Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Ęskan

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Ęskan

						M
ÆSKAN
Vélin, sem lætur eldspýturnur í slokka
manna, að kveikja eld með því að núa saman
tveimur spýtum. Þú kannast líka við, að néistar
hrökkva úr su'mum steinum, ef þeim er slegið
saman, eða járpi slegið við J)á. A fyrri öldum var
eldur stundum kveiktur með þvi, að slá saman
tinnu og brennisteinskís, eða tinnu og sláli, eftir
að stál var uppgötvað, og láta neistana frá því
hrökkva í eitthvert mjög eldfimt efni. Þess háítar
eldfæri voru það, sem dátinn sótti niður í hola
tréð, í æfintýrinu eftir Andersen.
Fyrstu eldspýiur, sem sögur fara af, fann enskur
lyfsali, John Walker (borið fram úo'kr) upp árið
1827. Hann tók upp á því að setja kalíumklórat og
brennisteinsefni á endann á smáspj'tum, lilið eitt
stærri en eldspjdum nútímans. Ef þcssu var strok-
ið hralt og fast við margfaldan sandpappír, mynd-
aðist nægilegur hiti til að kveikja í brennisteins-
blöndunni, en hún kveikti aftur í spýtunni. Þessar
fyrslu eldspýtur voru ekki góðar. Það var örðugt
að kveikja á þeim og brennisteinninn snarkaði og
skaut neistum. Þó náðu þær töluverðri útbreiðslu
og var tekið að búa þær til í ýmsum löndum.
Næsta sporið í eldspýtnaframleiðslu heimsins var
svonefndar fosfóreldspýtur, serii komu fyrst á mark-
aðinn árið 1833. Eigi vita menn fyrir víst, hver
farin þær upp, en Þjóðverji mun það hafa verið.
Að útliti voru þær mjög líkar ensku brennisteins-
eldspýtunum, en þó var sá slóri munur á, að á
þeim var fosfór í staðinn fyrir brennistein.
Fyrst í stað þótli mikið til fosfóreldspýtnanna
koma, og þær hlutu mikla útbreiðslu. En brált
kom í ljós, að allmiklir gallar voru á gjöf Njarð-
ar. Fosfór er ákallega eldfimur; málti kveikja á
eldspýtu-num með því að strjúka þeim við hvaða
snarpan hlut sem var, föt eða vegg, eða hvað sem
vera skyldi. Þetta var að visu kostur að vissu leyti.
En það kviknaði stundum á fosfóreldspýtunum, án
þess að til þess væri ætlast, bara af því, að þær
nörust hver við aðra við smáhre^'fingu, og sprultu
af þvi margir alvarlegir eldsvoðar. Var því bannað
í ýmsum löndum að nota þær vegna eldhættu.
Þó var annað fullt eins alvarlegt við fosfóreld-
spýturnar, og það var, að þær voru eitraðar. Dóu
því margir af fosfóreitrun, sem af þeim stafaði.
Þessar eldspýtur voru viða búnar til í smá-vinnu-
stofum í heimahúsum, og þeir, sem að tilbúningn-
um unnu, tóku hrönnum saman alvarlegan sjúk-
dóm. Tannholdið grotnaði sundur, tennurnar losn-
uðu og kjálkabeinin leystust sundur. Þetta slafaði
af fosfórgufunni, sem fólkið andaði að sér. Höfðu
menn því að lokum litla ánægju af »eldspýtunum
þægilegu«, eins og þær voru stundum kallaðar.
Þá var það sænskur prófessor, Pasch að nafni,
sem bjargaði við eldspýtnavandræðum veraldar-
innar. Það var árið 1844, að hann fann upp nj'ja
legund af fosfór, svonefndan rauðan íbsfór, lil að-
grciningar frá gamla fosfórnum, sem cr gulur.
Hauðí fosfórinn er ekki eilraður, og það var engin
hætta á, að kyiknaði af sjálfu sér á eldspýtunum,
sem Pa.sclí úlbjó með honum, því að til þess að
kveikja á þeim með hægu móti þurfli að strjúka
þeim við ilöt með sérstakri efnablöndu ú.
Tveir bræður, Johan og Garl Lundslröm, tóku
nú að framleiða eldspýlur i stórum stíl, eftir upp-
fyndingu Pasch's. Jafnframl gerðu þeir mikils-
verðar umbælur á upplyndingunni, svo að eld-
sp\'tur þeirra voru að meslu leyti eins og þær eld-
spýtur, sem nolaðar eru nú á dögum, þó að nokkr-
ar minni háttar endurbætur hafi verið gerðar á
þeim smátt og smátt. Eldspýtu þcirri, sem þeir
bjuggu til, gáfu þeir, á sænsku, nai'nið »Sakerhcts-
tándsticka«, sem þýða mundi öryggiskveikispj'ta,
og er það nafn algengt á eldspýínastokkum enn í
dag, jafnvel þó að eldspj'lurnar scu búnar til ausl-

ít-
Vélin l.ci' kveikiefnl á 5 eldstokka ( ciini
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 81
Blašsķša 81
Blašsķša 82
Blašsķša 82
Blašsķša 83
Blašsķša 83
Blašsķša 84
Blašsķša 84
Blašsķša 85
Blašsķša 85
Blašsķša 86
Blašsķša 86
Blašsķša 87
Blašsķša 87
Blašsķša 88
Blašsķša 88
Blašsķša 89
Blašsķša 89
Blašsķša 90
Blašsķša 90
Blašsķša 91
Blašsķša 91
Blašsķša 92
Blašsķša 92
Blašsķša 93
Blašsķša 93
Blašsķša 94
Blašsķša 94
Blašsķša 95
Blašsķša 95
Blašsķša 96
Blašsķša 96
Blašsķša 97
Blašsķša 97
Blašsķša 98
Blašsķša 98
Blašsķša 99
Blašsķša 99
Blašsķša 100
Blašsķša 100