Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. . . . . . 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31 . . . . .
PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						42 LAUGARDAGUR 1. DESEMBER 2007 MORGUNBLAÐIÐ

UMRÆÐAN

ÍSLENSKT MÁL

Jón G. Friðjónsson

116. þáttur

Það sem helst

nú varast vann ...

Í

Passíusálmum Hallgríms

Péturssonar stendur:

*þetta sem helst nú varast

vann / varð þó að koma yfir

hann. Í 112. pistli fjallaði ég um

orðatiltækið e-ð er e-m albatrosi

um háls. Ég taldi ekki ástæðu til

að ?innleiða þann asna í herbúð-

irnar? en játaði að ég vissi ekki

hvað lægi að baki, giskaði á það

það væri einhvers konar bast-

arður myndaður af enskri sam-

svörun biblíuorðatiltækisins e-ð

er eins og myllusteinn um háls

e-s. Nú hefur komið í ljós að

ágiskun mín var alröng og ég

?skildi ekki tilvísun í eitt helsta

ljóð enskrar bókmenntasögu? eins

og ónafngreindur maður komst að

orði. Mér hafa borist fjölmörg

tölvuskeyti og í mig hefur verið

hringt og í öllum tilvikum hefur

mér verið bent á að orðatiltækið

eigi rætur sínar í kvæðabálkinum

The Rime of the Ancient Mariner

eftir Samuel Taylor Coleridge

(1772-1834). 

Ég er sjálfum mér gramur fyrir

að hafa ekki kannað málið betur

áður en ég skrifaði pistilinn því að

upplýsingar um orðatiltækið eru

auðfundnar á netinu. Mér til af-

sökunar bendi ég á að ég er mál-

fræðingur en ekki bókmennta-

fræðingur og er sannast sagna

ekki vel að mér í enskum bók-

menntum. Ég hef oft fundið til

þess hve vandasamt það er að

skrifa pistla um íslenskt mál því

að lesendur eru sem betur fer af-

ar kröfuharðir. Mér þykir illt að

hafa varpað fram rangri tilgátu en

jafnframt gleðst ég af því hve við-

brögðin voru skjót og mikil. 

Yfirhalning

Bergsteinn Sigurðsson skrifar

(1.10.07) og furðar sig á því að í

orðabókum skuli aðeins merk-

ingin ?lúskrun, refsing; ádrepa,

skammir? tilgreind undir upp-

flettiorðinu yfirhalning, kvk.

Hann telur sig einnig þekkja

merkinguna ?klössun, lagfæring?

og tilgreinir dæmi: Range Rover

fær létta yfirhalningu (27.7.07);

Egill upplýsir að grunnurinn

verði yfirhalning eða ?make-over?

(8.3.06); Skemmtistaðurinn 22 fær

langþráða yfirhalningu (17.6.06)

og hressa upp á eldhúsið með alls-

herjar yfirhalningu (31.8.07). Um-

sjónarmaður þakkar Bergsteini

kærlega fyrir ábendinguna og tel-

ur einsýnt að hann hafi rétt fyrir

sér. 

Orðið yfir eldra en frá síðari

hluta síðustu aldar. Danska sögn-

in overhale merkir ?fara fram úr?

og hliðstæður er að finna í ýmsum

Evrópumálum, t.d. þýsku. Í

danskri orðsifjabók las umsjón-

armaður að overhale ætti rætur

sínar í hollensku, máli sjómanna.

Grunnmerking sagnarinnar

overhalen er þar ?fara fram úr

skipi (með framhlið þess) til að

geta kannað það og lagfært? og þá

er yfirfærð merking ?lagfæra e-ð?

auðskilin. ? Það er rétt hjá Berg-

steini að óbeinu merkinguna ?lag-

færa; lagfæring? vantar í íslensk-

ar orðabækur, því þyrfti að kippa

í liðinn. 

