Morgunblaðið - 16.12.2005, Síða 38

Morgunblaðið - 16.12.2005, Síða 38
38 FÖSTUDAGUR 16. DESEMBER 2005 MORGUNBLAÐIÐ MENNING É g finn fyrir leiða gagnvart stjórn- málum. Ég finn fyr- ir vantrú á ráða- mönnum. Mér finnst stjórnmál á Íslandi hrein- lega vera orðin hundleiðinleg. Fjasið í stjórnmálamönnum er svo óttalega innantómt – og það sem verra er, mér finnst þetta ágerast. Þeir bítast alla vega ekki um mitt atkvæði, því það er eng- inn að segja neitt eða gera neitt sem til mín höfðar. Samt tel ég mig með góðri samvisku geta sagt að það sé auðvelt að gera mér til hæfis og að ég geri engar óhófleg- ar kröfur til lífsins. En ég geri þó kröfur og í aðalatriðum eru það grundvallarkröfur um að mann- réttindi séu virt og borin sé virð- ing fyrir reisn einstaklingsins hvernig svo sem högum hans er háttað. Mér finnst að allir eigi að hafa vel til hnífs og skeiðar, án þess að þurfa að betla og biðja um mat. Mér finnst að allir eigi að njóta heilbrigðisþjónustu og hafa sömu tækifæri til að mennta sig, án tillits til efnahags, og mér finnst að kynin eigi að njóta sömu tækifæra til atvinnu, launa og fjöl- skyldulífs. Mér finnst líka að við eigum að vera jöfn fyrir lögum. Í einfeldni minni og barnaskap hef ég talið að sátt væri um þessi grundvallaratriði, en flest þau leiðindamál sem staglast er á í fréttum dag eftir dag, snúast um það að mál af þessu tagi séu ein- mitt EKKI í lagi. Jú, öryrkjar hafa það skítt; fólk í mikilvægum uppeldis- og aðhlynningarstörfum hefur léleg laun – að líkindum vegna þess eins að það eru kvennastörf. Fólk hefur ekki efni á að fara í nauðsynlegar lækn- isaðgerðir. Gamalmenni komast ekki í sómasamlega vist þótt þau geti ekki lengur séð um sig sjálf. Er fólk svo ekki búið að fá NÓG af margra ára endalausum fréttum um niðurskurð á sjúkrahúsum? Á meðan virðast stjórn- málamenn uppteknir af því einu að standa sig ekki í stykkinu. Þeir fylgja sinni hjörð í blindni og voga sér ekki að gægjast handan sjón- deildarhringsins, skoðanir flokks- ins eru þeirra skoðanir, enginn kjarkur til neins, ekkert þor. Eða er það kannski bara enginn vilji? Úff hvað ég hlakka til þegar fram á sjónarsviðið kemur ráða- maður sem þorir að segja: „Halló, ég ætla að eyða miklum peningum í skólakerfið, því mér finnst að við eigum að búa til frábærar fram- tíðarkynslóðir.“ – Ég bíð líka eftir þeim sem segir: „Nú þurfa jarð- göng að bíða, launajafnrétti hefur forgang.“ – Og þessum: „Kæru landar, í dag leggjum við með stolti hornstein að fullkomnustu þjónustu fyrir geðsjúka sem völ er á – jú, það er dýrt, en við viljum jú að öllum líði vel, og auk þess eigum við enn peningana sem ein- hverjir aðrir ætluðu að eyða í stóriðju í Skagafirði – það vill hvort eð er enginn breyta þeirri fallegu paradís í mengaðan eit- urpytt.“ – Og í kjölfarið kemur þessi: „Mér finnst að lengja eigi menntaskólann, svo ungdómurinn geti notið æsku sinnar aðeins lengur. Ég man það vel hvað það var gaman í menntó.