Morgunblaðið - 15.11.1991, Blaðsíða 16

16
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 15. NÓVEMBER 1991
HANN ER YFIRGNÆFANDI
HANN ER HROKAFULLUR
HANNER SMÁNARLEGUR
HANN ER RUGLAÐUR
HANN ER FRÁBRUGÐINN
OG NU ER HANN
EINN AF OSS
Richard Dreyfuss Holly Hunter Danny Aiello Laura San Giacomo m Gena Rowlands
~ Hringurinn
Frá Leikstjóra Myndarinnar „Mv life As A Dog"
UNIVERSAl PICTURES m ClNECOM EHTERTAINMENT GROUP wam»DOUBLE PtAV mnow* IASSE HAtlSTRÓM fo RICHARÐ DREYEUSS HOtlV HUNTER DANNV AIEUO IAURA SAN GIACOMO w GENA ROWLANDS "ONCE AROUND' JAMES HORNER DIANE OfLOUISE WESSKl
|9| ANDREW MONDSHEIN' , DAVID GROPMAN. . THEO VAN OE SANDE - OREYFUSS/JAf/ES PRODUCTIONS' i G. MAC BROWN MALIA SCOTCH MARMO WV ROBINSON m GRIFFIN DUNNE LASSE HALLSTRÓM A UNlilERSAl RELEASE ■ ■
Oi^nuuwdbyllHltfOIHTEHNATIONA, PlCTUnffi , ÍTIl ow. aifnrol ,, , OfíivlíT!
SOUNDTRACK AVAILABLE DN VARfSE SARABANDF CDs ANO CASSETTES
Einstök úrvals gamanmynd með Richard Dreyfuss
og Holly Hunter undir leikstjórn Lasse Hallström.
Sýnd kl. 5 — 7 — 9 og 11
LAUGARAS= =
Einhverfa:
„Er kjallari
heima hjá þér?”
„Þeir sem vegna fötlun-
ar sinnar læra aldrei
að segja ósatt varðveita
barnið í sjálfum sér
lengur en flestir aðrir
og hjálpa okkur hinum
til að finna barnið í
okkur sjálfum. Um-
gengni við einhverfa
getur þannig verið
þroskandi og mannbæt-
andi.”
hverfu væru uppeldislegar; hún staf-
aði af því að foreldrum hefði ekki
tekist að veita börnum sínum þá til-
finningalegu örvun og hlýju sem
nauðsynleg væri. Nú hefur hins veg-
ar verið sýnt fram á að þessi skýring
var röng og orsakir einhverfu eru
af líffræðilegum toga spunnar. Vitað
er að erfðir eiga nokkurn hlut að
máli en einnig virðist sem í vissum
tilvikum megi tengja einhverfu
ákveðnum sjúkdómum í taugavef. I
einstökum tilfellum einhverfu er
sjaldnast hægt að benda á ákveðna
orsök þótt menn séu sammála um
að ástæðan hljóti að vera einhvers
konar truflun í starfsemi heilans.
Einkenni
Hegðunareinkenni einhverfu
koma yfirleitt fram á fyrstu 36
mánuðum ævinnar. Þeim má skipta
í þrjá flokka: í fyrsta lagi einkenni
sem varða tengsl og samspil. í öðru
lagi einkenni á sviði máls og tjá-
skipta og í þriðja lagi sérkennilega,
áráttukennda hegðun.
Oft virðist eins og einhverf börn
lifi í eigin heimi, meðvitundarlítil um
tilveru og tilfinningar annarra.
Tengslaskerðingin er þó mismikil.
Sum einhverf börn hafa allgóð tengsl
við sína nánustu en skerðingin kem-
ur þá einkum fram í vangetu til að
eignast leikfélaga og eiga samspil
við önnur þörn.
Einhverf börn eru yfirleitt sein til
málþroska og u.þ.þ. helmingur þeirra
fær aldrei mál sem nýtist þeim fylli-
lega til samskipta við annað fólk.
