Morgunblaðið - 22.12.1982, Blaðsíða 12

MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 22. DESEMBER 1982
TJthlutunarreghir við
alþingiskosningar
eftir Halldór /.
Eliasson prófessor
Kf alþingiskosningar eiga að vera
hreinar hlutfallskosningar, þá er
markmiðið með reglum um úthlutun
þingsæta, annars vegar til lista í
hverju kjördæmi og hins vegar til
kjördæma í landinu, að fjöldi þing-
sæta sé í réttu hlutfalli við fjölda
atkvæða. Við skulum brjóta þetta
markmið niður í eftirfarandi þrjár
kröfur:
1. í tilteknu kjördæmi skal þeim
þingsætum, sem kjördæmið
fær, þannig úthlutað til list-
anna, að fjöldi atkvæða á bak-
við hvern af þingmönnum hvers
lista (þ.e. fjöldi atkvæða sem
listinn fær deilt með fjölda
þingmanna sem hann fær út-
hlutað, sé því sem næst sá sami
hjá öllum listum kjördæmisins,
og þá jafn þeim fjölda greiddra
atkvæða í kjördæminu, sem eru
á bakvið hvern af þingmönnum
þess.
2. Fjöldi þingsæta í hverju kjör-
dæmi sé þannig, að fjöldi at-
kvæða í kjördæmi á bakvið
hvert þingsæti þess, sé því sem
næst sá sami í öllum kjördæm-
um, og þá jafn þeim fjölda at-
kvæða af öllu landinu, sem er á
bakvið hvert þingsæti á þingi.
(Hér er álitamál hvort átt er
við greidd atkvæði eða atkvæði
á kjörskrá, við veljum fyrri
kostinn.)
3. Fjöldi þingsæta hjá hverjum
landslista (stjórnmálaflokki
með framboðslista í fleiri en
einu kjördæmi eða sérframboði
með lista í einu kjördæmi) sé
þannig, að fjöldi atkvæða til
landslistans á bakvið hvert
þingsæti hans, sé því sem næst
sá sami hjá öllum landslistum,
og þá jafn þeim fjölda greiddra
atkvæða af öllu landinu, sem er
á bakvið hvert þingsæti á þingi.
Sem kunnugt er, þá er ekki unnt
að uppfylla þessar kröfur nema
„því sem næst“ eins og við höfum
orðað það. í þessu er fólginn viss
reikningslegur vandi, sem hefur
verið leystur með ýmsum aðferð-
um. Þorkell Helgason dósent hef-
ur gert góða grein fyrir þessum
aðferðum í nýlegri greinargerð.
Meginvandi okkar er hinsvegar
ekki fólginn í þessum reiknings-
lega svokailaða „því sem næst“
vanda. Vandamálið er, að sjón-
armiðið sem fólgið er í kröfu núm-
er tvö, er ekki almennt viður-
kennt. Fulltrúar fámennra kjör-
dæma telja réttlátt, að geta haft
færri atkvæði á bakvið hvern
þingmann heldur en stærstu kjör-
dæmin. Ennfremur hefur ekki
náðst samstaða um neina þá
skiptingu þingsæta milli kjör-
dæma, sem gæti komið í stað
kröfu 2. Hafi núgildandi tölur um
fjölda kjördæmakjörinna þing-
manna einhvern tímann verið
taldar gefa sanngjarnt hlutfall
þingmanna milli kjördæma, þá
held ég að allir séu sammála um,
að þær gera það ekki nú. Enn-
fremur er ljóst, að með núgildandi
reglum um uppbótarþingsæti, er
erfitt eða jafnvel ómögulegt að ná
bæði því hlutfalli milli kjördæma
sem hæfilegt þykir og viðhalda
einnig jöfnu hlutfalli milli flokka.
Nú virðist ríkja sæmileg sam-
staða um það, að stefna beri að
skiptingu þingsæta milli stjórn-
málaflokka eða lista þeirra í því
sem næst sömu hlutföllum og at-
kvæðin gefa, þ.e. að rétt sé að upp-
fylla kröfu 1 og 3. Nú vill svo til,
að með því að uppfylla kröfur 1 og
2, þá verður krafa 3 sjálfkrafa
uppfyllt, (þetta er einfalt að sýna
fram á). Hins vegar, ef ætlunin er
að ná fram einhverjum öðrum
hlutföllum milli kjördaema en
krafa 2 gefur, þá verður jafnframt
að passa upp á með úthlutunar-
reglunum að bæði 1 og 3 verði
einnig uppfyllt. Þetta er það flókið
verkefni, að við getum ekki leyft
okkur, að búa til einhverjar
reiknireglur um úthlutun og von-
ast eftir að út komi skipting þing-
sæta milli kjördæma, sem menn
gætu reynst sæmilega sáttir við,
án þess að fyrirfram sé komist að
samkomulagi um hver sé réttlát
skipting þingsæta milli kjördæma.
