Dagblaðið Vísir - DV - 12.10.1985, Qupperneq 23

DV. LAUGARDAGUR12. OKTOBER1985.
- 23
fyrir stjórnmálaflokka aö endurmeta
stööu sína.
Á hvaö erum viö aö horfa hér og
nú? Viö horfum á fólkið sem er aö
missa íbúöirnar sínar á nauöungar-
uppboöum. Og fólkið sem á ekki
málungi matar og þarf stöðugt aö
heimsækja Félagsmálastofnun. Viö
spyrjum okkur: Hvaö hefur eiginlega
gerst? Hvernig stendur á því aö
verkalýöshreyfingin og róttæk öfl á
Islandi hafa ekki getað hindraö þessi
ósköp, varið fólkiö fyrir þessum
ósköpum. Viö leitum aö öllum
ástæöum. Viö skoðum líka vígstööu
hinna. Viö skoöum stööu verkalýös-
hreyfingarinnar — okkar stööu og
okkar starfshætti.”
Kommastimpillinn
— Ertu trúaöur á að Alþýöubanda-
lagiö veröi i næstu framtíð sterkt og
stórt sameiningarafl gegn Sjálf-
stæðisflokknum og muni veita þeim
stóra flokki meiri samkeppni um
atkvæðin er nú er?
„Þrátt fyrir allt þá er Alþýðu-
bandalagið eini stjórnarandstööu-
flokkurinn sem hugsanlega getur náð
þessu. Viö höfum til þess grundvallar-
stefnumið. Við höfum til þess flokks-
legt skipulag. Viö höfum blaö. Viö
höfum tengsl við verkalýðshreyf-
inguna. Þetta allt á að geta 'skapaö
þær forsendur aö Alþýöubandalagið
veröi sterkara afl. Auðvitaö hefur
Alþýöubandalagið verið eina afliö
sem hefur veitt íhaldinu einhverja
mótspyrnu. Alþýðubandalagiö og
Sjálfstæðisflokkurinn eru aðaland-
stæöurnar í íslenskri pólitík — eins og
Vinnuveitendasambandiö og Alþýðu-
sambandiö. Það sem foröum tíð var
kallað launavinna og auðmagn.
Þessar andstæöur birtast í þessum
st j órnmálaflokkum. ’ ’
— Alþýðubandalaginu hefur gengið
illa að ná af sér „kreddukomma-
stimplinum”?
„Að sumu leyti þykir mér vænt um
kommastimpilinn sem Morgunblaðið
kom á okkur. Andstæöingarnir hafa
hjálpaö til viö að gefa þá mynd af
okkur. Flokkur er ekki bara það sem
hann sjálfur segist vera. Hann er líka
það sem andstæðingarnir segja hann
vera. Sjálfstæðisflokkurinn hefur
mikla möguleika á aö láta segja þaö
oft og víöa aö hann sé góður flokkur.
Viö höfum færri slíka möguleika. Þar
af leiðandi hallar oft á okkur í
áróöri.”
Andlitslyfting
— Þarf Alþýðubandalagið að fara í
andlitslyftingu — breyta um imynd í
hugum fólks?
„Mér finnst aðalatriðið vera aö
flokkurinn geri sér grein fyrir því
hvernig pólitík hann ætlar aö reka.
Varöandi áróðursmálin — þá get ég
nefnt þér dæmi um mál þar sem
Alþýðubandalagiö hefur ótvírætt tekiö
af skariö, en aörir halda allt ööru
fram. Þaö er sagt aö Alþýðubanda-
lagið sé miðstýringarflokkur — það
vill miöstýra öllu efnahagslífinu. Ég
segi nei. Eg segi fyrir mig og fyrir
hönd Alþýöubandalagsins: ég vil ekki
almiðstýrt efnahagskerfi. Það er
hættulegt og það getur leitt til
harðstjómar. Eg vil að frumkvæði
efnahagskerfisins sé sem mest hjá
fólkinu sjálfu — úti í byggðar-
lögunum. Og í fyrirtækjunum. Og
hvarvetna. Viö eigum að nýta okkur
kosti blandaðs hagkerfis.
Ég get líka nefnt annað dæmi: Þaö
er sagt aö þaö sé einhver vafi á því
hvaö Alþýðubandalagið myndi gera ef
þaö fengi einhvern tíma 51% atkvæða
— jafnvel sagt aö þaö myndi afnema
kosningar í eitt skipti fyrir öll,
þjóönýta fyrirtækin og ég veit ekki
hvað, hef ja ritskoöun og svo fram-
vegis. En þaö er algerlega ótvírætt að
viö í Alþýöubandalaginu viljum búa
við fjölþátta (plúralískt) þjóðfélag.