Endalaus peningur

Nafnorðið peningur er nokkuð

margbrotið að merkingu. Það

merkir einkum þrennt: (1)

?kvikfé? (búpeningur). (2) ?ein-

stakt myntstykki, mynt? (einnar

krónu pen-

ingur).

(3) ?fjár-

munir? (raka

saman pen-

ingum; greiða

e-ð í peningum;

mannlífið tollir

saman á pen-

ingum (Halldór

Laxness)). ? Í

nútímamáli (talmáli) er eintalan

peningur einnig notuð í merking-

unni ?fé, peningar?, t.d. áttu pen-

ing; fá e-ð fyrir lítinn pening og

koma e-u í pening. 

Umsjónarmaður hefur efa-

semdir um eftirfarandi dæmi:

Það er ekki hægt að láta enda-

lausan pening flæða út [úr ríkis-

kassanum í Grímseyjarferjuna]

(23.8.07). Skárra væri að nota hér

atviksorðið endalaust. 

Úr handraðanum

Orðasambandið carpe diem á

rætur sínar í kveðskap Hórasar

(65-8 f.Kr.) og vísar það til þess

að menn eigi að njóta líðandi

stundar. Í Oxford Dictionary of

Quotation eru orð skáldsins carpe

diem, quam minimum credula

postero þýdd þannig: ?pick todays

fruits, not relying on the future in

the slightest?. Svipaðan boðskap

er reyndar að finna í fjölmörgum

myndum, t.d. í klisjunum Lifðu

lífinu lifandi og Lifðu í dag því að

á morgun kann það að vera of

seint. 

Símafyrirtæki hér í borg hefur

nú komið sér upp slagorði sem

umsjónarmanni virðist svolítið

gróf eða ónákvæm þýðing á 

latneska orðskviðnum: Gríptu

augnablikið og lifðu núna. Öllu

eðlilegra væri að skrifa Njóttu

augnabliksins.

Mér til 

afsökunar

bendi ég á að

ég er mál-

fræðingur en

ekki bók-

mennta-

fræðingur...

jonf@rhi.hi.is

Í VIÐTALSÞÆTTINUM

Mannamáli á Stöð 2 sl. sunnudags-

kvöld, ræddi Sigmundur Ernir Rún-

arsson við Sverri Hermannsson, fv.

bankastjóra Landsbanka Íslands.

Viðtalið fjallaði um sukk og spillingu

og var framhald sams konar viðtals

viku fyrr við Finn Ingólfsson, fv. við-

skiptaráðherra, sem þar fór ófögrum

orðum um bankastjórann Sverri og

störf hans í Landsbankanum.

Um veiðileyfakaup 

í Hrútafjarðará

Ein spurning Sigmundar til

Sverris var um kaup Landsbanka á

laxveiðileyfum Í Hrútafjarðará á

þeim tíma þegar Sverrir og fleiri

meðlimir fjölskyldunnar voru leigu-

takar árinnar og Sverrir var í bank-

anum. Í svari hans við spurningu

Sigmundar um hvort eðlilegt hafi

verið að láta bankann og mörg dótt-

urfélög hans kaupa veiðileyfi í ánni,

dró hann mitt nafn inn í umræðuna

og nefndi að ég hefði veitt í ánni með

mínum félögum. Þar sem banka-

stjórinn nefndi nafnið mitt í smjörk-

lípuskyni skal upplýst, að ég óskaði

aldrei eftir að veiða í ánni, eins og

hann segir. Úr því sem komið er og

hann kaus að blanda mér í deilu sína

við Finn Ingólfsson vin sinn vil ég

fara nokkrum orðum um tvö atvik

sem bankastjórinn bar fyrir sig eins

og hvern annan skjöld í viðtalinu af

alkunnri stórmennsku sinni. 