“ Hvar eru þessir ráðamenn eiginlega? Hvar eru þeir sem ætla að höfða til þessara einföldu óska minna? Ég þekki allar afsakanirnar og klisj- urnar sem stjórnmálamenn hafa á takteinum: „Í samstarfi flokka er ekki við því að búast að hægt sé að gera allt sem mann langar til.“ „Taka þarf tillit til allra sjón- armiða.“ „Fjármunir reyndust ekki nægir.“ Eins og við trúum því endalaust að þetta séu raun- verulegar ástæður? Hvers vegna þorir enginn að standa frammi fyrir hjörðinni sinni og segja: „Jú, ég þori.“ Mér finnst að fólk sem ekki hef- ur ástríðu fyrir umbótum, ekki þorir að hafa sjálfstæðar og per- sónulegar skoðanir og standa með þeim, eigi ekkert erindi í pólitík. Á sama tíma og samfélagið drabbast niður í neikvæðni og getuleysi, vex svo auðvitað vald- níðslan. Meira að segja ráðherra leyfir sér að segja með þótta að hann sé ekki sammála dóm- aranum, þegar hann ætti að hafa kjark til að biðjast bljúgur og full- ur iðrunar afsökunar á mis- gjörðum sínum. Annar ráðherra getur ekki horfst í augu við skýrslu vísinda- manns sem segir að öryrkjar hafi það ekki bara skítt, heldur fari kjör þeirra versnandi. Besta ráðið sem hann á við vandanum er að láta búa til nýja skýrslu fyrir sig sem fyrirsjáanlegt er að segja mun „allt í plati-rassagati“ og get- ur þá væntanlega haldið áfram að ulla framan í öryrkjana með því að skammta naumt. Þegar ráðamenn bera ekki meiri virðingu fólki, þá er ekki að undra að venjulegir plebbar hiki ekki við að lúskra á fötluðu fólki sem vill bara geta lagt bílnum sín- um í sérmerkt stæði. Það var líka allt í lagi, helvítið var ekki einu sinni í hjólastól. Stjórnvöld níðast á aumingjunum, hvers vegna skyldum við ekki gera það líka. Á sama tíma og valdhroki stjórnmálamanna eykst undr- umst við að glæpir og siðleysi í tengslum við neyð ungra eitur- lyfjanotenda aukast. Hvers vegna ættu krakkar í vanda ekki að gefa sama skít í allt og alla og fyr- irmyndirnar, sem eiga þó ekki við neinn sérstakan vanda að glíma annan en eigið getuleysi? Ég á mér þá ósk að stjórn- málaflokkarnir hrökkvi upp af all- ir sem einn, og að fólk átti sig á því að þeir eru steingelt fyrirbæri. Þar virðast hvorki spretta frjóar hugmyndir né vilji og kjarkur. Þetta endalausa þras um íhald, komma, err, grænt og appels- ínugult, svart og hvítt er stein- dautt. Ég vil fá almennilegt fólk sem þorir, vill og getur, til að ráða ráðum mínum. Það að fylgja stjórnmálaflokki er í mínum huga eins og að synda með kút og kork og þora aldrei að reiða sig á eigin styrk. Kjarkur óskast Það að fylgja stjórnmálaflokki er í mínum huga eins og að synda með kút og kork og þora aldrei að reiða sig á eigin styrk. VIÐHORF Bergþóra Jónsdóttir begga@mbl.is Þórarinn Eldjárn hefur sent frá sér ljóðabókinaHættir og mörk en allnokkur ár eru síðan hannsendi síðast frá sér ljóðabók fyrir „fullorðna“ þótt hann segist að vísu farinn að leitast við að láta barna-og fullorðinsbækur skarast. Hann hefur hins vegar verið iðinn við skriftirnar og samið og gefið út tvær stórar skáldsögur undanfarinn áratug Brota- höfuð og Baróninn, tvö smásagnasöfn og loks ljóða- bækur fyrir börn, síðast Grannmeti og átvexti 2002. Þá eru ónefnd leikrit fyrir Möguleikhúsið upp úr Völuspá og útgáfa á Völuspá handa börnum í haust.    