Umræða um þessi mál undanfarið
hefur liðið nokkuð fyrir það, að
menn hafa haft tilhneigingu til að
fela hið raunverulega vandamál,
skiptinguna milli kjördæma, til
þess líklega að þurfa ekki að taka
ákvörðun í því máli. Umræðan um
nauðsyn á fjölgun þingsæta til að
auðvelda sættir, er tilkomin vegna
þess, að menn eru að forðast að
horfast í augu við hið eiginlega
vandamál. Við getum haldið nú-
verandi skiptingu landsins í kjör-
dæmi og búið til úthlutunarreglur,
sem ná fram hverri þeirri skipt-
ingu þingsæta milli kjördæma
sem samkomulag næðist um, án
þess að hlutföll milli þingflokka
og lista fjarlægðust verulega at-
kvæðahlutföll og án þess að fjölga
þingmönnum. Það eina sem þarf,
er ákvörðun alþingis um það, að
hvaða hlutföllum þingsæta milli
kjördæma skuli stefnt.
Hér á eftir verður gengið út frá
því að slík ákvörðun verði tekin og
því lýst hvernig úthluta megi
þingsætum þannig að markmiðum
ákvörðunarinnar verði því sem
næst náð, hver svo sem ákvörðun-
in annars er. Aðferðinni verður
lýst með hliðsjón af atkvæðatölum
frá síðustu alþingiskosningum,
sem sjá má í meðfylgjandi töflu.
Fyrst verður þó farið í að lýsa ein-
faldasta tilfellinu, þ.e. ef ákveðið
væri að uppfylla kröfu 2, en þá er
eins og áður segir fullnægjandi að
uppfylla kröfu 1 einnig. Á eftir
hverjum listabókstaf í töflunni
koma þrjár línur, en tvær efri lín-
urnar eiga við þetta einfalda til-
felli. Fyrri talan í miðlínu gefur
atkvæði listans í viðkomandi kjör-
dæmi, en aftari talan í miðlínunni
gefur fjölda óráðstafaðra at-
kvæða, þegar búið er að ráðstafa
meðalfjölda atkvæða á hvern
þingmann miðað við allt landið,
þ.e. 2.116 atkvæðum, eins oft og
hægt er. Fyrri talan í efri línunni
segir hve oft þetta er hægt og gef-
ur þá viðkomandi lista jafnmörg
þingsæti, sem kalla má kjördæma-
kjörin. T.d. hjá A-listanum í
Reykjavík er atkvæðum hans
skipt með:
8.691 = 4 x 2.116 + 227
Með þessu fæst ákveðinn fjöldi
kjördæmakjörinna þingsæta hjá
hverjum lista í hverju kjördæmi
og fjöldi óráðstafaðra atkvæða,
sem er minni en sá atkvæðafjöldi,
sem stefnt er að, að sé á bakvið
hvern þingmann á þingi. Minnsta
kjördæmið (Vestfirðir) fær engan
kjördæmakjörinn, þar sem enginn
listi nær því að fá 2.116 atkvæði.
Nú hefur verið úthlutað samtals
43 þingsætum og þá er eftir að
úthluta 17, sem við getum kallað
uppbótarsæti. Eðlilegast er að
fara þannig að, að leggja fyrst
saman öll óráðstöfuð atkvæði hjá
hverjum lista (sjá fyrstu tölu í
miðlínu undir „Landið allt“) og
nota það sem atkvæðatölur til að
úthluta þessum 17 þingsætum til
landslistanna eftir sömu reglu og
nú er notuð í kjördæmum, þ.e.
