Morgunblaðið - 08.06.1983, Side 13

MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 8. JÚNÍ 1983
13
Einokunarsala og samkeppnishömlur eru neytendum í óhag:
íslenskur land-
búnaður á tímamótum
— eftirJón
Magnússon
Að undanförnu hafa komið upp
alvarleg mál, sem snerta sölu og
verðlagningu á búvörum. Þessi
mál eru alvarleg fyrir þá sök, að
réttur neytenda er einskis metinn,
en sölusamtök framleiðenda bú-
vara beita sérréttindum sínum og
þeim völdum sem þau hafa í
stjórnkerfinu skefjalaust og af
mikilli skammsýni. Þessi vinnu-
brögð munu í framtíðinni koma
sér verst fyrir framleiðendur bú-
vara, en nú hindra þau eðlilega
markaðsþróun og miða að því að
halda uppi of háu verði á búvör-
um. En hver eru þessi alvarlegu
mál. Þau dæmi sem ég er hér að
tala um eru þessi:
1. Áform um að koma á eggjaein-
okunarsölu.
2. Verðlagning landbúnaðarvara.
3. Samkeppnishömlur eru við lýði
til að hindra lægra vöruverð til
neytenda sbr. bann við sölu á
jógúrt frá Húsavík til Reykja-
víkur.
4. Gæðamati á kartöflum er
breytt að kröfu framleiðenda í
andstöðu við stjórnskipaða
matsnefnd.
I þessum tilvikum sem ég nefni
hér hafa framleiðendur gjörsam-
lega hundsað sjónarmið neytenda.
Ég dreg í efa að slík forréttinda-
aðstaða framleiðenda sé við lýði í
nokkru öðru vestrænu ríki en ís-
landi.
Eggjaeinokun
Neytendasamtökin hafa lýst
andstöðu við þau áform meiri-
hluta eggjaframleiðenda að koma
á einokunarsölu á eggjum. Sem
betur fer hafa dugmiklir eggja-
framleiðendur sýnt fram á með
glöggum hætti hversu hættuleg
þessi áform eru bæði fyrir fram-
leiðendur og neytendur, en þeir
tala fyrir daufum eyrum þeirra
sem ráða, þó að greinilegt sé að
allur almenningur í landinu er á
móti þessu. Afstaða Neytenda-
samtakanna í þessu máli byggir á
þeirri skoðun að virk samkeppni
framleiðenda á þessu sviði sem
öðrum sé neytendum í hag, stuðli
að lægra vöruverði og vöruvöndun.
Forsenda nútíma neysluþjóðfé-
lags er valfrelsi og valkostir neyt-
andans. Þar sem neytendur eru
ofurseldir valdi framleiðenda eða
einum framleiðenda er þessu skil-
yrði ekki fullnægt. Verðlagning
miðast þá eingöngu við hagsmuni
framleiðenda. Þegar um brýnar
lífsnauðsynjar er að ræða er hægt
að hækka verðið óeðlilega mikið
vegna þess að eftirspurnin minnk-
ar ekki að sama skapi.
Þær spurningar sem neytendur
hljóta að spyrja þegar ætlunin er
að breyta um sölufyrirkomulag á
eggjum eru þær, hvort þær breyt-
ingar miði að því að lækka verðið
á vörunni og bæta vörugæðin.
Ennfremur hvort fyrirkomulag á
sölu og dreifingu á eggjum hafi
verið með þeim hætti að ástæða sé
til þessarar breytingar miðað við
sölu og dreifingu á öðrum búvör-
um. Ef þessum spurningum væri
hægt að svara játandi gæti verið
forsenda fyrir einokunarsölu á
eggjum en því er hins vegar öfugt
farið.
Það sem eftir stendur sem
markmið þeirra sem vilja koma á
einokunarsölu með egg er einfald-
lega það að tryggja hagsmuni
smáframleiðenda með fram-
leiðslustjórnun og hærra verði.
Halda menn e.t.v. að það sé tilvilj-
un að smáframleiðendur á eggjum
skuli knýja á um þessar breyt-
ingar en stóru framleiðendurnir
skuli vera á móti þeim.
Blekkingum beitt
Blaðafulltrúi bændasamtak-
anna Agnar Guðnason skrifar
grein í Morgunblaðið 1. júní sl. í
þessari grein freistar hann þess að
sýna fram á gildi einokunar og
óbreytts ástands í landbúnaðar-
málum, þó aðalefni greinarinnar
fjalli um ágæti einokunarsölu á
eggjum. Ein undirfyrirsögn grein-
arinnar er nefnist „Hvers vegna
þarf að beita blekkingu?" en þar
segir: „Ekki er mér ljóst af hvaða
hvötum forystulið Neytendasam-
takanna berst á móti bættu skipu-
lagi á sölu eggja og fullkomnu
gæðaeftirliti."