Titill hinnar nýju bókar Hættir og mörk segirkannski talsvert um skáldskaparlist Þórarins, hefðbundnir hættir leika honum á tungu en hann yrði þó seint vændur um forneskju, hann er sannarlega nútímaskáld sem skipar öruggan sess í huga þjóð- arinnar, jafnt barna sem fullorðinna. „Ljóðin í þessari bók eru af ýmsu tagi, enda aldurs- dreifingin nokkur. Þau eru þó flest ort á nýliðnum ár- um, og mörg þeirra í vor og sumar. Bókin er ekki frekar en flestar fyrri bækur mínar ort og mótuð sem heild eða bálkur heldur á hvert ljóð að standa fyrir sínu, vera fremst meðal jafningja meðan það er lesið. Ég set bækur á lokastigi þannig saman að ég byrja á að skaffa mér gott gólf og raða svo ljóðunum á það, spígspora svo innan um þau meðan ég góni og greini, vel og hafna, víxla og hrókera. Ég reyni að forðast nástöðu ljóða, og reyndar fjar- stöðu líka, að ekki séu tvö samliggj- andi sem eru alltof lík að efni eða formi og einnig að þau séu ekki of sundurlaus. Huga samt vel að sam- stöðu og sérstöðu. Ég hef stundum líkt þessu við það þegar listmálari undirbýr sýningu á verkum sínum. Hann á eitthvað af verkum sem hann vill sýna en málar svo meira gagngert fyrir sýninguna svo úr verði einhvers konar laustengd heild. En þetta er ekki safn ást- arljóða, tregaljóða eða ættjarð- arljóða heldur ljóð af ýmsum toga. Ég held bókinni verði best lýst með sænskum frasa: „En salig röra“ þ.e.a.s. hræringur sæll.“ Um hvað ertu að yrkja? „Efnið er margvíslegt og spannar allt ljóðrófið, all- ar tilfinningar, mikla sorg, einlæga gleði, ást og sam- kennd, pot og pirring. Mannlegt atferli, dæmi og eft- irdæmi. Svo eru þarna ábendingar og athuganir, yfirlýsingar og undirlýsingar.“ Áttu þér uppáhaldsljóð í bókinni? „Það gengur ekki að haga sér þannig. Stundum er manni eitthvert til- tekið ljóð sérstaklega hugfólgið og væntir þess að það veki mesta lukku. En svo kemur á daginn að eitthvert allt annað ljóð, sem maður lét ef til vill hálfpartinn fljóta með án þess að gefa því sérstakan gaum, höfðar mun betur til lesenda, fer á flakk og gerir garðinn frægan eins og kolbítur sem rís úr öskustó. Önnur geta svo verið eins og dúxar sem koðna niður og verða heimaskítsmát.“    Þórarinn gaf fyrr í haust út Völuspá fyrir börn, þarsem hann enduryrkir hið forna kvæði við mynd- skreytingar Kristínar Rögnu Gunnarsdóttur. „Þessi bók á sér þá forsögu að 1992 kom út sýn- isbók norrænna goðsagna á öllum Norðurlandamál- unum, handa efstu bekkjum grunnskóla. Svört verða sólskin var heiti bókarinnar. Nýjar þýðingar voru gerðar á Völuspá en í íslensku útgáfunni stóð til að birta frumtextann ásamt ítarlegum neðanmálsskýr- ingum. Þá kviknaði sú hugmynd hvort ekki mætti al- veg eins yrkja nútímavöluspá, gera kvæði úr neð- anmálskýringunum og birta samhliða frumtextanum. Þetta lenti á mér. Tveimur árum síðar var svo þessi Völuspá tvennra tíma gefin út sérstök í litlu kveri og þar gerði Kristín Ragna mjög skemmtilegar klippi- myndir. Hún átti sér síðan þann draum að vinna áfram myndabók með texta handa enn yngri börnum og gefa út án frumtextans. Leiðarljósið var ekki að einfalda eða stytta sjálft kvæðið eða atburðarásina, heldur að hvert erindi út af fyrir sig yrði sem að- gengilegast og skiljanlegast ungum börnum. Nýja bókin er þannig til komin.