samkvæmt atkvæðum á bakvið
sæti (deilt með 1,2,3 ...). Þá fæst
talan aftan við plúsmerkið í efri
línunni undir „Landið allt“ í töfl-
unni, sem gefur þá fjölda uppbót-
arsæta, en talan framan við plús-
inn gefur samanlagðan fjölda
kjördæmakjörinna úr kjördæm-
unum. Þá er bara eftir að dreifa
uppbótarsætunum af landslistun-
um á kjördæmin, en það gerist
einfaldlega með því að velja kjör-
dæmin með hæstu tölur óráðstaf-
aðra atkvæða. Hér er það þannig,
að allar tölur óráðstafaðra at-
kvæða eru lægri en talan 2.116,
sem stefnt er að, að hvert þingsæti
hafi á bak við sig. Ennfremur
verður fjöldi uppbótarsæta hvers
landslista minni en fjöldi kjör-
dæma. Fræðilega getur fjöldi upp-
bótarsæta mestur orðið 4x8 = 32
miðað við 4 lista og 8 kjördæmi, en
sennileg útkoma er um helmingur
þess, eða um 16. Ljóst er að þessi
tala og þá um leið fjöldi kjör-
dæmakjörinna er nokkurri tilvilj-
un háð.
Ef við skoðum niðurstöðuna, þá
sést að listarnir hafa mjög áþekk-
an atkvæðafjölda á bakvið hvert
þingsæta sinna, eða 1.962, 2.058,
1.992, 2.033 sem er allt undir 2.116,
en það er vegna þess að einhverj-
um atkvæðum er óráðstafað, þar á
meðal öllum atkvæðum sérfram-
boða, sem eru öll færð undir X,
enda þótt um ólíka lista sé að
ræða. Við úthlutun uppbótarsæta
fær 5. uppbótarmaður af D-lista
lægstu tölu atkvæða á bakvið sig
eða 1.575, en það er enn nokkuð
yfir sérframboðinu af Suðurlandi,
sem kemst hins vegar að við kosn-
ingarnar 1979 á 1.484 atkvæðum.
Ef við svo lítum á kjördæmin, þá
sést að atkvæðatölur á bakvið
hvern þingmann (undir skástrik-
unum í „samtals" línunni) eru
nokkuð jafnar. Austurland er
óheppið með flest atkvæði á bak-
við þingmenn sína og tapar naumt
í baráttunni um uppbótarþingsæti
á G-listanum fyrir Vestfjörðum og
Norðvesturlandi. Þessi tvö síðast-
töldu kjördæmi hefðu jafnvel get-
að orðið að láta sér tvo þingmenn
nægja, þótt ekki sé það líklegt, at-
kvæði á hvern þingmann á Vest-
fjörðum færi við það upp i 2.744.
Fjöldi þingmanna, reiknaður með
hlutfallsreikningi útfrá atkvæða-
tölum með einum aukastaf, er
sýndur í línunni „þhl“. Fjöldi
þingsæta sem fékkst við þessa út-
hlutun okkar sést ofan við „sam-
ta!s“ linuna. Þarna verður af-
staða fámennu kjörædmanna til
kröfu 2 kannski skiljanleg, þar
sem þau fá einungis 3 þingmenn á
móti 23 hjá Reykjavík og 12 hjá
Reykjanesi. Allavega ættu þessi
stóru frávik frá núverandi þing-
mannatölu (í sviga í neðstu línu)
að gera þéttbýlismönnum það auð-
veldara að koma til móts við
strjálbýlissjónarmiðin. Spurning-
in er hve mikið, eða með raunhæf-
ara orðavali, hve mikið hinir, sem
völdin hafa, vilja koma mikið til
móts við Suðvesturhornið.
