Morgunblaðið - 08.06.1983, Blaðsíða 25

MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 8. JÚNÍ 1983
25
Kjarnorkuvopnabirgðir
heims samsvara þegar á aðra
milljón Hirosimasprengna
Viðtal við sænska þingmanninn og formann friðarnefndar Svía,
Maj Britt Theroin, er kom hingað vegna friðarhreyfingar kvenna
Sænski þingmaðurinn Maj Britt
Theorin kom til íslands fyrir helg-
ina, en hún er einn helsti talsmað-
ur Svía í friðar- og afvopnunarmál-
um. Er m.a. formaður afvopnunar-
nefndar Svía, hefur þar sest í sæti
Ölvu Myrdal, sem hlaut Nóbels-
verðlaun fyrir störf sín að friðar-
málum. Afvopnunarráðherra er
hún stundum kölluð, en opinber-
lega ber hún titilinn sendiherra og
hefur skrifstofu í utanríkisráðu-
neytinu í Stokkhólmi. Það fylgir
störfum hennar að leiða fyrir Svía
afvopnunarviðræður, sem fram
fara hjá Sameinuðu þjóðunum í
New York og í afvopnunarnefnd-
um, þar sem 40 meðlimaþjóðir
leiða saman hesta sína. Og þótt
fastar sendinefndir séu að störfum
fyrir Svía á afvopnunarviðræðum í
Genf og Madrid, þá kemur hún
þar sjálf við sögu þegar eitthvað
mikið er á seyði.
Það kom fljótt fram af því sem
hún sagði hér að hún er þeirrar
skoðunar að friðar- og afvopnun-
armál séu ekki aðeins mál stjórn-
málamanna, þótt ekkert verði að
vísu gert á því sviði án þeirra,
heldur verði allir að taka þar sína
ábyrgð. Hlutleysi almennings sé
hættulegt. — Þekking og þátt-
taka alls þorra fólks er mjög mik-
ilvæg, sagði hún á blaðamanna-
fundi í Norræna húsinu. Almenn-
ar hreyfingar þurfa að ýta á og
það er mjög mikilvægt fyrir
hvern og einn að kunna skil á
málum. Við getum ekki sætt
okkur við fleiri kjarnavopn. Það
þarf ekki fleiri kjarnavopn. Sú
krafa þarf að ná út yfir öll póli-
tísk mörk.
Maj Britt Theorin kom til ís-
lands í boði friðarhóps íslenzkra
kvenna í tilefni af stofnun frið-
arsamtaka þeirra, og flutti erindi
um friðarhreyfingar erlendis og
friðarstarf kvenna í Norræna
húsinu. Hún sagði í upphafi að
mjög mikilvægt væri að nýta
reynslu kvenna að friðarmálum. í
ræðu sinni kom hún meðal ann-
ars inn á þá andstöðu er gagnrýnt
væri að konur létu tilfinningarn-
ar ráða. Það talið eitthvað óæski-
legt. En hún benti á að hægri
helmingur heilans, sem stjórnar
tilfinningaviðbrögðum og at-
hafna- eða þátttökugleði og sköp-
unarmætti og oft er eignað kon-
um, væri engu síður mikilvægur
en vinstri heljningur heilans, er
stýrir meira rökvísi, reiknings-
kúnst og skipulagningu og fremur
er eignaður karlmönnum. Karl-
menn væru oft hræddir við til-
finningar. En báðir heilahelm-
ingar þyrftu að vinna saman. Nú
yrði fólk að taka sig á og fara að
þróa hægri hlið heilans, bæði í
körlum og konum. — Enginn get-
ur lengur treyst því í heiminum
að hann sé öruggur, og þvi þurf-
um við öll að leggja okkur fram, í
þeirri von að smám saman getum
við dregið úr þessum ótta sem
hlýtur að ríkja við núverandi
ástand.
— Aldrei fyrr hefur heimurinn
verið eins vel vopnum búinn og í
dag, sagði hún. Útgjöld til her-
mála aukast í sífellu og hlaða
utan á sig. Þau munu í ár verða
rúmlega 800 milljarðar dollara.
Stöðugt eru sett ný sölumet í al-
þjóðlegum vopnaviðskiptum.
