Morgunblaðið - 25.11.1984, Side 30

94
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 25. NÓVEMBER 1984
„Eg hugsa
ekki hraðar
en þetta“
nEr hann Þórbergur við?“
„Hvað vilt þú honum, barn,“
segi ég.
„Ég ætla að fá hann út að leika,“
segir stelpan.
Þá fer ég að hlæja; já, ég skelli-
hlæ og segi:
„Hann er nú ekki kominn á fæt-
ur ennþá.“
Þarna var Skotta komin til sög-
unnar, þessi kotroskna og kostu-
lega stelpa, sem Þórberur hefur
gert ódauðlega í fyrstu köflum
bókar sinnar um Viðfjarðarundr-
in.
Hann hafði hitt hana daginn áð-
ur, en ég sá hana þarna í fyrsta
sinn.
Skotta var fædd 24. október
1933, og hét fullu nafni Guðbjörg
Hulda Sigurðardóttir, en foreldrar
hennar voru Guðrún Sveinsdóttir,
bróðurdóttir Björns Bjarnasonar
frá Viðfirði, og Sigurður Guð-
mundsson Jónssonar i Nesjum í
Hornafirði.
Þórbergur tók upp á því að kalla
Huldu ýmist Skottu eða Viðfjarð-
ar-Skottu, af því að fjörlegar
hreyfíngar hennar minntu hann
strax við fyrstu sýn á sögnina að
skottast.
Á þessum árum fékk ég gjarnan
krakka til að fara fyrir mig út í
mjólkurbúð á morgnana.
Það gekk ekki alltaf sem best.
Nei, stundum átti ég í mestu
brösum við krakkagemlingana út
af þessum sendiferðum.
Þórbergur var hissa á, að ég
skyldi nenna að standa í þessu
stappi.
„Hvers vegna ferðu ekki heldur
sjálf út i búðina," sagöi hann. „Það
er ekki nema tveggja minútna
gangur hér norður á hornið á
Freyjugötu og Bragagötu."
En það var nú sama.
Mér þótti ósköp notalegt að láta
sækja fyrir mig mjólk og brauð á
morgnana.
Og dag nokkurn, þegar ég sé
Skottu, vik ég mér að henni og
segi:
„Hvernig er það annars með þig,
Skotta? Er ekki hægt að fá þig
fyrir fasta vinnukonu til að sækja
mjólkina og brauðin á morgnana?
Þú skalt fá 25 aura í kaup á viku.“
Jú, Skotta tók þessu boði og var
hin ánægðasta með kaupið.
En þá er það til tíðinda, að sam-
þykkt er fímmtán þúsund króna
hækkun á launum konungs á al-
þingi vegna gengisfellingar ís-
lensku krónunnar.
Skotta fréttir þetta og er fljót
að leggja saman tvo og tvo.
„Nú fer ég beint til hennar
Margrétar og heimta kauphækk-
un,“ segir hún. „Ja, nú skal hún
ekki sleppa."
Og hún kemur æðandi inn í
eldhúsið til mín og segir:
„Jæja, Margrét! Nú er kóngur-
inn búinn að fá kauphækkun. Þá
verð ég að fá kauphækkun líka, 25
aura í viðbót, ekki minna."
„Heldurðu að þú eigir að fá
kauphækkun manneskja, þó að
kóngurinn fái hana,“ segi ég.
„Ja, þá hætti ég að fara sendi-
ferðirnar fyrir þig,“ segir Skotta
og snýr upp á sig.
Svo að ég neyddist til að hækka
kaupið við hana til að halda henni
í vistinni.
Já, hún var greind, hún Skotta,
eins og hún átti kyn til. Föður-
bróðir hennar, doktor Björn frá
Viðfírði, kenndi Þórbergi íslensku
í Kennaraskólanum, þegar hann
sat þar veturinn 1909—10.
„Hann var einn af þeim fáu
mönnum, sem ég hafði fengið
ódauðlegar mætur á,“ segir hann í
Viðfjarðarundrunum.
Og það gerðist margt fíeira
þessa dýrlegu daga, sem Þórberg-
ur hefur lýst svo listilega.
Minnisstæðast er mér þó, hve
undrandi við urðum, þegar í ljós
kom, að Skotta hafði heldur en
ekki farið frjálslega með stað-
reyndir lifsins.