Fram undir þetta hef ég ekki haft

mörg orð um Landsbankamálin hin

síðari í fjölmiðlum, hvorki til að

skýra málið og forsögu þess né til að

svara ásökunum og skítkasti sem ég

fékk á mig í kjölfar þess, hvað þá að

leiðrétta rangfærslur sem banka-

stjórinn Sverrir hefur viðhaft í tím-

anna rás um eitt og annað sem við-

kemur málinu. Alla þá sögu á eftir að

segja. Í viðtalsþættinum Mannamáli

héldu rangfærslurnar áfram og ekki

sagt frá hlutunum eins og eðlilegt

hefði verið. Réttnefni á Sverris þætti

Mannamáls hefði eins vel geta verið

Lygimál svo illa fóru þeir saman

sagnameistarinn og sannleikurinn.

Veiði í Hrútafjarðará 

fyrir Sverri

Í þættinum sagði Sverrir að ég

hefði veitt í Hrútafjarðará með fé-

lögum mínum! Þetta er

rétt en hvernig skyldi

það hafa kom það til?

Ég hóf störf í bank-

anum í ársbyrjun 1991.

Þegar leið á veturinn

gerðist það einn morg-

un að Sverrir kom inn

á skrifstofu mína og

var nokkuð niðri fyrir

enda snerist málið um

veiði í Hrútafjarðará.

Mál sitt hóf hann

þannig: ?Ég er vanur

að bjóða forsætisráð-

herra að veiða með

mér í Hrútafjarðará.?

Hann sagðist verða svo

upptekinn þetta sumar

að hann gæti bara ekki

farið með honum og

þar sem hann vissi að

við værum góðir vinir,

þá spurði hann mig að því hvort ég

gæti ekki veitt með honum. For-

sætisráðherrann sem Sverrir átti við

var Steingrímur Hermannsson. Ég

vissi að Sverrir var leigutaki árinnar

og hafði verið það lengi og gerði ráð

fyrir að hann væri sem slíkur per-

sónulega að bjóða Steingrími. Við

veiddum síðan saman um haustið,

nær lokun árinnar. Næsta vetur, lík-

lega skömmu eftir áramót, kom

Sverrir aftur inn á skrifstofu mína í

sömu erindagjörðum og bað mig um

að veiða með Steingrími í ánni á

komandi sumri. Féllst ég á það með

sama skilningi og veiddum við aftur

saman þegar komið var undir lokun

árinnar í september. 

Sverrir varaður við 1993

Í upphafi árs 1993 bað ég, af ýms-

um ástæðum, innri endurskoðanda

bankans að færa fyrir mig bókhald

sem innihéldi rekstrarkostnað bank-

ans vegna bankastjórnar og banka-

ráðs. Með þessum hætti fylgdist ég

síðan með kostnaði þessara aðila öll

mín ár í bankanum. Snemma árs

1993 sá ég háa kostnaðarfærslu

vegna kaupa á veiði-

leyfum sem greidd voru

í janúar. Ég kallaði

endurskoðandann til

mín og bað um að fá að

sjá þennan reikning.

Reyndist þar um að

ræða kaup á veiðileyf-

um í Hrútafjarðará og

var reikningurinn sam-

þykktur af kollega okk-

ar Sverris, Björgvini

Vilmundarsyni. Mér

brá við því fram að

þessu hafði ég ekki

hugmynd um að bank-

inn keypti veiðileyfi í

þessari á. Næstu daga

á eftir íhugaði ég

hvernig ég ætti að taka

á málinu. Mér var ljóst

að svona gæti þetta

ekki gengið og eftir

nokkurn tíma ákvað ég að ræða mál-

ið við Björgvin. Hvað okkur fór á

milli skal ósagt látið en fram kom, að

Björgvin var mótfallinn þessum

kaupum og varð niðurstaðan sú, að

hann bað mig að ræða málið við

Sverri sem ég svo gerði nokkrum

dögum síðar. Þar benti ég honum á

að svona viðskipti gengju ekki ? að

hann seldi bankanum veiðileyfi í á

sem hann væri sjálfur með á leigu.

Siðferðilega væri þetta ótækt ? hann

gæti keypt veiðileyfi í öllum öðrum

ám landsins en ekki þessari! 