Fjárfesting í vísindarannsóknum
og þróun til hermála eykst jafnt
og þétt. Og fjöldi kjarnorkuvopna
eykst verulega. Þetta er siðlaus
nýting náttúruauðæfa heimsins. I
heimi þar sem fimmti hver mað-
ur lifir í örbirgð, þar sem eitt
barn deyr úr hungri og sjúkdóm-
um aðra hverja sekúndu. Heims-
veldin tvö — Bandarikin og Sov-
étríkin — eru aðalþrýstipunktar
þessarar þróunar. Þau eyða um
helmingi þess fjár sem fer til
hernaðarútgjalda, 70% alþjóð-
legra vopnaviðskipta, 80% þess
fjár sem eytt er til rannsókna á
sviði hermála og eiga 95% allra
kjarnorkuvopna. Öll þessi hern-
aðarfjárfesting hefur ekki orðið
til þess að við búum í tryggari
heimi. Hún hefur þvert á móti
orðið til aukins öryggisleysis.
Frysting fyrsta skref
— Kjarnorkuvopnin eru mesta
ógnun mannkyns nú. Kjarnorku-
vopn eru um 60 þúsund talsins.
Þau samsvara 1M milljóna Hiro-
shima-sprengna. í lok þessa ára-
tugar verða komin enn háþróaðri
kjarnorkuvopn og þeim mun
fjölga um 10 þúsund. Hættan á
kjarnorkustríði færist því æ nær.
Stórveldin eiga slíkan fjölda
kjarnorkuvopna að þau geta eytt
hvort öðru mörgum sinnum.
Þessi mikla umframgeta þeirra
þýðir í reynd að það er orðið erf-
itt fyrir stórveldin að finna
áhugaverð skotmörk — borgir og
herstöðvar sem unnt er að
sprengja í einhverjum tilgangi. í
dag ríkir jafnrétti hvað varðar
kjarnorkuvopnastyrk milli stór-
veldanna, þótt vopnakerfi séu
ólík. Þetta er mikilvægt að hafa
hugfast í ljósi þess að Svíþjóð og
Mexíkó fengu samþykkta tillögu
um frystingu kjarnavopna hjá
SÞ. I tillögunni eru Bandaríkin
og Sovétríkin hvött til að lýsa yf-
ir frystingu kjarnavopna sem
fyrsta skrefi í átt til algerrar af-
vopnunaráætlunar.
— Afvopnunarviðræðunum nú
miðar hægt og vandamálin eru
stór. Nú verður fyrst og fremst að
koma í veg fyrir aukinn kjarn-
orkuvígbúnað. Frysting
kjarnorkuvopna gæti brotið ísinn
og orðið fyrsta mikilvæga skrefið
í átt til afvopnunar. Staðsetning
nýrra kjarnorkuvopna Atlants-
hafsbandalagsins í Evrópu
minnkar viðvörunartímann í sex
mínútur. Á sex mínútum — í
grófum dráttum — eiga forustu-
menn Atlantshafsbandalagsins
að geta gert sérfræðikannanir til
þess að geta síðan tekið ákvörðun
um fjöldamorð eða ekki á sið-
ferðilegum grundvelli. Sex mfn-
útum! SS-eldflaugar Sovétmanna
eru einnig mikil ógnun við friðinn
í Evrópu. Þau geta með sama
hraða náð til skotmarka sinna í
Vestur-Evrópu. Öll kjarnorku-
vopn verða að hverfa frá Evrópu.
Við verðum að sjá við áróðurs-
brögðum stjórnmálamannanna.
Krafan um afvopnun verður að
beinast að báðum stórveldunum
— með sama krafti. Það eru ekki
fleiri kjarnorkuvopn sem Evrópa
þarfnast — það eru færri — eng-
in! Þessvegna krefjumst við:
Stöðvið alla þróun, framleiðslu og
staðsetningu kjarnorkuvopna,
gerið Norðurlönd að kjarnorku-
vopnalausu svæði, gerið Evrópu
að kjarnorkuvopnalausu svæði.