I opinberum umræðum og við-
ræðum við fulltrúa landbúnaðar-
ins höfum við fulltrúar neytenda
ítrekað tekið fram, að við séum
reiðubúin tii samvinnu við samtök
framleiðenda um mótun eðlilegra
reglna um gæðaeftirlit og mat á
eggjum. Við erum einnig reiðubú-
in til viðræðna um bætt skipulag á
sölu og dreifingu eggja, það eina
sem við höfum mótmælt eru
áform um að koma á sama einok-
unarfyrirkomulaginu í eggjasölu
og gildir um sölu á flestum búvör-
um í landinu. Þetta eru einfaldar
staðreyndir málsins og ég læt les-
endum Morgunblaðsins eftir að
dæma hver beitir blekkingum í
þessu máli. Það hlýtur að vera
umhugsunarvert, af hverju meiri-
hluti eggjaframleiðenda kýs að
hafa það sín fyrstu skref til breyt-
inga að koma á einokunarsölu i
því skyni að því er sagt er að bæta
vörugæði, freista þess ekki fyrst
að stuðla að auknum vörugæðum
með t.d. samvinnu við neytendur
og smásöluaðiia. Staðreyndin er
einfaldlega sú að stefna meiri-
hluta eggjaframleiðenda og tals-
manna landbúnaðarins í þessu
máli er tímaskekkja og stefnir í
öfuga átt við eðlileg samskipti og
viðskipti fólks í nútímaþjóðfélagi.
Neytendasamtökin geta ekki og
munu ekki standa aðgerðarlaus, ef
þessi áform verða að veruleika.
Frelsið tryggir
lægra verð
Fyrir nokkru lét ég athuga
hvaða verðhækkanir hefðu orðið á
landbúnaðarvörum á síðustu 9 ár-
um, eða frá því í nóvember 1974 til
maí 1983. Útkoman er vægast sagt
mjög eftirtektarverð og sýnir
ótvírætt að við talsmenn
Neytendasamtakanna höfum
hvorki gengið of langt né haft
rangt fyrir okkur, þegar við höfum
mótmælt því kerfi sem beitt er við
verðlagningu búvara.
Verðhækkanir í eftirtöldum
vöruflokkum hafa verið þessar frá
nóvember 1974 til maí 1983:
Dilkakjöt hefur hekkið um 3.502%
NauUkjöt hefur hækkað um 3.024%
Nýmjólk hefur hækkaA um 4.382%
Ostur hefur hækkað um 3.479%
Svínakjöt hefur hækkað um 3.376%
Kjúklingar hafa hækkað um 2.965%
Kgg hafa hækkað um 1.415%
A sama tímabili hækkuðu laun f landinu
um 2.119%
Þessar vörur sem hér eru nefnd-
ar eru meðal mikilvægustu
neysluvara fólks og verð á þeim
skiptir miklu máli um afkomu
heimilanna og almenna velmegun.
Aðeins eggin hækka minna en
launin. Nýmjólk hækkar helmingi
meira en launin. Þá er einnig eft-
irtektarvert, að frjálsu greinarn-
ar, egg, kjúklingar og svínakjöt
hækka minna en einokunargrein-
arnar að undanskildu nautakjöti. í
þessu sambandi verður einnig að
Jón Magnússon
„Aðeins eggin hækka
minna en launin. Ný-
mjólk hækkar helmingi
meira en launin. Þá er
einnig eftirtektarvert,
að frjálsu greinarnar,
egg, kjúklingar og
svínakjöt hækka minna
en einokunargreinarnar
að undanskildu nauta-
kjöti.“
taka tillit til þess að kjarnfóð-
ursgjaldið sem kemur inn síðari
hluta þessa tímabils bitnaði harð-
ast á frjálsu greinunum. Ef sér-
stakar aðgerðir stjórnvalda til
hagsbóta fyrir einokunarfram-
leiðslu hefðu ekki komið til hefði
verðþróunin orðið mun hagstæð-
ari fyrir frjálsu greinarnar en
raun ber vitni. Samt má nú full-
yrða miðað við verð á kjúklingum
og svínakjöti í nágrannalöndum
okkar að verðið á þessum vörum
hér á landi sé of hátt.
Þessi samanburður tekur yfir
það langt tímabil að tímabundnir
skekkjuvaldar hafa takmörkuð
áhrif, nema kjarnfóðurgjaldið.