Þetta samtal mitt við bankastjór-

ann er mér ljóslifandi fyrir hug-

skotssjónum fyrir það eitt, að allan

tímann sat hann þegjandi við skrif-

Lygimál í Mannamáli

Halldór Guðbjarnason 

skrifar um laxveiði

á vegum Seðlabanka

»

Það er oft

skammt á

milli mannamáls

og lygimála.

Halldór Guðbjarnason

Í KJÖLFARIÐ á 30% niðurskurði

á þorskkvóta hafa umræður um

stjórn fiskveiða á ný orðið fyrirferð-

armiklar í þjóðmálaumræðunni.

Reyndar hefur umræða um gengi

fjármálageirans á seinustu misserum

orðið til þess að slá því ryki í augu

fjölmargra að sjávarútvegur hafi

orðið lítið vægi í hagkerfi Íslendinga.

Staðreyndin er engu að síður sú að

sjávarútvegur er ein helsta stoð ís-

lensks hagkerfis.

Álögur á sjávarútveginn 

eru álögur á landsbyggðina

Rétt eins og með aðra anga ís-

lensks hagkerfis er hagkerfi sjáv-

arútvegsins frekar staðbundið. Veið-

ar og vinnsla eru fyrst

og fremst stunduð ut-

an höfuðborgarsvæð-

isins og með rökum

má halda því fram að

álögur á sjávarútveg-

inn séu álögur á lands-

byggðina, rétt eins og

álögur á vinnslu jarð-

varma væru álögur á

byggðarlög á suðvest-

urhorninu og álögur á

fjármálamarkaðinn

væru öðru fremur

álögur á fyrirtæki í

Reykjavík. Þannig er það margítrek-

uð afstaða bæjarstjórnar Vest-

mannaeyja að hið svokallaða veiði-

leyfagjald mismuni byggðum

landsins. Sá landshluti sem fer hvað

mest halloka í ofursköttun sjáv-

arútvegsins er Suður-

kjördæmi og þá ekki síst

Vestmannaeyjabær, sem

er stærsta verstöð á

landsbyggðinni og bygg-

ir afkomu sína alfarið á

sjávarútvegi.

Suðurkjördæmi er

sterkt útgerðarsvæði

Skyldi einhver efast

um að veiðileyfagjaldið

sé sértækur skattur á

landsbyggðina er fróð-

legt að bera saman

þorskígildi í Suðurkjördæmi og á

höfuðborgarsvæðinu. Rauntölur fyr-

ir árið 2006 sýna að hlutdeild höf-

uðborgarsvæðisins er í dag rétt rúm

15% meðan Suðurkjördæmi er með

rúmlega 30% hlutdeild. Seinustu ár

hefur þessi munur verið að aukast.

Tölur þessar verða enn meira sláandi

þegar til þess er litið að á kjörskrá í

Suðurkjördæmi voru við síðustu al-

þingiskosningar 30,6 þúsund en á

höfuðborgarsvæðinu að Akranesi

frátöldu 141,5 þúsund. Það verður

því vart í efa dregið að álögur á sjáv-

arútveginn bitna sértækt á lands-

mönnum.

Mikilvægt að sjávarútvegur

sé einnig ræddur út frá 

praktískum sjónarmiðum

Helstu rökin fyrir veiðileyfagjald-

inu hafa í gegnum tíðina verið þau að

hér sé um hugmyndafræðilegan

gjörning að ræða þar sem gjald er

innheimt af þeim sem nýta sameign

þjóðarinnar. Í sannleika sagt er lítið

innihald í slíkri málfærslu og það af-

ar mikilvægt að sjávarútvegur sé

ræddur út frá praktískum sjón-

armiðum en ekki eingöngu hug-

myndafræðilegum. Staðreyndin er

sú að auðlindagjald er verulega

íþyngjandi fyrir sjávarbyggðirnar.