Hún hafði sagt okkur, að
mamma hennar ætti sex börn, og
pabbi hennar héti Jens Hjelm og
væri frá Svíþjóð, mesti maður í
heimi.
Við trúðum hverju orði.
En dag nokkurn kemur móðir
Skottu, fí-ú Guðrún Sveinsdóttir,
þeim til okkar i fyrsta sinn, en ég
hafði aldrei séð hana fyrr.
Mér bregður í brún, þegar ég tek
á móti henni i forstofunni.
Hún gat varla verið eldri en
rúmlega tvítug.
Jæja!
Við setjumst inn í stofu og tök-
um tal saman.
Og fyrr en varir get ég ekki
stillt mig um að segja:
„Og eigið þér virkilega sex
börn?“
„Sex börn,“ étur hún upp eftir
mér. „Guð hjálpi mér, nei! Hver
segir það?“
Og síðan er flett ofan af aum-
ingja Skottu, lið fyrir lið.
Hún var einbirni, en þráði heitt
að eiga systkini. Jens Hjelm hét
réttu nafni Karl Henning Hjelm
og var kvæntur Sigríði, systur
Guðrúnar. Og þau hjónin áttu að-
eins eitt barn. Hins vegar hafði
bróðir þeirra systra, Þórarinn
Viðfjörð, látið eftir sig fjögur
börn, þegar hann drukknaði
sumarið 1936. Þar með voru bðrn-
in í Viðfirði orðin fimm og hið
sjötta var náttúrlega Skotta sjálf.
En stórkostlegast þótti mér það
sem Skotta sagði, þegar heim kom
og móðir hennar snupraði hana
fyrir að hafa ekki betri hemil á
ímyndunarafli sínu:
„Æ, ég hef svo gaman af að
ljúga að honum Þórbergi!"
Kynni okkar Þórbergs af Skottu
stóð ekki nema í nokkra mánuði,
eða frá því i ágúst 1939 og þar til í
marz 1940.
En þessi sex ára gamla hnáta
veitti okkur svo mikla ánægju, að
því verður varla með orðum lýst.
Ég gaf henni efni í kjól að skiln-
aði, og í staöinn kvaöst hún ætla
að senda mér ber í þakklætis-
skyni.
Næsta haust fáum við Þórberg-
ur svo sendan skókassa, sem á
sendur stórum stöfum: Frá
Skottu.
En það var ekki mikið af berjum
i honum, varla botnfylli.
Hún hefur ekki haft eirð í sér til
að tína meirs., blessunin.
Þórbergur hafði látið að því
liggja við Skottu, að einhvern
tíma kæmi hann ef til vill austur á
Fjörðu og þá ætlaði hann að heim-
sækja hana.
Þess vegna lýkur hann snilldar-
frásögn sinni með þessum orðum:
„En það leið langt vor, og eftir
það kom langt sumar, og aldrei
sást maður koma heimað Viðfirði,
sem spyrði fólkiö: Á hér ekki
heima lítil stúlka, sem heitir
Skotta? Undir haustið lagði snjóa
í fjöll, og allir bifreiðavegir týnd-
ust í fannkyngi. Þá stóð Skotta
stundum útá bæjarhlaðinu og
horfði upp til fjallanna og sagði:
Ekki ætlar hann Þórbergur að
koma í haust.“
En Þórbergur kom — þó að
seint væri.
Mörgum árum seinna förum við
einn góðan veðurdag suður í Hafn-
arfjörð, því að við höfðum frétt, að
Skotta væri gift Aðalsteini Finn-
bogasyni stýrimanni og ætti þar
heima. Hanna og Matthías Jo-
hannessen voru svo elskuleg að
aka okkur þangað.
Við komum að nýbyggðu stein-
húsi, hringjum dyrabjöllunni og
bíðum full eftirvæntingar.
En enginn ansar.
Þá bregður Þórbergur á það
góða ráð að skrifa á miða til
Skottu; hann yrkir meira að segja
til hennar vísu, sem hann kallar
Skúffelsi:
Hingað gekk hetjan unga
heiðar um brattar leiðir,
sjá vildi svanna í ranni
áður en sálin færi til hæða.
Undir skrifaði hann aðeins: 5./7.
kl. 4‘ e.h. Þ.Þ.
Daginn eftir er hringt til okkar.
Það er Skotta.
„Fjarska þykir mér leiðinlegt,
að ég skyldi ekki vera við, þegar
þið heimsóttuð mig í gær,“ segir
hún og býður okkur að koma aftur
sem allra fyrst.