Eftir stendur sem óyggjandi
niðurstaða að verðlagning á bú-
vörum miðað við launakjör er
vægast sagt óeðlileg og ljóst er að
frelsið tryggir til neytenda lægra
verð, ef samkeppni er næg.
Árbók Ferðafélags íslands kemur
að þessu sinni út 8. júní, en þann dag
eru réttar tvær aldir liðnar frá upphafi
Skaftárelda. Þetta er 56. árbók félags-
ins og er aðalefni hennar lýsing
„eldsveitanna", Vestur-Skaftafells-
sýslu austan Skaftár og Kúðafljóts. f
bókina skrifa Helgi Magnússon bóka-
vörður, Jón Jónsson jarðfræðingur og
Sigurður Þórarinsson jarðfræðingur.
Sveitirnar sem fjallað er um eru
Landbrot, Meðalland, Síða, Bruna-
sandur og Fljótshverfi. Jón Jónsson
og Helgi Magnússon, sem eru báðir
úr Landbroti, rita í sameiningu al-
mennan inngangskafla þar sem
þeir drepa á nokkur helstu einkenni
þessara sveita og segja frá sam-
göngum í héraðinu fyrr og nú.
Lengsti kafli bókarinnar, sem ber
heitið „f byggðum", er svo eftir
Helga. Lýsing hans hefst við Eld-
vatn hjá Ásum og fylgir hann les-
Framleiðslusvæði
og sala á jógúrt
Fyrir nokkru var frá því skýrt í
fréttum að verslunin Hagkaup í
Reykjavík hefði selt ódýrara jóg-
úrt framleitt á Húsavík, en jógúrt
það sem framleitt er hér. Að
sjálfsögðu var þetta stöðvað. Sam-
keppnishömlur gilda nefnilega í
úreltu sölu- og dreifingarkerfi á
búvörum, þó landslög banni sam-
keppnishömlur á öðrum vöruteg-
undum. Sú afstaða Framleiðsluráðs
landbúnaðarins að banna sölu á
ódýru jógúrti til neytenda í
Reykjavík sýnir enn sem fyrr al-
gjört virðingarleysi bæði fyrir
neytendum og smásölum. Neyt-
andinn má ekki kaupa ódýrari
vöru og smásalinn má ekki hafa
hana á boðstólum. Þessi viðbrögð
minntu mig óneitanlega á söguna
af Hólmfasti Guðmundssyni, hjá-
leigumanni á Brunnastöðum, en
árið 1698 gerði Hólmfastur sig
sekan í því ódæði að selja í Kefla-
vík 3 löngur, 10 ýsur og 2 sund-
magabönd í stað þess að láta
Hafnarfjarðarverslun sitja fyrir
kaupunum. Var hann hýddur við
staur í návist Mullers amtmanns
fyrir þetta tiltæki. Þessa sögu
hafa margir talið skýra vel niður-
lægingu Islendinga á einokunar-
tímum og orsakir eymdar þjóðar-
innar.
Sagan um Hólmfast átti sér
stað fyrir tæpum 300 árum en er
ekki margt líkt með henni og þvi
sem gerðist um daginn með stöðv-
un á sölu á jógúrti frá Húsavík til
Hagkaups í Reykjavík og erum við
svo blindir á nútíðina, þó að við
getum dregið réttan lærdóm af
fortíðinni, að við horfumst ekki í
augu við þá staðreynd að með því
að viðhalda þessu kerfi er unnið
gegn framþróun og eðlilegum
viðskiptaháttum.
Breytinga er þörf
Mikilvægast er að jafnræði ríki
á markaðnum þannig að tillit sé
tekið til sjónarmiða framleiðenda,
söluaðila og neytenda, en einn að-
ilinn geti ekki kúgað annan. Land-
búnaðurinn á vissulega við mörg
vandamál að etja, en það verður
að vinna að því að leysa þau í stað
þess að hnýta hnútana það fasta
að óhjákvæmilegt verði að lokum
að höggva á þá. Það skiptir miklu
fyrir velferð íslenskrar bænda-
stéttar og hag neytenda að breytt
verði um stefnu. Búum þarf að
endum austur yfir Eldhraun, suður
úr Landbroti, út Meðalland og lokar
hringnum við Eldvatnið. Þá heldur
hann til austurs aftur, nú frá Skaft-
árdal, og fylgir lesendum um
byggðina austur að Núpsstað.
Jón Jónsson skrifar kafla um
vötn og sanda, skýrir náttúru
þeirra og segir frá hinum gífurlegu
breytingum sem orðið hafa á vatns-
föllum á þessu svæði í aldanna rás.
