Morgunblaðið - 18.05.1983, Síða 11

MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 18. MAÍ 1983
47
Fjallganga
Bókmenntír
Erlendur Jónsson
Ari Trausti Guðmundsson, Magnús
Guðmundsson: FJALLAMENNSKA.
128 bls. Bókaútg. Örn og Örlvgur hf.
1983.
»Vísast eru útskýringar manna
á því hvers vegna þeir klífa fjöll
svo persónubundnar, að vonlítið er
að skýra aðdráttarafl fjalla-
mennskunnar nánar,« segja þeir
fjallamenn, Ari Trausti og Magn-
ús. Svör manna við spurningunni:
hvers vegna gengurðu á fjöll? —
hafa oltið á ýmsu. Fátæklegasta
svarið las ég í blaði fyrir nokkrum
árum: »Af því að þau eru þarna.«
Minnisstæðust er mér hins vegar
játning Jóns Trausta: »Ég er
skapaður með einhverri undar-
legri og ósjálfráðri þrá eftir víð-
sýni, — eftir því að komast hærra
og hærra og sjá yfir meira í einu.«
Langflestir ganga á fjöll sér til
heilsubótar, og einnig í tilbreyt-
ingaskyni. Og það gera þeir einnig
vafalaust, höfundar þessarar bók-
ar. Rit þeirra greinir þó mest frá
fjallgöngum sem íþrótt. Það er
skemmtun og hressing að ganga á
Esjuna þar sem hún er auðveldust
uppgöngu. Hins vegar er hægt að
velja leiðir sem krefjast sérstakr-
ar þjálfunar og útbúnaðar. Þá
verður að klifra. Og um klifur
fjallar þessi bók langmest — að-
ferðir, útbúnað, tækni og svo
framvegis.
Sá ágæti listamaður, Guðmund-
ur Einarsson frá Miðdal, sendi á
sínum tíma frá sér bókina Fjalla-
menn. Nú fetar Ari Trausti, sonur
hans, svipaða slóð.
í bók þessari segir að lítið hafi
verið um klifur áratuginn
1960—1970, »en efling ýmissa
björgunarsveita hleypti á ný lífi í
fjallamennsku og klifur nú síðasta
áratuginn.*
Fjallamennska í skilningi þess-
arar bókar er alþjóðleg íþrótt.
sem íþrótt
»Fjallgöngur sem íþrótt koma
fyrst fram á 19. og 20. öldinni,«
segir hér. Þegar talað er um
fjallgöngumenn er, hygg ég, alltaf
átt við íþróttamenn í greininni,
menn sem klifra, og hafa hlotið til
þess sérstaka þjálfun. Fjallgöngur
af því tagi, sem þeir þreyta helst,
eru hættuleg íþrótt. Hins vegar
beita æfðir fjallgöngumenn öðrum
aðferðum en strákar sem klifra í
klettum. Ég get mér þó til að
hversu mikla þjálfun sem fjall-
göngumaður fær megi hann síst af
öllu vera lofthræddur. Hann má
ekki bresta kjark til að horfa
niður!
Höfundar þessarar bókar taka
fram að um fjallamennsku hljóti
að gilda hér ýmis önnur heilræði
en á suðlægari breiddargráðum,
meðal annars vegna hinnar köldu,
röku og vindasömu íslensku veðr-
áttu. Háski sá, sem tíðast steðjar
að íslenskum fjallgöngumönnum,
er snjóflóðin en þau hafa grandað
svo mörgu mannslífi í þessu landi
að með ódæmum er. Hér er ná-
kvæmlega greint frá mismunandi
eðli snjóflóða. Einnig sagt hvernig
beri að forðast þau, svo og hversu
fjallgöngumaður skuli bregðast
við ef hann verður fyrir snjóflóði.
Kaflar eru hér tveir sem bera
yfirskriftina: Bergklifur og ísklifur.
Upplýst er að »á lslandi er klifur í
snjó og ís mun algengara en
bergklifur.« Bent er á að margar
helstu gönguleiðirnar liggi um
jökla þar sem tindar rísa upp af
hjarnbreiðunni, ákjósanlegir til að
glíma við, sumar sem vetur.
