Morgunblaðið - 06.11.1990, Side 20

20
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 6. NÓVEMBER 1990
Nokkur orð um gerð námsgagna
o g dreifingu þeirra til gunnskóla
eftirÁsgeir
Guðmundsson
Að undnfömu hefur all mikið
verið skrifað um framboð á náms-
efni og kostnað við gerð þess.
Námsgagnastofnunar hefur nokk-
uð verið getið í þessum greinum,
m.a. í grein Heimis Pálssonar (HP)
í Morgunblaðinu 6. október sl., þar
sem hann svarar Svanhildi Kaaber
formanni Kennarasambands ís-
lands og í grein Gylfa Pálssonar
(GP) 14. október sl. í sama blaði.
Vegna ýmissa spurninga sem fram
koma í grein Heimis og hugleiðinga
í grein Gylfa um starfsemi Náms-
gagnastofnunar sem í sumum til-
vikum eru villandi leyfi ég mér að
benda á nokkur atriði til upplýsinga
fyrir þá og aðra áhugasama lesend-
ur.
Fjölbreytni í útgáfu námsefnis
Á undanförnum árum hefur
Námsgagnastofnun leitast við að
fjölga þeim náms- og kennslugögn-
um sem úthlutað er ókeypis til skól-
anna. Er þetta gert m.a. til að
koma til móts við breytingar á
skólastarfi og stöðugt auknar kröf-
ur um fjölbreytt námsefni. Náms-
efni í dag er annað og meira en
bókin ein og gefur stofnuni út auk
námsbóka kennsluleiðbeiningar,
handbækur, hljómbönd, myndbönd,
veggspjöld, tölvuforrit, skyggnur,
kort, glærur, námspil og ýmis kon-
ar sérkennslugögn.
Framleiðsla - dreifing -
kostnaður
Á síðustu árum hefur Náms-
gagnastofnun afgreitt til skólanna
u.þ.b. 600 þúsund eintök á ári af
ýmis konar námsgögnum, til eignar
eða afnota fyrir nemendur og kenn-
ara. Miðað við fjárveitingar sl. árs,
en í þeim felst allur rekstur stofn-
unarinnar, þar með talinn launa-
kostnaður, útgáfa og rekstur
Fræðslumyndadeildar og Kennslu-
miðstöðvar, var meðalverð þessa
efnis kr. 300 á eintak. Það er mis-
skilningur hjá HP að allir titlar
stofnunarinnar séu gefnir út í stór-
um upplögum. Árið 1989 gaf stofn-
unin alls út um 300 titla. Af þeim
voru um 60 gefnir út í meira en
3.000 eintökum, og um 130 titlar
í færri en 800 eintökum. Það er
einnig misskilningur hjá HP að allt
þetta efni „sé selt í einu“. í fyrsta
lagi selur stofnunin mjög lítið af
námsgögnum til skólanna og í öðru
lagi eru færri en 30 titlar þar sem
allt upplagið er afgreitt til skólanna
á einu ári.
Um kvóta
Næstum allt útgáfuefni Náms-
gagnastofnunar er nú afgreitt
ókeypis til skólanna eftir ákveðnu
kvótakerfí. Kvótinn miðast við
nemendafjölda skólanna, það fjár-
magn sem stofnunin fær til fram-
leiðslu, og það námsefni sem í boði
er. Fjárveitingar stofnunarinnar
breytast jafnóðum í námsefni sam-
kvæmt áætlunum sem gerðar eru
til lengri eða skemmri tíma. Stofn-
unin hefur því ekki fjármagn til
úthlutunar heldur vörur sem hún
framleiðir og úthlutar ókeypis. Það
er því misskilningur hjá GP að
Námsgagnastofnun geti úthlutað
fé til að kaupa námsefni frá öðrum
útgefendum. Það verkefni hefur
henni aldrei verið ætlað.
Vegna orða hans um að skólar
fái ekki að njóta ráðdeildar sinnar
(GP) er óhætt að fullyrða að aukin
fjölbreytni í framboði á námsgögn-
um er ekki minnst að þakka góðri
meðferð skólanna og þar með betri
nýtingu á námsgögnum. Þetta
kemur öllu skólastarfi til góða.
