Morgunblaðið - 15.10.1989, Page 2

2 C
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 15. OKTOBER
Or kvosinni
í KRINGLUNA

IMiðri í almenningi —
Hér má sjá nokkra leikend-
ur úr Geggjuðu konunnií
París, þ.á m. Guðmund
Pálsson, Harald G. Har-
alds, Ragnheiði Steindórs-
dóttur og Hjalta Rögn-
RIKI
DROTIMNGANNA

Guðrún í
stigaganginum. Stund
miili stríða í Land míns
föður.
-
eftir Guórúnu Asmundsdóttur
ÉG ÞEKKI konu sem segir að
fólk megi ekki binda tilfinning-
ar sínar við hús. Og máli sínu
til stuðnings fer hún ailtaf með
hendingu úr Ijóði eftir skáldið
frá Fagraskógi:
Þyí sífellt dekur við dauða hluti
er dulítíð sáiarmorð.
Eg er þeim hjartanlega
sammála, skáldinu og
konunni, nema að því
leyti að til eru hús sem
eru ekki dauðir hlutir.
Til eru hús sem anga svo af ævintýr-
um fortíðarinnar að þau lifna við,
við það eitt að ganga inn í þau.
Skyldu þeir hafa hugsað út í það,
iðnaðarmennirnir, árið 1896 þegar
þeir drifu sig í það á atvinnuleys-
istímum að byggja veglegt sam-
komuhús við Tjörnina. Að þessir inn-
fluttu viðarbjálkar sem þeir voru að
handleika myndu í 90 ár nötra létti-
lega undir lófataki áhorfenda og
söngvum fluttum af misjafnlega tón-
vissum leikurum. Nei, fyrir þeim
hafa. spýturnar í Iðnó aðeins verið
úrvalsviður og örugglega hefur ein-
hver tautað: „Óráðsía af fátæku fólki
að bruðla svo með byggingarefni. —
Og hvað ætlar bær eins og Reykjavík
að gera við slíkt stórhýsi?"
En hvað um það, upp úr forinni
við Lækinn á bökkum Tjarnarinnar
reis það, „Samkomuhús Iðnaðar-
manna“.
Og nú héldu handverksmennirnir
fundi. Var rætt af kappi um til hvaða
ráða skyldi taka, til að fá fólk í hús-
ið sem mundi borga óráðsíuna.
Og til þess að fá fólk þurfi að leika
leikrit og til að leika leikrit varð að
hafa upp á hæfileikafólki sem gæti
fengið bæjarbúa til að hlæja eða
flytja þeim góðan boðskap með titr-
andi röddum sem gæfi kökk í hálsinn.
Sendir voru út félagsmenn til að
hafa upp á slíku fólki sem frést hafði
af á fundum hjá góðtemplararegl-
unni. Þar hafði það troðið upp á
pall og sungið eða leikið litla leik-
þætti með miklum tilburðum. Um
aðra hafði heyrst sem sungu
gamanvísur í gilleboðum og á sam-
komum og þóttu dæmalaust kúnst-
ugir. Þessu fólki söfnuðu svo iðnað-
armenn saman og fengu það til að
stofna félag ætlað til sjónleikjahalds
fyrir bæjarbúa.
Jú, auðvitað er ekki hægt annað
en að hugsa til þessara aldamóta-
manna sem gengu til verks við að
reka dýrt hús með svo miklum dugn-
aði og óeigingjömum félagsanda.
