Hugur - 01.06.2009, Side 178

Hugur - 01.06.2009, Side 178
176 Þorsteinn Vilhjálmsson það er að segja bæði að við fylgjumst með því og kynnum okkur það og eins hitt að við lögum okkur að því. Sagan um hvítu og svörtu svanina varpar einnig ljósi á tiltekin atriði í sögu vísindanna og kenningum manna um hana, til dæmis í kenningu Thomasar Kuhns um vísindabyltingar. Þess konar byltingar eru oft tengdar því að reynslusvið manna hefur stækkað, til dæmis með nýjum tækjum til athugana eða bara með sífellt fleiri og víðtækari athugunum yfirleitt, til að mynda í hvers konar könnunarferðum. - Tökum sem fyrsta dæmi byltingu Kópernikusar þegar sólmiðjukenning kom í stað jarðmiðjukenningar; menn komust að því að sólin er miðjan í hreyfingu reiki- stjarnanna en ekki jörðin eins og áður var talið, og jörðin er ein af reikistjörnunum sem sveima á brautum um sól. Þessi bylting byggðist annars vegar á nákvæmari og víðtækari almennum athugunum en áður þekktust og hins vegar á því að stjörnukíkirinn kom til sögunnar og sýndi mönnum ýmislegt sem áður hafði verið óþekkt. - Annað dæmi er þróunarkenning Darwins sem var sett fram fyrir 150 árum á grundvelli margvíslegra nýrra gagna sem höfðu þá safnast saman, til dæmis um kynbætur, jarðlög, útbreiðslu tegunda, steingervinga í jarðlögum um allan heim og svo framvegis. Darwin hafði sjálfur farið í rannsóknaleiðangur kringum hnöttinn, hafði sérlega góða yfirsýn yfir öll þessi gögn og nýtti sér þau með meist- aralegum hætti. Rakhnífur Ockhams, sannleikur og einfaldleiki Annað sem oft fer framhjá mönnum þegar rætt er um vísindi, eðli þeirra og fram- vindu, er spurningin um einfaldleikann. Þótt undarlegt kunni að virðast tengist hún líka hugmyndum okkar um sannleikann sem kemur óneitanlega oft upp í hugann þegar vísindi ber á góma. Okkur er tamt að taka þannig til orða að sólin komi upp á morgnana, „gangi“ á ákveðinn hátt yfir himininn og setjist síðan á kvöldin. Við höfum líka um þetta nafnorð eins og sólaruppkoma eða sólarupprás, sólsemr eða sólarlag. En er þetta „rétfi* eða „satt“? Svarið er nei samkvæmt einföldum skilningi á heimsmynd nýaldar, eftir daga Kópernikusar. Okkur sýnist sólin koma upp og setjast af því að jörðin snýst um sól (um leið og hún hreyfist á braut um hana). Engu að síður getum við líka sagt að sólin hreyfist miðað við það yfirborð jarðar sem við höfum fyrir augunum. Engin augljós mótsögn er fólgin í því að taka svo til orða. - Gott og vel, en hver er þá sannleikurinn? Svarið er loðið. Vissulega er það rétt að jörðin snýst um möndul og er á braut um sól en hitt er oft meinlaus einföldun að tala um sólargang og hafa það undir- skilið að miðað sé við yfirborð jarðar. Þess konar meinlausar einfaldanir eru oft til þæginda og þurfa ekki að leiða af sér nein vandræði eða mótsagnir ef við förum ekki offari. Sumir mundu líklega segja að sannleikurinn sé þá fleiri en einn og háður samhengi hverju sinni en hitt virðist skýrara að segja að merking orðanna breytist: Þegar við tölum um soíaigang yfir daginn og yfir árið, þá erum við að lýsa á einfaldan hátt hreyfingu sólar miðað við yfirborð jarðar en þegar við segjum að
Side 1
Side 2
Side 3
Side 4
Side 5
Side 6
Side 7
Side 8
Side 9
Side 10
Side 11
Side 12
Side 13
Side 14
Side 15
Side 16
Side 17
Side 18
Side 19
Side 20
Side 21
Side 22
Side 23
Side 24
Side 25
Side 26
Side 27
Side 28
Side 29
Side 30
Side 31
Side 32
Side 33
Side 34
Side 35
Side 36
Side 37
Side 38
Side 39
Side 40
Side 41
Side 42
Side 43
Side 44
Side 45
Side 46
Side 47
Side 48
Side 49
Side 50
Side 51
Side 52
Side 53
Side 54
Side 55
Side 56
Side 57
Side 58
Side 59
Side 60
Side 61
Side 62
Side 63
Side 64
Side 65
Side 66
Side 67
Side 68
Side 69
Side 70
Side 71
Side 72
Side 73
Side 74
Side 75
Side 76
Side 77
Side 78
Side 79
Side 80
Side 81
Side 82
Side 83
Side 84
Side 85
Side 86
Side 87
Side 88
Side 89
Side 90
Side 91
Side 92
Side 93
Side 94
Side 95
Side 96
Side 97
Side 98
Side 99
Side 100
Side 101
Side 102
Side 103
Side 104
Side 105
Side 106
Side 107
Side 108
Side 109
Side 110
Side 111
Side 112
Side 113
Side 114
Side 115
Side 116
Side 117
Side 118
Side 119
Side 120
Side 121
Side 122
Side 123
Side 124
Side 125
Side 126
Side 127
Side 128
Side 129
Side 130
Side 131
Side 132
Side 133
Side 134
Side 135
Side 136
Side 137
Side 138
Side 139
Side 140
Side 141
Side 142
Side 143
Side 144
Side 145
Side 146
Side 147
Side 148
Side 149
Side 150
Side 151
Side 152
Side 153
Side 154
Side 155
Side 156
Side 157
Side 158
Side 159
Side 160
Side 161
Side 162
Side 163
Side 164
Side 165
Side 166
Side 167
Side 168
Side 169
Side 170
Side 171
Side 172
Side 173
Side 174
Side 175
Side 176
Side 177
Side 178
Side 179
Side 180
Side 181
Side 182
Side 183
Side 184
Side 185
Side 186
Side 187
Side 188
Side 189
Side 190
Side 191
Side 192
Side 193
Side 194
Side 195
Side 196
Side 197
Side 198

x

Hugur

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Hugur
https://timarit.is/publication/603

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.