Eigin framleiðsla og
aðkeypt efni
Á útgáfuáætlun stofnunarinnar
eru miklu fleiri verkefni en stofnun-
in getur sinnt og liggja fyrir áætl-
anir margra starfshópa um nýtt
námsefni. Þegar stofnunin kaupir
námsefni frá öðrum aðilum minnk-
ar fjármagn hennar til eigin fram-
leiðslu sem því nemur. Þrátt fyrir
það hefur stofnunin ætlað íjármagn
á hveiju ári til kaupa á efni frá
öðrum útgefendum, innlendum og
erlendum, aðallega vegna kennslu
í efstu bekkjum grunnskóla. Stöð-
ugt er reynt að koma til móts við
sér óskir skólanna um aðkeypt efni
en fjárveitingar hafa því miður
verið það knappar að ekki hefur
verið hægt að sinna kaupum á slíku
efni sem skyldi.
Faglegt mat á námsefni
Margir starfshópar hafa verið
að störfum hjá Námsgagnastofnun
á undanförnum árum til að gera
úttekt og áætlanir um námsefni í
einstökum greinum. Meginregla
stofnunarinnar er sú að kennarar,
námstjórar og aðrir sérfræðingar
eru fengnir til að lesa yfir og meta
handrit. Eflaust má í sumum tilvik-
um betur gera. Þótt HP þekki
dæmi um ónógan yfirlestur er mér
nær að halda að fagleg skoðun á
námsefni stofnunarinnar sé meiri
en almennt gerist hjá öðrum. Til
þess að stuðla að þróun í námsefn-
isgerð og til að koma til móts við
óskir kennara sem breyta vilja
kennsluháttum þarf stofnunin að
taka nokkra áhættu í útgáfu. Þar
mega hagkvæmnikröfur (HP) ekki
ráða alfarið þótt skynsamlegt væri.
Af þeim tæplega 800 nýjum titlum
Ásgeir Guðmundsson
„Oft hefur verið reynt
að vekja athygli al-
mennings á starfsemi
Námsgagnastofnunar
og er vel að málefni
hennar séu til umræðu.
Ekki sakar samt að
kynna sér starfsemina
áður en fjallað er um
hana opinberlega til að
forðast að gefa lesend-
um rangar hugmynd-
ir.“
sem Námsgagnastofnun hefur gef-
ið út á síðasta áratug eru þó nokkr-
ir sem mætti flokka undir áhættu-
útgáfu.
Námsefnisframboð
Eins og sagt var hér að framan
hefur framboð Námsgagnastofn-
unar á námsefni stóraukist á
síðasta áratug. Þrátt fyrir það verð-
ur trúlega aldrei hægt að sinna
öllum óskum kennara í þeim efnum.
Áherslur í skólastarfi breytast,
nýir námsþættir bætast við og
sinna þarf sérstökum verkefnum í
ljósi breytinga í þjóðlífi o.s.frv.
Erlendis kvarta kennarar undan
takmörkuðu námsefni, jafnvel lé-
legu námsefni, og hafa þeir þó úr
talsverðu að moða. Trúlega verður
aldrei gert svo öllum líki í þessum
gagna en þykja sjálfsögð meðal
milljónaþjóða.
Auknar fjárveitingar
Á síðasta ári starfaði á vegum
menntamálaráðuneytisins nefnd
sem skilaði skýrslu um stöðu
Námsgagnastofnunar og framt-
íðarþróun. Til að fullnægja lág-
markskröfum samkvæmt Aðaln-
ámskrá grunnskóla varðandi útg-
áfu námsgagna taldi nefndin nauð-
synlegt að auka verulega fjárveit-
ingar til stofnunarinnar á næstu
árum.
Þessi áætlun hefur ekki gengið
eftir og í frumvarpi til íjárlaga fyr-
ir árið 1991 er ekki farið að tillög-
um nefndarinnar um raunaukningu
milli ára og ekki er heldur gert ráð
fyrir fullri fjárveitingu vegna 6 ára
nemenda sem nú eru orðnir skóla-
skyldir.
Lokaorð
Oft hefur verið reynt að vekja
athygli almennings á starfsemi
Námsgagnastofnunar og er vel að
málefni hennar séu til umræðu.
Ekki sakar samt að kynna sér
starfsemina áður en fjallað er um
hana opinberlega til að forðast að
gefa lesendum rangar hugmyndir.