“ Það verður ekki hjá því komist að spyrja Þórarin, sem eftirsóttur er til svo fjölbreyttra ritstarfa, þýð- ingar skáldsagna og leikrita, samningar söngtexta og alls kyns ljóðagerðar sem kalla má pantaða fremur en sprottna algerlega úr hugarfylgsnum hans sjálfs, hvort hann setji sig í mismunandi stellingar eftir því hvert viðfangsefnið er. „Nei, það hvarflar ekki að mér. Ég hugsa þetta ekki á þennan hátt. Ég geng að öllum verkum með sama hugarfari og grunnurinn verður að byggjast á sköp- unargleði. Ef hún er ekki til staðar er allt til einskis. Stundum hefur verkið einhvern afmarkaðan tilgang og því verður að hlíta en annars er þetta allt hluti af því sama, starfi mínu sem rithöfundur. Það fram- fleytir enginn sér eingöngu á ljóðagerð og því er nauðsynlegt að hafa fleiri strengi á gígjunni.“    Það hefur vakið athygli að engar ljóðabækur skulihafa verið tilnefndar til Íslensku bókmennta- verðlaunanna í ár, þrátt fyrir mikla grósku í ljóða- gerð og útgáfu ljóðabóka. Þórarinn segir að sér sé vissulega erfitt um vik að tjá sig um þetta þar sem hann er höfundur einnar ljóðabókarinnar á mark- aðnum. „Ég get heldur ekki sagt margt um tilnefningar ársins. Hef enn ekki lesið nema eina af bókunum. Hún er mjög góð og þá ættu hinar vonandi að vera það líka. Auðvitað blóðlangar mig í þessi verðlaun en svo á hinn bóginn langar mig ekki neitt til að vera til- nefndur án þess að fá þau. Þar hef ég reyndar verið stálheppinn og aldrei tilnefndur. Tilnefningarnar einar hafa því miður ekki öðlast nokkurt einasta gildi og það stafar af því að í heildina gegnum árin hafa þær átt það til að vera alveg stór- einkennilegar og þar með vafasamur heiður oft og einatt. Það þarf ekki annað en renna í gegnum þann langa lista til að sjá það. Ég held þetta leiti í þennan farveg meðan valið er ekki í höndum einvalds. Tvisvar, minnir mig, voru einvaldar ráðnir og aldrei var almennari sátt um út- komuna. Þá er að minnsta kosti tryggt að ein persóna á öllu landinu er ánægð með valið og ber ábyrgð á því. Svarar ekki gagnrýni með því að segja: Hinir vildu þetta! En ef það er nefnd er jafnöruggt að eng- inn einn aðili stendur með listanum í heild. Nefndarfyrirkomulagið kallar á hrossakaup, einn kemur að sinni sérlund í skiptum fyrir sérlund hins. Stundum verða sérlundirnar þrjár og þá eru ekki eft- ir nema tvö sæti fyrir almennilegar bækur. En gleym- um því svo aftur ekki að alltaf hefur þetta endað vel og verðlaunin hafnað hjá góðum höfundum fyrir snjallar bækur.“ Kolbítar og dúxar ’Hvert ljóð á að standa fyrir sínu,vera fremst meðal jafningja meðan það er lesið.‘ AF LISTUM Hávar Sigurjónsson Morgunblaðið/Einar Falur „Efnið spannar allt ljóðrófið,“ segir Þórarinn Eldjárn um ljóðabókina Hættir og mörk. havar@mbl.is

x

Morgunblaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.