Ekki hægt að
takmarka kjarn-
orkustyrjöld
— Kjarnorkustyrjöld er ekki
unnt að takmarka. Enginn vinnur
slíkt stríð — því tapa allir. Sér-
hver deila, þar sem kjarnorku-
vopn eru notuð, mun aðeins
magnast í kjarnorkustyrjöld. Við
vitum hvað slík deila hefur í för
með sér milli stórveldanna. Á
hverri sekúndu munu deyja jafn
margir og í allri síðari styrjöld-
inni. Hugsið ykkur eina heims-
styrjöld á sekúndu! Á nokkrum
klukkustundum verður heims-
kringla okkar orðin geislavirkur
öskuhaugur — rjúkandi grafreit-
ur! Öll lönd heims munu verða
fyrir áföllum! Mönnum og dýrum
verður eytt. Jörðin mengast. Að-
eins rottunum mun fjölga í skólp-
leiðslunum. Þeir sem lifa af — ef
einhverjir verða — munu öfunda
þá látnu. Vígbúnaðarkapphlaup
er ekkert náttúrulögmál. Það er
unnt að stöðva, ef nægilega
margir taka þátt og efna til and-
stöðu við þessa vitfirrtu þróun.
Það er ef til vill okkar eina von.
— Vaxandi friðarbarátta er vitni
um innbyggt vit og skynsemi
mannsins. f Svíþjóð hafa verið
stofnuð um tuttugu samtök
starfsgreina gegn kjarnorku-
vopnum. Læknar eru í forystu.
Auk þeirra eru verkfræðingar,
arkitektar, rithöfundar, sálfræð-
ingar, sjúkraliðar, prestar, mat-
vælaiðnaðarmenn og margir aðr-
ir. Þessir hópar eru nýr styrkur í
baráttunni. Skáldin vita að skáld
skapurinn tengist ekki lengur
framtíðinni. í kjarnorkustyrjöld
deyja ekki bara skáldin, heldur
einnig skáldskapurinn. Hér er
fyrst og fremst um getuleysi
okkar að ræða við að skipta og
hagnýta þau auðæfi sem til eru.
Sannleikurinn er að eini þáttur-
inn sem fær nægilegt fjármagn
Sænski þingmaðurinn Maj
Britt Theorin á blaðamannafundi
í Norræna húsinu. e.b.
til að skapa réttlátari heim eru
hernaðarútgjöldin. Brandt-
nefndin segir m.a. að þar sem
hungrið stjórnar, þar geti friður
ekki lifað af. Sá sem vill koma í
veg fyrir styrjaldir verður einnig
að berjast gegn fjöldafátækt.
Sameinuðu þjóðirnar og undir-
deildir þeirra hafa jafn mikið
fjármagn til umráða ár hvert og
eytt er á tveimur dögum til hern-
aðarútgjalda. Þið þurfið eiginlega
ekki fleiri rök gegn vígbúnaðar-
kapphlaupinu, rökin tala sjálf.
Þrátt fyrir það virðist sem
stjórnmálamenn um allan heim
— þó að þeir séu sammála um
vitfirringuna í áframhaldandi
vígbúnaðarkapphlaupi — séu
angar trúarinnar á nauðsyn
hernaðarlegra lausna vandamála.
— Hvernig á þá að koma á
fjöldasamtökum sem allir finna
að þörf er fyrir en erfitt er að lifa
sig inn í? Vandinn liggur einmitt
í þvi að menn vita í raun ekki
hvernig afvopnun á að ganga
fyrir sig og halda þess vegna að
þeir geti ekkert gert. Og segir þá,
afvopnun er varla neikvæð. Nei,
ekki á meðan hún er takmark —
sérstaklega alþjóðleg afvopnun.
— En þegar farið er að ræða af-
vopnun sem aðferð, þá fer að
hitna í kolunum. Menn velja
garnan takmarkið, ekki aðferð-
ina. En það verður að vera sam-
hengi í orði og athöfn, milli
takmarks og aðferða. Hvernig
eigum við annars að geta skapað
traust til þess sem við höldum
fram? Það er mikilvægara að
reyna að koma í veg fyrir styrjöld
en að afla sér útbúnaðar til að
geta tekið þátt í styrjöld sem
ógnar allri framtíð mannkyns.
Við kaupum aukið
öryggisleysi
— í dag ríkir opið ofbeldi í
vitfirrtri vígbúnaðarhringiðu og
umfangsmikilli alþjóðlegri
vopnaverzlun. Fjögur tonn af tor-
tyl á hverja lifandi veru — alla,
b»örn, konur og karla á jörðinni —
er bara lítið dæmi um hertækni-
lega vitfirringu. En það er einnig
um þögult ofbeldi að ræða. Á degi
hverjum — dag hvern — deyja
milli 50.000 og 60.000 manns að
óþörfu, vegna þess að þeim auð-
æfum sem fyrir eru er æ óréttlát-
ar skipt. Við höfum alltof lengi
látið telja okkur trú um gildi
þeirra aðferða karla, sem notaðar
eru við iausn vandamála og ör-
yggis, þ.e.a.s. sterkar hervarnir.