Þeir tveir heiðursmenn sem nefndir
eru í þessari grein, sem og aðrir
sem áhuga hafa, eru velkomnir að
kynna sér starfsemi stofnunarinnar
Tölvuleit og gaguasöfn
eftir Ingibjörgu
Árnadóttur
Margir sem í Háskólabókasafn
koma eiga það erindi að fá að láni
bækur og tímarit. Oftar en ekki
vita þeir hvaða bók eða hvaða tíma-
rit þeir vilja lesa. Aðstoð við þessa
notendur felst þá einfaldlega á því
að athuga í skrám safnsins hvort
viðkomandi rit eru til og fínna þau
í hillu. Hins vegar fjölgar þeim not-
endum sem vantar upplýsingar um
eitthvert ákveðið efni og vita ekki
hvar þeir geta borið niður til að
finna það. Þeir eru oft búnir að leita
í þeim gögnum sem safnið hefur
upp á að bjdoða svo sem efnisflokk-
aðri spjaldskrá safnsins og ýmsum
bókfræðiritum án fullnægjandi
árangurs.
Erlend gagnasöfn
Eitt af því sem Háskólabókasafn
og nokkur önnur bókasöfn og stofn-
anir á íslandi bjóða upp á í slíkum
tilvikum er svokölluð tölvuleit. Hún
felst í því að leitað er upplýsinga í
erlendum gagnasöfnum (databa-
ses), en í þessi söfn hefur verið
færður íjöldi gagna um tiltekið efni
sem síðan er hægt að leita í. Oft
er þetta efni einnig gefíð út í prent-
uðum formi í svokölluðum tilvísana-
ritum eða á geisladiskum (CD-
ROM).
Háskólabókasafn hefur aðgang
að nokkrum erlendum upplýsinga-
miðstöðvum, sem hver um sig hafa
mörg gagnasöfn um mismunandi
efni innan sinna vébanda. Stærst
þeirra er Dialog-kerfíð í Banda-
ríkjunum, en innan þess er hægt
að leita í mörg hundruð gagnasöfn-
um. Einnig hefur Háskólabókasafn
aðgang að kerfunum ESA/IRS á
Ítalíu, DATASTAR í Sviss,
MICKIBIC í Svíþjóð, QUESTEL í
Frakklandi o.fl.
Flokkar gagnasafna
Gagnasöfnum má skipta í nokkra
flokka eftir því hvers eðlis innihald
þeirra er. Má þar nefna bókfræði-
söfn þar sem vísað er til tímarits-
greina, bóka, skýrslna og þess hátt-
ar efnis, tölfræðisöfn sem veita
ýmsar tölulegar upplýsingar, aðset-
ursskrár sem hafa að geyma heimil-
isföng fyrirtækja, stofnana og fé-
laga. Einnig er þar að fínna ýmsar
upplýsingar um framleiðendur,
markaðsverð o.fl. Þá má nefna
skrár um einkaleyfi og söfn sem í
er texti heilla bóka og tímarita. Til
þess að komast í samband við þessi
gagnasöfn þarf tölvu, prentara,
síma og mótald, sem er samskipta-
tæki.
Hvernig verður gagnasafn til?
Til að skýra þetta nánar getum
við hugsað okkur að einhveijir áðil-
ar vilji koma á fót gagnasafni um
fískveiðar og fískiðnað á íslandi
síðastliðin 20 ár. Fyrst þarf að
ákveða hvaða upplýsingar á að setja
inn í safnið og hversu ítarlegar þær
eiga að vera. Ef þetta á að vera
bókfræðisafn eru upplýsingar um
höfund greinanna, titil þeirra,
hvaða ár þær hafi birst og í hvaða
tímariti, færðar inn í safnið. Á sama
hátt gætum við farið með bækur
og skýrslur. Ef við viljum hafa upp-
lýsingamar ítarlegri færum við
einnig inn útdrátt úr efni grein-
anna. Það geta verið 5-10 línur sem
greina í grófum dráttum frá inni-
haldi þeirra. Einnig er hægt að
færa alla greinina inn í safnið. Síðan
eru hverri grein gefín nokkur efnis-
orð sem eru einkennandi fyrir hana.
Notandi sem ætlar að fínna efni í
safninu verður að þekkja þær skip-
anir sem tölvan skilur því allt fer
þetta fram eftir settum reglum.