Og það er heldur ekki hægt annað
en að brosa svolítið út í annað munn-
vikið þegar lesið er í fyrstu fundar-
gerðárbók leikfélagsins, en þar er
hægt að sjá hvernig leikararnir setja
húseigendur strax „pá plads“ -með
því að samþykkt er á fyrsta fundi
að þeir megi vera viðstaddir sam-
komu listamannanna en þeir hafi
ekki málfrelsi á fundum. Húseigend-
ur svara í sömu mynt með ]iví að
vera ekkert alltof örlátir á kol við
kyndingar við æfingar. í þá daga var
einn stór kolaofn uppi á leiksviðinu
og svo kalt í stóra nýja húsinu að
ómögulegt var fyrir leiðbeinanda að
fá leikarana ti! að hreyfa sig langt
frá ofninum svo hætt er við að gagn-
rýnendur þeirra daga hafi ekki getað
skrifað þessa vinsæiu klausu í leik-
dóma sína: „Staðsetningar góðar,
hraði eðlilegur.“ Því þetta ískalda
leikaralið hefur hrúgast í kringum
ofninn _sinn hvort sem leiktjöldin
sýndu danskah~Skemmtigarð í sunt-
arblíðu eða Halla og Eyvindur voru
að formæla hvort öðru og ást sinn
í kofaskrifli uppi á hálendinu.
Ég var 11 ára gömul þegar ég
kom í Iðnó í fyrsta skipti. Ég var í
mínu fínasta pússi og með tilheyr-
andi slöngulokka í hárinu sem magn-
aðir voru fram með sjóðandi heitu
krullujámi. Ég vissi ekki þá sem ég
sat í grænu plusssæti, stjörf af
fínheitum, hvað ég átti oft eftir að
sitja undir einmitt slíkum járnum í
þessu töfrahúsi, en það var ekki fyrr
en mörgum árum seinna og sú at-
höfn fór fram í kjallara hússins í
svoköllúðum „almenningi“. Líklega
hefur þetta lágreista kjallaraherbergi
í Iðnð fengið þetta nafn af því að
gengið er inn í öll búningsherbergi
leikara úr þessu miðherbergi og eru
búningsherbergin ei.ns og dilkar í
rétt út frá almenningnum. Þykir
okkur þetta gott fyrirkomulag og
hefur verið reynt að líkja eftir þessu
í teikningu Borgarleikhússins og
munum við áreiðanlega komast uppá
lag með að nota hurðina á dilknum
okkar þar, eins eðlilega og gert var
í Iðnó þegar allir sátu inni á herbergj-
um í alvarlegri íhugun á meðan farð-
inn var settur á andlitið. Þá heyrðist
kannski rokna hlátursgusa úr al-
menningnum og var þá öllum her-
bergishurðum svipt upp á gátt til að
missa nú ekki af neinu. Eða ein-
hveijir leikarar höfðu orðið ósam-
mála uppi á sviði og komu svo eins
og ískaldir stormsveipir niður í al-
menning, þar sem eitthvert fórnar-
dýrið sat undir krullujárninu hennar
Lilju hárgreiðsludomu. Þessir ofsa-
reiðu leikarar hurfu svo hver í sitt
herbergi og tveimur hurðum var
skellt af slíku afli að krullujárnið fór
að nötra í höndum Lilju. Eftir ör-
skamma stund opnast svo aðrar
dyrnar og eitthvað gott og krassandi
er sagt, síðan skellt. í sömu svifum
Kjarian Ragnarsson í búningi úr
leikriti sínu, Svartfugli.
opnast hinar dyrnar með gusti og
einhver öskrar, að hinn skuli ekki
halda ,. . o.s.frv. Síðan skellur, hálfu
fastari en sá fyrri. Ómögulegt er að
skilja hvernig litlu hurðirnar þola
allar þessar sviptingar, en þær fara
varla að gefa sig núna, þetta er búið
að ganga svona í 90 ár. Farið er að
ijúka úr krullunum hjá Lilju sem
áttar sig strax og kippir tryllitækinu
með snörum handtökum úr sviðnuðu
hárinu, blæs á járnið og vingsar því
í loftinu, stingur því síðan undir
kaffikönnuna og segir: „Hafiði það
nú hálft annað takk.“ En það var
orðatiltæki sem Lilja notaði alltaf
þegar mikið gekk á. Undir smærri
uppákomum heyrðist stundum hljóð-
lega sagt frá spegiinum stóra: „Ég
á ekki krónu.“
Hún elskaði að gera okkur leik-
konurnar fínar, þessi hjartagóða
drottning kjallarans í Iðnó og hún
tók það alltaf mjög nærri sér ef við
ýttum að leika einhveijar Ijótar drusl-
úr. „Viltu vera svona?“ sagði hún
áhyggjufull og mundaði járnið góða.