En Alva Myrdal hefur rétt fyrir
sér: „Við kaupum okkur aukið ör-
yggisleysi fyrir stöðugt hærri
upphæðir. Ég held að við verðum
að hafna gömlum kenningum um
þjóðlegt öryggi, því þær hafa
bara skapað óöruggari heim, sem
óöruggir einstaklingar lifa í, og
búa við skipulag sem einungis er
unnt að tryggja með vopnum. Ör-
yggi er mun víðtækara — það er
þörf mannsins til að komast lík-.
amlega af, velferð, frelsi og sam-
semd. Á dögum kjarnorkunnar
verður öryggið að byggja á að-
gerðum, sameiginlegum fyrir
þjóðir heims. Skilyrðið er, með
orðum Palme-nefndarinnar,
„sameiginlegt öryggi".
— Hvað er þá hægt að gera?
spurði Maj Britt Theorin. Það er
til gamalt orðtak sem segir:
„Styrjaldir eru of mikið stórmál
til að lenda í höndum hershöfð-
ingja." Á sama hátt væri hægt að
segja að „friðurinn er of mikið
stórmál til að vera í höndum
stjórnmálamanna". Það er ljóst
að án stjórnmálamanna gengur
þetta ekki, en það er ekki nóg að
nokkur okkar vinni í Ríkisþing-
inu eða á Alþingi. Ef ekki næst
samstaða fjölda fólks, sem er
virkt, mótmælir, tekur afstöðu
sjálft, skrifar bréf og tillögur til
flokkanna og kvennasamtaka,
bregzt við ríkistjórnum og þing-
mönnum, þá er engin ástæða til
að breyta neinu. Þá getur allt
haldið áfram í sama farinu. Þá
afhendum við ákvörðunarréttinn
yfir tilveru okkar og lífi. { mínum
augum er friður ekki bara skort-
ur á styrjöld. Slíkt ástand má ef
til vill kalla neikvæðan frið. En
friður verður einnig að þýða af-
nám áþjánar, þ.e. jákvæður frið-
ur. Ég held að líta verði á barátt-
una fyrir jákvæðum friði sem
baráttu á mismunandi stigum.
Við getum háð hana sem ein-
staklingar eða hreyfingar eða fé-
lög, en einnig lengra upp í þjóð-
félagsstiganum og á alþjóða
vettvangi. Hér er um að ræða
gildismat og uppeldi — þ.e.a.s
virka baráttu gegn ofbeldisáhrif-
um í þjóðfélaginu, gegn aga, gegn
ásjárofbeldi og stríðsleikföngum.
f þágu friðaruppeldis í daglegu
lífi, í skólunum, í félögunum.
— Það er einfaldast að byrja á
samkomulagi um frystingu, sagði
Maj Britt Theorin á blaðamanna-
fundinum er hún var spurð um
fyrstu raunhæfu aðgerðirnar.
Auðveldast að stöðva að ný
kjarnorkuvopn bætist við. Éinnig
að fá stórveldin til að hætta nýj-
um tilraunum með kjarnorku-
vopn, því nú orðið er hægt að
fylgjast með því og vita ef þau
gera tilraunir. Kjarnorkuþjóðirn-
ar vita ef hinar gera tilraunir. Og
ef ekki eru gerðar tilraunir, þá er
ekki hægt að þróa þessi vopn
meira en orðið er.
Nú þegar er búið að þróa kjarn-
orkuvopnin svo að næstum hvert
fyrirtæki sem er gæti framleitt
þau. Og Sovétþjóðirnar eru í
fyrsta sinn að samþykkja eftirlit
með efnavopnum, sem er áfangi.
En mikilvægust er þekking á
þessum málum. Það er hættuleg
hugsun að hægt sé að takmarka
kjarnorkustríð sem er hafið.
E.Pá.
MEÐ I FERÐALAGIÐ
Hljómplata efta kassetta og bók með textum og myndum
BÓKIN FYLGIR ÓKEYPIS
Þetta er kassettan sem börnin hlusta á um leið og þau skoöa
bókina og eru róleg í aftursætinu, svo aö allir njóti feröalagsins
FRÓÐLEGT FJÖRUGT OG SKEMMTILEGT BARNAEFNI