I kaflanum bregður hann einnig
upp mynd af lífsbaráttu í nábýli við
vötn og sanda. Ennfremur ritar Jón
leiðarlýsingar um fjöll og heiðar.
Hann lýsir t.a.m. leið inn i Laka og
fer með lesendur um „Dal eldanna“
og Núpsstaðarskóga, en bendir líka
á önnur svæði sem eru likleg til að
freista náttúruunnenda, ekki síst
göngufólks.
Loks er í bókinni kafli um Skaft-
árelda eftir Sigurð Þórarinsson,
I. Hækkanir á búvörum
nóv. 1974 til maí 1983
Dilkakjöt 3.502%
Nautakjöt 3.074%
Nýmjólk 4.382%
Ostur 3.479%
Svínakjöt 3.376%
Kjúklingar 2.965%
Egg 1.415%
II. Hækkanir á framan-
greindum vörutegund- um í röð eftir hækkun-
um og hækkun iauna.
1. Nýmjólk 4.382%
2. Dilkakjöt 3.502%
3. Ostur 3.479%
4. Svínakjöt 3.376%
5. Nautakjöt 3.074%
6. Kjúklingar 2.965%
7. Laun 2.119%
8- Egg 1.415%
fækka og þau verða að stækka til
að aukin hagkvæmni í framleiðslu
geti átt sér stað og svigrúm skap-
ist fyrir dugmikið fólk í bænda-
stétt til að njóta afraksturs vinnu
sinnar, hugvits og fjárfestingar.
Frelsi í verðlagningu og sölu á bú-
vörum verður að auka, þannig að
hagkvæmni markaðskerfisins fái
að njóta sín í sama mæli hjá
bændum og öðrum framleiðendum
í landinu. Áframhaldandi fram-
leiðslutrygging og afkomutrygg-
ing allra þeirra sem landbúnað
vilja stunda gengur ekki til lengd-
ar. Mér er ljóst að þessar breyt-
ingar geta ekki gerst á skömmum
tíma enda yrði slíkt til tjóns fyrir
alla. Hér er eingöngu bent á nauð-
syn þess að breyta um stefnu.
Meðan jafnvægi er að nást er
óhjákvæmilegt að ríkið kaupi
óhagkvæmar bújarðir á matsverði
af bændum sem vilja bregða búi.
Slíkt er eðlileg sanngirniskrafa.
Útilokað er að skilja fólk eftir sem
öreiga eftir langt lífsstarf og sé
horft til framtíðarinnar er þessi
kostur ódýrari en óbreytt stefna í
landbúnaðarmálum. Við erum
fámenn þjóð í stóru landi og við
verðum að velja þá kosti sem hag-
kvæmastir eru.
Lokaorð
Fyrir 18 árum þ. 31. desember
1965 skrifaði Bjarni Benediktsson,
sá gætni og framsýni stjórnmála-
maður eftirfarandi í Morgunblað-
ið: „Svipað er um landbúnaðinn.
Ekki tjáir til langframa að fram-
leiða vísvitandi til útflutnings vör-
ur, sem þar seljast ekki nema fyrir
lítið brot þess verðs sem þær
kosta. Enginn ágreiningur er um
það, að íslenska þjóðin verður að
viðhalda landbúnaði, en hann
verður að laga eftir þörfum þjóð-
arinnar. Bændum sjálfum er það
til mestrar óþurftar ef þeir leiðast
til framleiðslu, sem verður þjóðar-
heildinni til varanlegra þyngsla."
Reykjavík, 5. júní 1983.
Jón Magnússon er formadur Neyt-
endasamtakanna.
sem hann hafði nýlokið við er hann
lést fyrr á þessu ári. Aðalefni kafl-
ans er stuttur annáll gossins þar
sem Sigurður rekur gang þess I
stuttu máli eftir samtímalýsingum.
Margar myndir prýða Árbókina
að vanda og eru litmyndir nú í
fyrsta sinn prentaðar með aðal-
texta. 1 bókinni eru kort til skýr-
ingar efninu, ítarleg heimildaskrá
og staðanafnaskrá. I kafla um fé-
lagsmál, sem stendur fyrir aftan
meginefni bókarinnar, má fræðast
um starfsemi Ferðafélagsins og
deildanna úti á landsbyggðinni.
Af Árbók 1983, sem er 216 síður
að stærð, eru prentuð 10.000 eintök.
Isafoldarprentsmiðja hf. annaðist
setningu, prentun og bókband, en
Myndamót hf. litgreiningu. Rit-
stjóri Árbókar Ferðafélagsins er
Þorleifur Jónsson bókavörður.
Ný árbók um eldsveitirnar
á 200 ára afmæli Skaftárelda