Henni fannst við ekki eiga erindi
uppá leiksviðið nema með volga
krullu við vangann. Hún vandi okkur
fljótt af öllu veikindavæli, því ef leik-
ari kvartaði undan þrota í hálsi eða
hitaslæðingi, þá dreif hún í okkur
skeið af hreinu spritti. Þetta var
slíkur viðbjóður á bragðið að þótt
Lilja fullvissaði okkur um „að þetta
mundi hjálpa", þá báru flestir sína
hálsbólgu í hljóði til að sleppa við
sprittskammtinn. Eins og Lilja elsk-
aði okkur og annaðist eins og börnin
sín, þá nennti hún aldrei að koma
og horfa á okkur uppi á sviði — henni
leiddust svo leikrit. En henni þótti
gaman að hlusta á okkur syngja í
gegnum hátalarakerfið. Svo uppá
sviðið máttum við fara í baráttuna
ein og Liljulaus.
Ég man hvað undrandi,ég varð í
fyrsta sinn sem ég gekk upp úr kjall-
aranum til að fara uppá leiksviðið.
Því þá er farið framhjá útidyrunum
og ég gerði mér ljóst þá hve ótrúlega
auðvelt það var fyrir hvaða vegfar-
anda’ sem var að koma bara beint
utan úr Vonarstræti, upp einn stiga
og síðan væri hann staddur inná því
allra helgasta, sjáifu leiksviðinu.
Enda sagði Þóra Borg mér einu sinni
að einmitt það hefði gerst. Og það
var ekki bara saklaus létthífaður
róni sem slæddist þessa auðveldu
leið í ógáti, heldur voru það þrír
fílhraustir slökkviliðsmenn í skot-
heldum gúmmíkápum, mundandi
slönguna, sem hefðu átt að vera á
leiðinni upp stigann þegar Þóra kom
upp úr kjallaranum og rétt náði að
hindra þá í að vaða inná leiksviðið í
þriðja þætti á Skálholti eftir Guð-
mund Kamban. Og hefðu þeir svo
sannarlega náð að gera usla þar því
Ragnheiður var rétt í þann mund að
sveija eiðinn frammi fyrir klerkaveldi
Skálholtsbiskupsdæmis.
Einhver reykvísk kona hafði
hringt í þetta vaska slökkvilið og tjáð
því að það væri kviknað í Iðnó. Hafði
kona þessi verið ósammála meðferð-
inni á biskupsdótturinni í Skálholti —
hafði dreymt þessa ógæfusömu
stúlku og ákveðið að stöðva frumsýn-
ingu verksins með tilbúnum elds-
voða.