Þegar þau byija að tala er mál þeirra
oft sérkennilegt. Algengt er að mikið
af tali þeirra felist í að bergmála það
sem við þau er sagt. Þeim gengur
oft mjög illa að átta sig á fornöfnum
og nota þá „hann” og „þú” í stað
„ég”. Tíðum endurtaka þau í síbylju
sömu fullyrðingarnar eða spurning-
arnar og verður þá lítið um eiginleg-
ar samræður þótt vissulega sé barn-
ið talandi. Áráttukenndar hreyfingar
eru áberandi meðal ungra einhverfra
barna og þeirra einhverfra sem lítið
mál hafa. Oft er um að ræða að
hreyfa fingurna í sífellu fram og
aftur fyrir framan andlitið eða veifa
höndum í axlarhæð. Meðal ein-
hverfra sem eldri eru og meira mál
hafa birtist áráttuhneigðin oft í
óvenjulegum áhugamálum sem taka
mikinn tíma og orku.
Þannig hneigjast sumir einhverfir
til að hugsa og tala í sífellu um mjög
þröng áhugasvið svo sem þvottavél-
ar, umferðarskilti eða tímaáætlanir
samgöngutækja. Unga stúlkan sem
minnst var á í inngangi þessa máls
hafði lifandi áhuga á kjöllurum og
öllu sem þeim tengdist. Þá eru sum-
ir einhverfir óvenjulega uppteknir af
ákveðnum eiginleikum hluta svo sem
áferð þeirra, bragði eða lykt.
Hvernig hugsa einhverfir?
Fyrst er þess að geta að flestir
einhverfir búa við skerta greind. Hjá
u.þ.b. helmingi þeirra er sú skerðing
svo rnikil að hún ein gerir þeim ókleift
að sjá um sig sjálf jafnvel þó ekki
kæmu til þeir erfiðleikar sem stafa
af sjálfri einhverfunni. Þrjátíu af
hundraði einhverfra hafa hins vegar
ekki. alvarlega. skertan greindar--
þroska. Nokkuð margir hafa meðal-
Rað er aldrei of
seint að byrja !
eftir Pál Magnússon
sálfræðing
Miðaldra hjón voru á kvöldgöngu
i Reykjavík: Sunnan við gamla kirkj-
ugarðinn kom myndarleg unglings-
stúlka gangandi á móti þeim, glað-
beitt í fasi. Þegar þau mættust vék
hún sér að þeim og spurði glaðlega:
„Er kjallari heima hjá þér?” Spum-
ingin kom flatt upp á hjónin og á
meðan þau voru að átta sig á hveiju
svara skyldi horfði stúlkan dálítið
fjarrænum augum út í loftið við hlið
þeirra. Hún beið ekki svars nema í
nokkur andartök en gekk þá leiðar
sinnar, e.t.v. með það í huga að leita
betri heimildamanna um kjallara.
Hjónin héldu áfram göngunni, litu
inn hjá vinafólki sínu í nágrenninu,
þáðu kaffi og sögðu frá þessu at-
viki. Húsráðendur brostu góðlátlega,
könnuðust við stúlkuna og kunnu
skýringu á undarlegri hegðun henn-
ar. Þessi unga nágrannakona þeirra
var nefnilega einhverf.
Á síðustu misserum hafa orðið
nokkrar umræður í íjölmiðlum um
einhverfa, einkum búsetumál ein-
hverfra unglinga. Umræðurnar hafa
borið vott um mismikla þekkingu á
einhverfu og kann því að vera gagn-
legt að reifa þetta fyrirbæri í nokkr-
um orðum. Hvað er einhverfa? Af
hveiju stafar hún? Hvernig lýsir hún
sér? Hvemig hugsa einhverfir?
Einhverf börn em fötluð á hlið-
stæðan máta og þroskaheft börn eða
málhömluð börn. Sérstaða einhverf-
unnar ræðst af því að þroskatruflun-
in snertir einkum tiltölulega afmark-
aða þætti á vitsmunasviðinu og veld-
ur þannig sérstökum hegðunarein-
kennum.
Orsakir
Lengi vel var álitið að orsakir ein--
mmmmm^mmmmmmm

Hin viðurkenndu KAWAI
HLJÓMBORÐ
oq skemmtarar við ALLRA hsefi
á frábæru verði frá
-
5.900,-
R EYKJ
LAUGAVEGI 96 © 600935