Þegar gengið er um jökla verður
að viðhafa sérstaka aðgát. Hvar-
vetna leynast sprungur, tuttugu
til fjörutíu metra djúpar, að upp-
lýst er hér, og fyrir þeim fer ekki
alltaf mikið. Þess vegna ganga
jöklafarar margir saman, og allir
bundnir á sama strenginn svo
draga megi upp þann sem falla
kann í jökulsprungu. Verður jafn-
vel að gæta þess að menn gangi
ekki í þráðbeinni halarófu því þá
kann svo að fara að allir falli í
ingar, og venjulega hefur það ver-
ið svo að viðkomandi höfundar
hafa á einhvern hátt lotið í lægra
haldi — þeim hefur á einn eða
annan hátt verið hafnað af þeim
sem þeir elska. Vís manneskja
hefur sagt að slíkar bækur geti þó
þeir einir sent frá sér, sem hafa til
að bera sjálfsöryggi og ákveðna
„fegurð" og er nokkuð til í því.
Kærestesorger er óvenjulega
snjöll bók, ber vott um mikil sár-
indi, miklar ástir og sigur — þrátt
fyrir allt. Mér skilst að Kristen
Björnkjær hafi sent frá sér fyrstu
ljóðabók sína árið 1965, þá rétt
þrítugur. Auk ljóðabóka hefur
hann einnig skrifað fyrir börn og
sjónvarpsleikritið Mændenes for-
bund 1981.
From Dubcek to Charter 77
er eftir Vladimir V. Kusin sem er
tékkneskur sagnfræðingur og hef-
ur skrifað ýmsar bækur og einnig
fengist við þýðingar. Meðal ann-
arra bóka um stjórnmál má nefna
The Intellectual Origins of the
Prague Spring og Political Group-
ings in the Czecholovak Reform
Movement.
Þetta er í senn læsileg bók og þó
seinlesin, ætli lesandinn sér að fá
eitthvað út úr henni dugir ekki að
þjóta hér yfir á hundavaði. Höf-
undur skiptir henni mjög svo að-
gengilega niður í stutta kafla og
rekur á skilmerkilegan hátt þróun
mála í Tékkóslóvakíu frá því vorið
1968 — og einnig aðdraganda þess
— og til þess er áhugamenn um
mannréttindi stofnuðu til undir-
skriftarinnar Chaerter 77, eins og
frægt varð og fengu margir bágt
fyrir. Mjög fróðlegt er að lesa um
það, hvernig Dubcek og félagar
hans voru smám saman brotnir á
bak aftur eftir innrásina og einnig
hversu djúpstæður ágreiningur
var innan kommúnistaflokks
Tékkóslóvakíu fyrir hana. Þó svo
að það komi kannski ekki beinlínis
á óvart, sem hér er skrifað, er það
gert á þannig hátt að maður verð-
ur stórum fróðari á eftir og hér er
mikið af merkum upplýsandi
fréttum og staðreyndum á einum
stað.
Vladimir V Kusin
FmnVubcek
to Cha/r&rJJ
Czechoslovakia 1968—78
OIWXSKlBNIllítr.H
Ari Trausti Guðmundsson
sömu sprUnguna á samri stund —
og er þá fátt til bjargar.
Hér er starfandi alpaklúbbur
sem svo er kallaður og eru félagar
hans sagðir vera um þrjú hundr-
uð. í rauninni er rit þetta kennslu-
bók handa þeim sem hyggja á
fjallgöngur sem íþrótt. Það er að
sjálfsögðu miðað við íslenskar að-
stæður fyrst og fremst. En »ís-
lenskir fjallamenn hafa á síðustu
árum sótt æ meira til Alpafjall-
anna að stunda þar fjallgöngur og
klifur. Þar eru fjöll mun hærri,
brattari og hrikalegri en víðast
gerist hér á landi.«
Frá hendi útgefanda er mjög til
þessarar bókar vandað. Myndir
eru margar, einnig teikningar, og
flestar þeirra til leiðbeiningar.
Þegar öllu er á botninn hvolft er
þetta meira en íþrótt — þetta er
líka fræðigrein, vísindi.
Vafalaust á þessi greinagóða
bók eftir að koma út öðru sinni.
Og þá langar mig að biðja höfunda
að minnast þess að orðið »gnípa«
er ritað með í en ekki ý þó skylt sé
orðinu gnúpur.
Sverðið
Kvikmyndir
Ólafur M. Jóhannesson
SVERÐIÐ HEILAGA: EXCALIBUR
Leikstjóri: John Boorman.
HandritJohn Boorman og Rospo
Pallenberg.