Ef erindið er nú ekki að fara inn
á leiksviðið heldur stiga sem liggur
uppá loftið á vinstri hönd frá leik-
sviðsdyrunum þá hugsa ég alltaf um
ungu leikkonuna sem kom útlærð frá
Konunglega leiklistarskólanum i
Kaupmannahöfn á þriðja eða fjórða
áratug aldarinnar. Hún var víst
fyrsta „lærða" leikkonan sem kom
til starfa í Iðnó. Og sökum þessara
menntunaryfirburða naut hún ekki
vinsælda hjá einni af prímadonnum
hússins og sagan segir að þessi
danskmenntaða stúlka hafi verið á
leið upp þennan bratta stiga til að
fá sér kaffisopa uppi í eldhúsi. Hún
var víst f síðu, víðu pilsi, búningi
Dísu í Galdra-Lofti. Eldri prímadonn-
an á að hafa staðið niðri á pallinum,
þrifið í pils ungu leikkonunnar, lyft
því hátt upp og sagt við viðstadda:
„Hér sjáið þið uppundir hreina mey.“
Þegar komið er upp þennan stiga
eru menn staddir í ríki Kristínar. En
síðan ég byrjaði að leika í Iðnó eru
30 ár. Og alltaf var Kristín uppi í
eldhúsi tilbúin að sinna svöngum
leikurum og tæknifólki, þar til fyrir
tveimur árum, þá hætti hún. Henni
þótti hún ekki orðin nógu dugleg við
eldhúsverkin; kannski full langur
vinnudagur fyrir 90 ára gamla konu
að vera alltaf mætt niður í Iðnó kl.
8 og yfirgefa húsið kl. 11.30 þegar
búið var að ganga frá eftir sýning-
ar. Það var notalegt að tylla sér í
„Kringluna" til Kristínar, en það var
hornið í eldhúsinu hjá henni alltaf
kallað. Líklega af því þar var setið
kringum kringlótt borð meðan hún
bar fram hressingu. Sérstaklega hélt
ég uppá mynd sem alltaf var límd
upp fyrir ofan borðið í Kringlunni á
hveijum jólum, hún var orðin svolítið
gulnuð og þvæld, enda búin að prýða
þennan sama vegg hver jól í meira
en 30 ár. Þessi mynd var af frekar
líflausum jólasveinum sem brunuðu
í gleðisnauðum stellingum á sleðum
yfir fannbarða jörð.
Þegar fréttist um húsið að Harald-
ur Bjömsson leikari hefði látist nóti-
ina áður varð Kristín mjög undr-
andi. Hún sagði að hann hefði komið i
til sín í morgunkaffi í Kringluna þá
um morguninn eins og hann var
vanur.
Ég hafði alltaf svo gaman af að
hlusta á Brynjólf Jóhannesson leik-
ara og Kristínu segja frá böllunum
í Iðnó í gamla daga.
„Það voru sko fin böll,“ sagði
Brynjólfur. „Dömurnar voru með
ballkort, maður pantaði dans löngu
fyrirfram, lét skrifa sig niður á ball-
kortið fyrir „lancéinn". Svo vom all-
ir herrar í smóking með þrenna hvíta
hanska."
„Þrenna hanska?" spurði ég.
„Já, já,“ sagði Kristín. „Dömurnar
voru í svo fínum kjólum að það mátti
ekki skella sveittum lúkum á mittið
á þeim.
„Neij11 sagði Brynjólfur, „svo var
nauðsynlegt að geta skipt um hanska
á miðju balli, þeir vildu verða þvæld-
ir Þhitanum.“
„Já, svo ef ykkur leist vel á ein-
hveija dömu þá var henni boðið hing-
að upp í rauðgraut,“ sagði Kristín.
„Rauðgraut?“
„Já, já, rauðgraut og íjóma, það
var það besta sem fólk gat fengið í
þá daga. Og þá var glans yfir böllun-
um í Iðnó.“
Nú geng ég eftir Vonarstrætinu,
kíki aðeins uppí gluggana þar sem
haldnir voru fundir, skálað í frum-
sýningarrauðvíni, æfðir söngvar í j
næstu sýningu og endur fyrir löngu
borðaður rauðgrautur með ijóma í
kjól og kvítt með hanska og engin
ástæða er til að vera með neitt væl
því önnur saga er að byija í öðru
húsi inni í Kringlumýri.
En ég get ekki látið vera að óska
þess að innfluttu bjálkarnir sem
reistir voru af vinnufúsum höndum
árið 1896 megi halda áfram að nötra
undir lófataki fólks sem gengið hefur
á vit ævintýra í gömlu Iðnó.