Nokkrum dögum seinna förum
við svo öðru sinni suður í Hafnar-
fjörð með Hönnu og Matthíasi.
Og loksins birtist Skotta.
Ég þekkti hana ekki aftur, það
segi ég satt.
Hún hafði gjörbreyst í útliti,
fannst mér.
Mér þótti hún ekki fríð sem
krakki, heldur fyrst og fremst
kankvís, greind og skemmtileg.
Þórbergur lýsir henni þannig í
Viðfjarðarundrunum: „Hún var
vel í meðallagi stór eftir aldri, ljós
á hár, með gráblá augu og andlit,
sem varð eins og á roskinni konu,
þegar hún sat niðursokkin í hugs-
anir sínar.“
En nú var hún orðin bráðlagleg.
Mér þótti hún vera kringluleit,
þegar hún var krakki, en nú var
hún langleit og alveg ljómandi fal-
leg.
Hún bauð okkur inn í smekklegt
heimili sitt. Maður hennar var á
sjónum, en móðir hennar var
stödd hjá dóttur sinni.
Þetta voru eftirminnilegir
endurfundir.
Sumir hafa þóst sjá hilla undir
Sálminn um blómið i frásögn
Þórbergs um Skottu. Og það er
satt, að þær voru ekki ólíkar um
sumt, Skotta og Lilla Hegga.
En við kynntumst Lillu Heggu
miklu betur; fylgdumst með henni
frá því að hún leit dagsins ljós og
þar til hún var orðin gjafvaxta
stúlka.
Við litum á hana sem dóttur
okkar.
Ég man eftir samkomu í hátíð-
arsal Háskóla íslands, þar sem
Þórbergur var fenginn til að lesa
upp. Mig minnir að hún hafi verið
í sambandi við Listamannaþing,
sem stundum voru haldin hér áður
fyrr.
Margir merkilegir rithöfundar
lásu úr verkum sínum.
Þeir lásu hver á fætur öðrum, og
það var grafarhljótt í salnum.
Svona leit Viðfjarðar-Skotta ÚL
„Þessi sex ára gamla hnáta veitti
okkur Þórbergi svo mikla ánægju að
því verður varla með orðum lýstu
Og svona lítur SkotU út nú. „Ég
þekkti hana ekki aftur, það segir ég
satL Hún hafði gjörbreyst f útliti,
fannst mér.“
En þá stígur Þórbergur í pont-
una og byrjar að segja frá Skottu.
Og fólkið ætlaði að rifna úr
hlátri.
Á eftir hópuðust menn að Þór-
bergi til að láta i ljós ánægju sína
með lesturinn, og þeir sem ekki
komust að honum tóku i höndina á
mér og báðu mig að skila til hans
bestu kveðju og þökk.
Með málbandið
á lofti
Ragnar í Smára safnaði mynd-
um af listamönnum eftir íslenska
málara og átti oft upptökin að þvi,
að slik verk yrðu til.
Dag nokkurn er hann kominn i
heimsókn, léttur í spori og geislar
allur af lífi og atorku.
„Hann Jón Engilberts ætlar að
mála þig, Þórbergur," segir hann.
„Heldurðu að þú skreppir ekki til
hans, þegar þú mátt vera að, og
heimsækir hann síðan nokkrum
sinnum og sitjir fyrir hjá honum.
Þú mátt til með að gera þetta fyrir
mig. Mig vantar þig i safnið mitt."
Jú, Þórbergur lofar að gera það.
Og ekki liður á löngu, þar til
hann breytir daglegri gönguferð
sinni vestur i örfirisey eða út á
Seltjarnarnes og sprangar nú alla
leið austur á Flókagötu 17, til þess
að sitja fyrir hjá Jóni Engilberts.
Ég hef haft áhuga á málaralist
frá blautu barnsbeini eins og þú
veist, og þess vegna beið ég með
óþreyju eftir að fá að sjá, hvernig
listamannunum tækist að mála
Þórberg.
Ég hitti Engilberts af tilviljun
um það leyti, sem verkið var kom-
ið vel á veg.
Ég hnippi í hann og segi:
„Ætlarðu ekki að leyfa mér að
fylgjast með því, hvernig þér
gengur að mála manninn minn,
Jón?“
„Nei,“ svarar hann um hæl.
