Dagblaðið Vísir - DV - 12.10.1985, Page 19

DV.i
3ARDAGUR12. OKTOBER1985.
19
John Wayna er vel þekktur úr bandariskum vestrum. Á filmubútunum má m.a. sjá Marilyn Monroe og
Clark Gable i The Misfits, Roy Rogers og frú með Trigger, villta gengið hans Sam Peckinpah og Henry
Fonda i Darling Clementine.
menn um hvað það væri sem gerði
vestra að vestra en komust ekki að
neinni niðurstöðu.
:
Ekki bara hestar
Kannski má rekja þennan undur-
samlega lífskraft til þess að menn
eru ósammála. Með tímanum hefur
hver leikstjóri með sjálfsvirðingu
breytt til og notfært sér farangur
vestranna — hvort sem hann hefur
verið bandarískur, ítalskur eða ís-
lenskur.
Eitt eða fleiri grundvallaratriði
hafa alltaf verið með. Og það á ekki
bara við um hestana, klingjandi
spora, svarta og hvíta kúrekahatta
né sexhleypur. Ef maður vill nálgast
kjarna bandarísku vestranna finnst
hann í sögu Bandaríkjanna. Kjarn-
inn snertir ekki eingöngu moröin á
indiánunum og stuldinn á landi
þeirra, hann er einnig um baráttuna
á milli tveggja gildakerfa sem hófst
eftir borgarastyrjöldina og með
hinni miklu hreyfingu fólks í vestr-
inu.
I grófum dráttum snúast vestrarn-
ir um f jóra áratugi í sögu Bandaríkj-
anna fyrir 1890 og baráttuna um
landamæri.
☆ ☆
Alltaf eitthvað nýtt
Vegna deilna íbúa Bandaríkj-
anna um miðstýringuna frá
Washington og leitar þeirra aö nýju
lífsmunstri í öðruvísi umhverfi og
vegna þeirra krafna sem þetta um-
hverfi gerði til fólks hafa leikstjórar
vestranna stöðugt sett saman nýjar
samsetningar og tillögur.
Náttúran á móti borgum og borg-
armenningu (og þar með kráar-
menningu), einstaklingurinn á móti
fjöldanum, jafnrétti á móti forrétt-
indum stétta, veiðar og nýting lands-
ins á móti iönvæðingu, sameign á
móti einkaeign og heiðarleiki á móti
spillingu, listi andstæðnanna er
miklu lengri — og úr þessum and-
stæðum, þessum stöðugu átökum
sækja vestrarnir mikilvægustu fyrir-
myndir sínar. Átökin voru mjög
raunveruleg.
En með tímanum varð hetjan í
vestranum flóknari, gamla hetjan,
sem var klassísk á fjórða áratugn-
um, breyttist.
☆ ☆ öruggar i ☆ ☆
hnökkunum
John Wayne, efla Jón væni, eins og sumir vilja kalla einn þekktasta kúreka vestranna. Vifl sjáum
hann hér i hlutverki sínu i myndinni Rio Lobo þar sem hann segir nokkrum skúrkum til syndanna.
Vestrarnir hafa sungiö sitt síðasta,
vestrarnir lifa. Engin tegund kvik-
mynda (kúrekamyndir, oft einfald-
lega nefndar vestrar) hefur jafnoft
hlotið dauðadóm, en samt alltaf risiö
upp aftur með velmiðuðum skotum
og fellt þann er síðast tók henni gröf-
ina.
Nýlega var t.d. sýndur enn einn
vestrinn með Clint Eastwood í aðal-
hlutverki og nefnist hann Pale Rider
eða Föli knapinn.
Hvert er leyndarmálið að baki
þessari sífelldu upprisu vestranna?
Það má segja að leyndarmálin séu
mörg. Það hefur enga merkingu að
segjast elska vestra eða segjast hata
þá. Innan ákveðinna skilyrða hafa
þeir þróast nokkuð frjálst og eru ein-
hvers staðar á milli þess að vera ein-
falt ævintýri og þess að vera úthugs-
að drama um lífsskilyrði og drauma.
Þegar Isabelle Speers segir í The
Misfits að „kúrekar séu síðustu
sönnu mennimir sem eftir séu í ver-
öldinni” er það ekki í mótsögn við
það sem Clark Gable segir sem nú-
tímakúreki í sömu mynd: „Til fjand-
ans með þá alla. Dómurinn hefur
verið kveðinn upp og niður með allt
draslið, blóði drifið. Þetta er eins og
að upplifa draum, það sem gildir er
að finna aðferö til að vera áfram lif-
andi, mjög einfalt — ef þaö finnst
einhver aöferð lengur”.