Til að setja málið í samhengi má til

dæmis benda á að hefði auðlinda-

skattur verið lagður á á árabilinu

1991 til 2007 má ætla að hann hefði

numið allt að 7 milljörðum (sjö þús-

und milljónum) bara fyrir Suður-

kjördæmi sem greiðir hæsta hlutfall

allra kjördæma af veiðigjaldinu eða

um og yfir 30%.

35% íbúa landsins 

greiða 85% skattsins

Stærsta verstöð á landsbyggðinni

er Vestmannaeyjar. Ýmislegt hefur

orðið til þess að sjávarútvegur þar

hefur styrkst og ræður þar að sjálf-

sögðu mestu nálægð við gjöful fiski-

mið, öflug útflutningshöfn og farsæl-

ir sjómenn og útgerðarmenn. Engu

að síður hafa Vestmannaeyjar átt

undir högg að sækja þótt nú hilli

undir bjartari tíð með bættum sam-

göngum. Það kemur því vart nokkr-

um á óvart að Eyjamenn eins og aðr-

ir íbúar í sjávarbyggðum finna fyrir

þeim þyrni í síðu, sem felst í því að

árlega má áætla Eyjamenn greiði um

100 milljónir á ári í sértækan skatt

fyrir það eitt að stunda sjávarútveg

en ekki til dæmis álbræðslu, verð-

bréfamiðlun eða landbúnað. Veru-

leikinn er sá að 35% íbúa landsins

(landsbyggðin) greiðir 85% skatts-

ins. Vandi er að sjá hvernig þing-

menn, og þá ekki síst þingmenn Suð-

urlands, geta sætt sig við slíkar

sértækar álögur á kjósendur sína.

Orkuveita Reykjavíkur 

myndi greiða 810 milljónir

Athyglivert er að velta sértækum

skatti fyrir sér í öðru samhengi því

fáir efast um að orka landsins sé

þjóðareign. Ef gluggað er í ársreikn-

inga Orkuveitu Reykjavíkur fyrir ár-

ið 2006 kemur í ljós að framlegð þess

fyrirtækis er rúmir 8,5 milljarðar.

9,5% auðlindagjald á þessa sameign

þjóðarinnar væri því rúmar 810 millj-

ónir fyrir það árið. Fullyrða má að

hljóð heyrðist úr suðvesturhorni ef

slíkum sértækum skatti yrði komið á.

Farsælast er að aflétta

þessum sértæka skatti

Þessa dagana eru útvegsmenn um

allt land að leita leiða til þess að

mæta niðurskurði á aflamarki í

þorski. Þessar leiðir koma niður á

starfsemi fyrirtækjanna og þeim sem

hafa viðurværi sitt af því að þjónusta

þá sem starfa í sjávarútvegi, fyr-

irtæki, sveitarfélög og einstaklinga.

Auðlindagjald er landsbyggða-

skattur sem leggst þyngst á þau

svæði landsins sem fyrir voru efna-

hagslega köldust. Þessi sömu byggð-

arlög tóku á sig herkostnað af hag-

ræðingu og þurfa nú að taka á sig

mestu skerðingu sem um getur í

sögu sjávarútvegs. Það er ein-

kennileg hagfræði að ríkið telji sig

best til þess fallið á slíkum tímum að

innheimta sértækan skatt á fyrirtæki

á landsbyggðinni og skila svo litlum

hluta af því til baka undir merkimiða

mótvægisaðgerða, byggðarstyrks

eða annarra umdeildra aðgerða. Far-

sælast er að aflétta þessum sértæka

skatti.

Sértækar álögur á sjávar-

útveginn skaða landsbyggðina

Elliði Vignisson vill að

veiðileyfagjald verði aflagt

»

Þannig er það margí-

trekuð afstaða bæj-

arstjórnar Vestmanna-

eyja að hið svokallaða

veiðileyfagjald mismuni

byggðum landsins.

Elliði Vignisson

Höfundur er bæjarstjóri 

í Vestmannaeyjum.

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72