Hann sest fyrir framan tölvu sem
hægt er að tengja við gagnasafnið
og slær inn á lyklaborð hennar þau
efnisorð sem honum fínnast lýsandi
fyrir það efni sem hann er að leita
að. Tölvan svarar með því að segja
honum hversu margar greinar í
gagnasafninu fjalli um þetta efni.
Hann getur þá beðið hana að sýna
á skjánum eða prenta hvaða grein-
ar þetta eru. Með þær upplýsingar
getur notandinn síðan farið á bóka-
söfn eða stofnanir þar sem hann
býst við að viðkomandi greinar séu
til eða hægt sé að ítvega þær.
Sem einfalt dæmi getum við
hugsað okkur einhvem sem vantar
greinar um pökkun á frystri rækju.
Viðkomandi slær þá inn á tölvu
eftirfarandi texta:
Rækja og frysting og pökkun.
Tölvan svarar: 1) 100 greinar.
Það finnst notandanum of mikið
enda vill hann ekki greinar um
pökkun í kassa svo hann slær inn
aftur:
Rækja og frysting og pökkun
ekki kassar.
Tölvan svarar: 2) 70 greinar.
Notandinn vill aðeins greinar sem
skrifaðar hafa verið eftir 1985.
Hann slær þá inn á tölvúna: Ár
1985:1990 og 2).
Með því að velja 2) biður hann
um að leitað sé í þeim 70 greinum
sem búið var að velja að ártalinu
1985:1990. , -
Tölvan svarar: 3) 10 greinar.
Notandinn: Prenta allar
Þá prentar prentarinn- allar þær
„Tölvuleit í erlendum
gagnasöfnum kosta
peninga og því er mikil-
væg^t að þeir sem vilja
láta leita fyrir sig skilji
hvernig tölvan vinnur
og gangi ekki að því
gefnu að tölvuleit sé
eitthvert töfraorð sem
leysi alla vanda.“
upplýsingar sem upphaflega vom
settar inn í gagnasafnið um þessar
10 greinar.
Kostir og gallar
Það sem stundum vill gleymast
við tölvuleit er að tölvan hugsar
ekki og svarar nákvæmlega í sam-
ræmi við þær upplýsingar sem hún
hefur verið mötuð á. Tölvan veit
t.d. ekki hvort þú vilt fá upplýsing-
ar um efnahagsástand bænda eða
sauðfjárrækt bænda ef þú slærð inn
á tölvuna orðin fé og bændur.
Tölvuleit í eriendum gagnasöfnum
kosta peninga og því er mikilvægt
að þeir sem vilja láta leita fyrir sig
skilji hvernig tölvan vinnur og gangi
ekki að því gefnu að tölvuleit sé
eitthvert töfraorð sem leysi alla
vanda. Hins vegar eru þær öflug
tæki til upplýsingaleitar ef rétt er
að farið. Áðalkostir slíkra leita em
hraði og sveigjanleiki. Það tekur
miklu styttri tíma að leita í gagna-
safni en í prentaðri skrá og leitar-
möguleikar em einnig fleiri.
Hveijir eru notendur
gagnasafna?
Á síðastliðnu ári var leitað yfír
100 sinnum í erlendum gagnasöfn-
um á vegum Háskólabóksafns.
Flestar vom fyrir kennara, sérfræð-
inga og nemendur Háskólans, en
einnig fyrir stofnanir og einstakl-
inga utan hans. Þegar em til nokk-
ur gagnasöfn á Islandi, en bók-
fræðisöfn eins og lýst hefur verið
hér að framan em örfá og enn ekki
almennur aðgangur að þeim. En
nú em nokkur bókasöfn byrjuð eða
eru að undirbúa skráningu eigin
gagna í bókfræðisöfn þ. á m. Há-
skólabókasafn. Því má á næstu
ámm gera ráð fyrir að notendur
bókasafna og upplýsingastöðva
þurfí að tileinka sér þau grundvall-
aratriði sem þarf til að geta sjálfír
leitað í þeim gagnasöfnum sem
boðið verður upp á í framtíðinni.
Höfundtir er hókasafnsfræðingur
ogstarfar viVJ upplýsingaþjóuustu
og tölvuleit í Iláskólabókasafni.