Bitur kveðja
sem gerð var árið 1961 var bitur
kveðja til hins vestræna manns og
lífsstils hans. Það átti aö ná síðustu
villihestunum til að nota kjötið, hinar
frjálsu víölendur Bandaríkjanna
höfðu eitrast vegna tilrauna með
kjarnorkusprengjur og fólk var hel-
tekið hugsunum um Kóreustríðið. En
á sama tíma gerist nokkuð sem gjör-
breytiraðstæðum: fyrirheitna landiö
er skilgreint upp á nýtt.
Vestrinn var lýstur látinn á sama
andartaki og hann endurfæddist. Það
var heldur engin spurning í upphafi
að vestrarnir gáfu góöan pening,
enda voru þeir mjög vinsælir hjá al-
menningi.
Hinn eilífi þríhyrningur
Á gullaldarárum vestranna fyrir
upphaf fyrri heimsstyrjaldarinnar,
var sýndur framhaldsmyndaflokkur
og kom nýr þáttur í hverri viku, á
okkar tímum hefði hann verið sýnd-
ur í sjónvarpi, en Bronco Billy var
aðeins sýndur í kvikmyndahúsum,
enda ekkert sjónvarp á þeim tímum.
Ef titlar þáttanna eru skoðaöir má
auðveldlega sjá um hvað framhalds-
myndaflokkurinn fjallaði. T.d. má
nefna þætti eins og Skeggjaði bófinn,
Hjarta kúrekans og Ofríki lögreglu-
stjórans.
Kvikmyndirnar voru vitanlega án
tals og lýstu hinum eilífa þríhyrn-
ingi, hetju, bófa og stúlku, þ.e. tveim
karlmönnum og einni konu. Hetjan í
vestranum skaut þann raga (bóf-
ann), leiðrétti óréttlætið, vann hjarta
stúlkunnar og varð auðug.
Þegar tal kom í myndirnar með
Tom Mix og William S. Hart glumdi í
vestrunum dynur af hófum hestanna
og klaufdýranna, en hetjurnar voru
fyrst og fremst sheikar í söðlum,
herramenn með það verkefni að
koma á framfæri hinum bandarísku
einkennum á þeim tíma þegar inn-
flytjendur frá gamla heiminum
komu í stríðum straumum til Banda-
ríkjanna.
I lok 1930 sagði Lewis Jacobs sagn-
fræðingur að „með talmyndunum
hefur aðeins komiö fram sú nýjung,
aö nú munu kúrekarnir spila á gítar
og syngja”.
Það sem hann sá fyrir voru liklega
Roy Rogers eða Gene Austry, en tæp-
lega myndir eins og The Virginian
með Gary Cooper eða Diligensen
meðJohn Wayne.
Hefði hann haft tækifæri hefði
hann örugglega breytt afstöðu sinni:
vestramir höfðu breyst, slípast og
fágast, með hljóði eða án þess.
Og þegar leið á áratuginn ræddu
Það kallast hefnd
Hefndarmótífiö, gamalt og þreytt
efni í vestranum, kom fram aftur.
Hetjan varð þreytt og sorgmædd
persóna. Nýtískuleg þorp gerðu
drauminn um E1 Dorado, um hið fyr-
irheitna land, þar sem allt gæti byrj-
að upp á nýtt, f jarlægari.
Helstu kvikmyndaleikstjórar, sem
gerðu vestra á sjötta áratugnum,
voru Sam Peckinpah og Sergio Le-
one. Hinn ameríski draumur um
heiðarleika og frelsi var fyrir löngu
uppurinn — eyddur — og myndir
þeirra einkenndust af því aö vera
lausar við draumóra.
Maður án kvenna
Frá því aö hafa verið miklir
kvennamenn verða kúrekamir nú
frekar einir á báti, án kvenna.
Um hiö villta gengi sagði Sam
Peckinpah:
„Ég reyndi aö segja einstaka sögu
um vonda manninn á tímum breyt-
inga. Villta gengið fjallar um hvað
gerist hjá morðingja sem fer til
Mexíkó. Það einkennilega er að mað-
ur fær samúð með honum þegar
hann hef ur lokið f erð sinni. ”
Bæði Sam Peckinpah og Sergio Le-
one hefðu getað tekið undir það sem
rithöfundurinn Joseph Conrad segir:
„Það finnst ekkert jafnómerkilegt
undir sólinni og hreint ævintýri. Æv-
intýrið eitt og sér er draugur, vafa-
samt form án hjarta.”
Meira en ævintýri
Á sínum bestu tímum — og þeir
„bestu tímar” eru margir — hefur
vestrinn alltaf verið meira en hreint
ævintýri, hvort sem hann hefur fjall-
að um hið góða eða hið illa í mannin-
um.
Hvernig svo sem ytra form vestr-
anna hefur verið, hafa þeir, með
tækni leikstjóranna, getað breyst á
frjálslegri hátt en nokkrar aðrar
kvikmyndir.
I vestranum, á takmörkum lög-
hlýðni og lögleysu, getur allt gerst.
Þýtt-SJ.