„Það kemur ekki til mála. Þú færð
ekki að sjá myndina, fyrr en henni
er að fullu lokið. Þá ætla ég að
bjóða ykkur hjónunum ásamt
Ragnari og Björgu heim til okkar
Tove í fínan dinner. Portrettið af
Þórbergi verður afhjúpað yfir
kaffi og koníaki og það verður há-
punktur kvöldsins."
Jæja, verum nú kát, eins og
Þórbergur sagði svo oft.
Ósköp átti ég erfitt með að
sætta mig við þetta!
Ég er því vönust að fá mínu
framgengt.
Mér fannst alveg ástæðulaus
dónaskapur hjá Jóni að banna mér
að fylgjast með gerð myndarinn-
ar, svo aö ég ákvað að ná mér niðri
á honum.
Já, ég ætlaði að beita hann
brögðum.
Eitt sinn, þegar ég vissi aö
Þórbergur sat fyrir, bregð ég mér
því í heimsókn á Flókagötu 17.
Tove, sú fallega og yndislega
kona, tekur hjartanlega á móti
mér, en ég segist ekki ætla að
stoppa neitt, þigg bara molakaffi
hjá henni í eldhúsinu.
En meðan hún bregður sér frá
andartak, læðist ég upp stigann,
opna hurðina á vinnustofu Iista-
mannsins, og geng hnarreist inn.
Þú hefðir átt að sjá, hve Jón
varð reiður!
Ég hélt, að hann mundi leggja
hendur á mig.
„Var ég ekki búinn að segja þér,
Margrét, að þú fengir ekki að sjá
myndina, fyrr en hún væri full-
gerð,“ segir hann, mundar pensil-
inn og hefur eflaust óskað þess, að
hann væri orðinn að kröftugu bar-
efli.
^Tújú," segi ég. „Þú varst búinn
að því, Jón minn. En ég sætti mig
bara ekki við það.“
Þrátt fyrir hamaganginn í Jóni,
tekst mér að líta myndina augum
um stund og til þess var leikurinn
einmitt gerður.
En hvilík mynd, drottinn minn
dýri!
Ég gat ekki sætt mig við hana,
og mun ekki gera það á meðan ég
lífsanda dreg.
Svipurinn og andlitsfallið líkist
Þórbergi lítið sem ekkert, annar
handleggurinn á honum er mun
styttri en hinn og annað er eftir
því.
Hins vegar eru skoðanir fólks á
mannamyndum jafnan skiptar, og
svo varð einnig um þessa mynd.
Hún var tvívegis höfð á sýning-
um, og í annað skiptið varð ég
vitni að þvi mér til undrunar, að
tvær eldri konur stönsuðu fyrir
framan myndina af Þórbergi — og
dáðust að henni.
En það varð ekkert af fína dinn-
ernum með koníaki og öllu saman.
Hins vegar bauð Ragnar okkur
heim til sín löngu seinna í tilefni
af þessari mynd.
Ög Jón Engilberts var fár við
mig allt kvöldið og lengi eftir það.
Eftir að Þórbergur var fíæmdur
frá kennslu I tveimur skólum
vegna Bréfs til Láru, brá hann sér
til Svíþjóðar og dvaldi þar um
skeið.
Þá var Ásmundur Sveinsson við
nám í höggmyndadeild
Fagurlistaskólans í Stokkhólmi,
og naut kennslu hins fræga
myndhöggvara Carls Milles.
Og Ásmundur módeleraði Þór-
berg þarna í Svíþjóð.
Það er afar vel gerð brjóstmynd
— sannkallað listaverk.
Þórbergur mun hafa sýnt þessu
verki áhuga og fylgst með þvi af
sinni orðlögðu vandvirkni og
nákvæmni.
Hann var sífellt með málbandið
á lofti og bar saman andlitið á
sjálfum sér og höggmynd Ás-
mundar.
Þetta var löngu áður en við
kynntumst, en ég sé hann fyrir
mér, þar sem hann er að mæla
myndastyttuna, hátíðlegur og
hæðnisfullur í senn; grafalvarleg-
ur og gráthlægilegur:
„Tveir sentímetrar frá efri vör
að nasavængjum, rétt, niu sentí-
metrar frá efra jaðri augabrúna
og upp í hársrætur, alveg rétt,
fimm sentímetrar frá augnkrók-
um og út að eyra, fyrirtak“ — og
svo framvegis.
Ásmundur skemmti sér kon-
unglega yfir þessum tilburðum.