Myndatökustjóri: Alex Thomson.
Tónlist: Trevor Jones.
Nýjasta mynd Austurbæjarbíós
„Exealibur" eða Konungssverðió
fjallar um þann fræga kóng Arthur
sem dró sverðið Excalibur úr stein-
inum og sat við hringborðið mikla í
hinni gullnu höll Camelot með ridd-
urum á borð við Sir Lancelot og Sir
Percival. Reyndar er hinn ókrýndi
sonur Karls prins af Wales og Lady
Díönu skírður í höfuðið á þessum
sómamanni sem hlaut vald sitt frá
æðri máttarvöldum í gegnum töfra-
manninn Merlin. Og svo segja menn
að hið guðlega einveldi sé hvergi að
finna. Annars er fróðlegt að skoða
hve ríkulegur efniviður helgisögnin
um Arthur og hringborðið hefir
verið kvikmyndaframleiðendum
gegnum tíðina. Ekki hafa menn að
vísu ætíð fylgt í smáatriðum efnis-
þræði helgisögunnar. Þannig var í
samræmi við tíðarandann í Banda-
ríkjunum kringum 1950 gerð mynd
um Arthur er nefndist: A Connecti-
cut Yankee at King Arthur’s Court
(samin við texta Mark Twain). í
þessari útgáfu lék Cedrick Hard-
wicke kóngsa sem var síhóstandi og
hnerrandi í gegnum myndina. Það
var eiginlega ekki fyrr en 1954 að
alvarleg tilraun var gerð til að
endursegja þessa arfsögn á filmu
með myndinni Knights of the
Round Table en þar lék Mel Ferrer
Arthur kóng og Eva Gardner, að
því er mig minnir Guinevere. 1967
féll aftur skuggi á nafn Arthurs er
Richard Harris, Franco Nero og
Vanessa Redgrave sungu saman í
Suðurríkjafáninn
hátt á loft á ný
Hljóm-
plotur
Siguröur Sverrisson
Molly Hatchett
No Guts, No Glory
Epic/Steinar hf.
Sannast sagna var ég alveg
búin að gefa Molly Hatchett upp
á bátinn eftir fjórðu plötu sveit-
arinnar, Take No Prisoners.
Fjörið og ferskleikinn rokinn út í
veður og vind og eftir sat þreytt
útgáfa af Suðurríkjarokki.
Það er því fáum eins mikið
gleðiefni að vita til þess að Molly
Hatchett hefur öðlast kraftinn á
nýjan leik. En það þurfti breyt-
ingar til, eins og vænta mátti.
Mikilvægasta breytingin felst í
því að Jimmy Farrar sleppir
hljóðnemanum eftir tvær plötur
og Danny Joe Brown tekur við
honum að nýju, en hann söng á
tveimur fyrstu plötum Hatchett.
Þá hefur rythmaparið hætt,
þeir Bruce Crump, trommari, og
Banner Thomas, bassaleikari, en
eir höfðu verið með frá byrjun.
þeirra stað koma þeir B.B.
Bordan á trommur og Riff West
á bassa. Ekki er að heyra að þeir
gefi forverunum nokkuð eftir.
Að mínu mati var það Molly
Hatchett, sem á sínum tíma hélt
Suðurríkjafánanum hæst á loft
eftir að Lynyrd Skynyrd leið
undir lok. Tónlist hljómsveitar-
innar bar óneitanlega nokkurn
keim af tónlist Skynyrd, en ekki
var þar leiðum að líkjast. Með
tilkomu Farrar breyttist yfir-
bragðið verulega og krafturinn
þvarr.
No Guts, No Glory er því
sannkölluð himnasending fyrir
alla unnendur Suðurríkjarokks
og á köflum er hreinlega eins og
Ronnie Van Zant sé mættur til
leiks, slíkur er „fílingurinn",
Ég fer ekki ofan af því, að
þetta er besta plata Molly Hat-
chett og slái hina frábæru Flirt-
in’ With Disaster út og til þess
þarf skrambi mikið. Tónlist
Hatchett er hreinræktað Suður-
ríkjarokk, eins og það gerist
best. Blanda af skemmtilegu
„jolly“-rokki og liprum ballöð-
um, sem leiddar eru áfram af
sterkum gítarleik þeirra Steve
Holland, Dave Hlubek og Duane
Roland.