Til að nálgast skoðun á þessu er
fjöldi þingmanna aftur reiknaður
með hlutfallsreikningi og sýndur
með einum aukastaf í neðri „þhl“
línunni, en nú með samtals 80
þingmönnum. Hugsanlegt er, að
minnstu kjördæmin sætti sig illa
við minna en 4 þingmenn og við
skerum þá ofanaf þingmannatöl-
unni hjá stærstu kjördæmunum
tveim, þannig að þau komist í
nauman minnihluta, en það skilst
mér að sé mikilvægt. Uppástunga
um „réttláta" skiptingu þingsæta,
eða a.m.k. sanngjarna lausn deil-
unnar, er birt í línunni „þms“ og
er þá miðað við óbreytta þing-
mannatölu, þ.e. 60, og fyrir neðan
Reykjavík Reykjanes Vesturland Vestfirðir Norðurl. v. Noröurl. e. Austurland Suðurland Landið allt
4 2+1 0+1 0+1 0 0+1 0 0+1 6+5=11
A 8.691 227 6.187 1.955 1.165 1.165 1.188 1.188 611 611 1.788 1.788 413 413 1.535 1.535 8.883 21.578/1.962
(3)3 330 (2)2+1 1.409 (1)0+1 1.165 (2) 0+1 1.188 (0) 0+1 611 (1)0+1 1.788 (0)0 413 (1)0+1 1.535 (10) 5+6=11
3+1 2 1 0+1 1 2+1 1 1+1 11+4=15
B 7.252 905 4.430 199 2.812 696 1.645 1.645 2.506 340 5.894 1.662 2.975 859 3.357 1.241 7.597 30.871/2.058
(2) 2 1.678 (1) 1+1 2.041 (2) 1+1 1.262 (2)1 273 (3)1 1.040 (3)3 11 (2)2 151 (2) 1+1 1.588 (17) 12+3=15
10 4+1 1 0+1 0+1 1+1 0+1 1 17+5=22
D 21.428 272 10.194 1.731 2.320 204 1.735 1.735 1.606 1.606 2.762 646 1.368 1.368 2.428 312 7.874 43.841/1.992
(6) 7+1 1.919 (3) 4+1 638 (2) 1+1 770 (2)1 363 (2)1 140 (2) 1+1 801 (2) 0+1 1.368 (2) 1+1 659 (21)16+6=22
5 2 0+1 0 0+1 1 1 0+1 9+3=12
G 10.888 309 4.679 448 1.203 1.203 808 808 984 984 2.131 15 2.153 37 1.544 1.544 5.348 24.390/2.033
(4) 3+1 2.527 (1)1+1 2.290 (1) 0+1 1.203 (0) 0+1 808 (1) 0+1 984 (1)1 170 (2)1 741 (1)0+1 1.544 (11)6+6=12
X 158 158 92 92 0 857 857 0 1.484 1.484 2.979
480 480 (1)0 1.484 (1) 0+0=0
Sam- 23 12 4 3 3 7 3 5 43+17=60
tals 50.159/2.180 26.275/2.189 7.752/1.938 5.488/1.829 5.863/1.954 13.728/1.961 7.058/2.353 10.615/2.123 30.834 126.938/2.116
Þhl. 23,7 12,4 3,6 2,6 2,7 6,5 3,3 5,0 60
Þhl. 31,6 16,5 4,9 3,4 3,7 8,6 4,5 6,7 80
þms. 18 11 5 4 4 7 5 6 60
atkv.hl. 2.787 2.389 1.550 1.372 1.466 1.961 1.412 1.769 2.116
(15)17 (7) 12 (6)6 (6)4 (6)4 (7)7 (6)4 (7)6 (60) 39+21=60
Um tilvist Guðs — Fimm rit-
gerðir um trúarheimspeki
ÚT ER komin lítil bók: Um til-
vist Guðs, fimm ritgerðir um
trúarheimspeki, dr. Arnór
Hannibalsson hefur ritstýrt. í
formála hans segir m.a.: Á
vormisseri 1982 var haldið við
Háskóla Islands námskeið í
trúarheimspeki. Kennarar
voru dr. Arnór Hannibalsson
lektor og sr. Einar Sigur-
björnsson prófessor. Að nám-
skeiðinu loknu vaknaði sú
hugmynd að prenta hina ann-
áluðu kappræðu Bertrand
Russels og F. Coplestons. Einn
þátttakendanna, Haraldur S.
Blöndal, þýddi kappræðuna, og
er hún birt ásamt úrvali rit-
gerða, sem samdar voru á nám-
skeiðinu. Vali ritgerða var
þannig hagað að þær brygðu
ljósi á rökræðu um tilvist Guðs
í verkum nokkurra sígildra
heimspekinga. — Þeir sem um
er rætt í bókinni eru Aristótel-
es, Descartes og Kant, auk
Russels og Coplestons. Við
blasir skortur á umfjöllun um
aðalmanninn í þessari um-
ræðu,: heilagan Tómas af
Akvínas, segir í formálsorðum
og síðan: Til að bæta úr því að
nokkru eru birtar hinar Fimm
leiðir, svo sem heilagur Tómas
gerir grein fyrir þeim í Summa
Theologiae.
Inngangsorð „Um trúar-
heimspeki" skrifar dr. Arnór.
Þá er ritgerð eftir Atla V.
Harðarson, Frumspekilegar
forsendur fyrir guðshugtaki
Aristótelesar. — Og einnig á
hann ritgerðina: Gagnrýni
Kants á guðssannanirnar.
Verufræðirökin fyrir tilvist
guðs samkvæmt Descartes
heitir ritgerð eftir Ásgeir
Sverrisson. Hin siðferðilega
röksemdafærsla Kants fyrir