Á No Guts, No Glory er fullt
af góðum lögum. Toppurinn á
öllu er lokalag plötunnar, Both
Sides. Það er eins mikið í hinum
eina sanna Suðurríkjaanda og
frekast er kostur þótt burðar-
stefið hljómi mjög líkt og í
Sweet Home Alabama með
Skynyrd sálugu. Þá er lagið þar
á undan, On The Prowl, mjög
undir Skynyrd-áhrifum. Næst-
besta lag plötunnar er að líkum
Sweet Dixie, en nokkur slást um
þetta sæti. Það lakasta er auð-
tínt út, Fall Of The Peace-
makers, en þó er það alls ekki
slakt þegar á allt er litið.
Einhvern veginn hefur maður
það á tilfinningunni að maður
skrifi fyrir blind augu þegar ver-
ið er að hampa Suðurríkjarokk-
inu. Til þessa hefur þetta verið
að mestu óplægður akur hjá ís-
lenskum rokkurum, en nú er
kominn tími til að kanna hvern-
ig þessi tónlist er. No Guts, No
Glory gefur mönnum mikið fyrir
aurinn.
helga: Excalibur
Vatnadísin lyftir hinu helga sverði
uppúr vatninu.
Camelot, einhverri alleiðinlegustu
mynd sem undirritaður hefir aug-
um barið.
Það er eiginlega ekki fyrr en nú
að sá sem þetta ritar, finnur í
kvikmynd söguna um Camelot eins
og hún birtist honum í því ágæta
blaði Sígildum sögum. Það var
reglulega gaman að sjá Arthur
kóng tekinn sæmilega föstum tök-
um af John Boorman. Bæði þræðir
Boorman í „Excalibur" grannt efn-
isþráð helgisögunnar og gerir sitt
ítrasta til að endurskapa á sem
raunsæjastan hátt veruleika
sjöundu aldar.
Það má kannski segja að hann
fylgi sumstaðar of grannt efnis-'
þræði sagnanna eins og þegar
áhorfandinn rekur augun í kastala-
vegg Camelot klæddan silfurpappír.
Annars finnst mér myndmál Boor-
man njóta sín best þegar hann vík-
ur svolítið frá riddarasögunni og
fer yfir á lendur goðsögunnar þar
sem hvergi er hægt að finna veru-
leikanum stað. Þannig reis myndin
í hæðir í síðari hlutanum þá stund
er Sir Percival stendur einn uppi
eftir af riddurum hringborðsins
sviptur herklæðum og nakinn
frammi fyrir máttarvöldunum sem
fela í skauti sér bikarinn er inni-
heldur töframjöð gráandinnar. í
þessu atriði fannst mér kenna
enduróms frá ævintýramyndinni
Zardoz er Boorman leikstýrði uppúr
1970.
í öðrum atriðum myndarinnar
þar sem reynir fyrst og fremst á
leik og sviðsetningar er eins og
Boorman sé dálítið bundinn kröf-
unni um að vera skemmtilegur. Þar
nær hann ekki að sleppa fram af
sér beislinu og gefast hugarfluginu
á vald — kannski til allrar ham-
ingju — því myndin verður hvergi
ýkja langdregin og leiðigjörn. Hins
vegar mætti að ósekju strjúka
Hollywood-glansinn af herklæðun-
um og hverfa enn frekar til þess
forna samfélags sem lýst er í sögn-
inni um Arthur. Það samfélag var á
mörkum kristni og heiðni en enn
gætti mjög áhrifa frá germönskum
þjóðflokkum sem settust að á Eng-
landi á fimmtu öld og fluttu með
sér þá hetjuhugsjón sem endur-
speglast í sögunni um Riddara
hringborðsins. Mér hefur reyndar
ætíð fundist sú riddarasaga dálítið
væmin og lituð rómantík og kýs
frekar hreinræktaðar hetjusagnir
eins og þá er birtist í hinu forna
kvæði: The Battle of Maldon, þar
sem höfðinginn Byrhtnoth fórnar
sér og mönnum sínum í stað þess að
greiða dönskum víkingum skatt.
Þar skipti heiðurinn meira máli en
lífið. í mynd John Boorman „Excali-
bur“ skiptir heiður og sæmd einnig
miklu máli og því á hún erindi til
okkar þessa dagana þegar tekist er
á um fjöregg þjóðarinnar. Við sjá-
um kannski hvert óheilindin og
smjaðrið hefir leitt okkur er við
skoðum örlög Arthurs kóngs.