Viö erum á móti öllum aðgeröum til
að skeröa prentfrelsi, málfrelsi —
skeröa lýðræöi. Annaö en lýöræöi
kemur ekki til greina á okkar vegum
— en ööru er stööugt haldið fram.”
— Þið eruð ekki á móti einka-
rekstri?
„Nei.”
— Vill Alþýöubandalagið ýta undir
einkarekstur?
„Já líka, margvíslegan einka-
rekstur. Á Islandi er t.d. einn þáttur
einkarekstrar í stórkostlegri hættu.
Þaö eru trillurnar. Smáútgerðin í
landinu, einn af hornsteinum íslensks
sjávarútvegs, er núna í hættu og veriö
að fjötra þessa tegund einkarekstrar í
stórkostiegar miðstýringarviöjar. Við
eigum ekki aö spyrja um form,
heldur árangur og niðurstöður. En
auövitaö eigum við að beita lýöræðinu
til að tryggja fólkinu félagslega
þjónustu og koma í veg fyrir að í
krafti auðsöfnunar geti menn beygt
fólk, beygt sjálfsvirðingu fólks eins og
gerst hefur á undanförnum árum.”
— Þið eruð þá náskyldir krötum
eins og við þekkjum þá annars staðar
á Norðurlöndum?
„Já. Mjög svo. Og höfum alltaf
verið. Alþýðubandalagiö varö til úr
Sósíalistaflokknum, hluta af Alþýðu-
flokknum og Þjóðvarnarflokknum og
þar áöur enn öörum hluta úr Alþýðu-
flokknum — þaö er þannig ljóst að
stefna Alþýðubandalagsins er lík þvi
sem gerist í grannlöndum okkar. Þar
sem stefna okkar og sósíaldemókrata
í Danmörku, V-Þýskalandi og Noregi
rekst á er fyrst og fremst í utanríkis-
og sjálfstæðismálum. Sjálfstæöis-
málin eru miklu gildari þáttur í okkar
stefnu, einfaldlega vegna þess aö viö
erum smáþjóö.”
Islenskur her?
— Utanríkismálin eru þá helsta
ástæðan fyrir því að Alþýðu-
bandalagið og Alþýðuflokkurinn hafa
ekki getað unnið saman?
„Það er ein ástæðan. Og ekkert lítil
ástæöa. Staðreyndin er sú aö utan-
ríkismálin hafa klofiö þjóðina í
fylkingar. Sjálfstæöismálin skipta
smáþjóö mestu máli. Eg tel það úr-
slitaatriði fyrir Islendinga aö eiga
flokk sem leggur alla áherslu á þessi
mál.”
— En nú virðist það ljóst að
meirihluti þjóðarinnar er hlynntur því
að við séum í Nato og höfum hér
bandarískt varnarlið — veldur þessi
andstaða Alþýðubandalagsins gegn
Nato ekki því að f jöldi fólks kýs ekki
fiokkinn?
„Það getur vel veriö. Eg geri ráö
fyrir því að andstaða Sjálfstæðis-
flokksins viö ýmsa félagslega
þjónustu valdi því að fjöldi fólks kýs
ekki Sjálfstæðisflokkinn.”
— Kemur ekki að því að Alþýðu-
bandalagið endurskoði afstöðu sína til
Nato?
„Viö veröum að líta á þessa hluti í
samhengi viö pólitíkina almennt í
landinu og heiminum. Á Islandi er
þaö þannig aö enginn stjórnmála-
flokkur nema Alþýðubandalag er
þeirrar skoöunar aö Island eigi aö
vera utan hernaðarbandalaga. Það er
þannig ekki mögulegt að okkur takist
það á Alþingi að ná samstööu um aö
koma Islandi í bráð úr Nato. Þar á
móti nefni ég öryggisþáttinn — viö
viljum ekki gera neitt sem teflir
öryggi íslensku þjóðarinnar í tvísýnu.
Viö teljum aö meö hersetunni sé
öryggi okkar ekki tryggt. Við teljum
aö við séum í minni hættu í hildarleik
hér á norðurhveli jarðar, ef viö
höfum ekki her í landinu. Eg hef enga
trú á því aö Alþýðubandalagið kasti
fyrir róöa þeirri stefnu sinni að það
þurfi að ganga út úr þessu hernaðar-
Svavar Gestsson
spáir í nútíð
og framtíð
bandalagi. En ég geri mér ljóst aö
það þarf að taka tillit til aðstæöna
innanlands — og alþjóðlegra
aðstæöna.”
— En þjóðskipulag okkar og saga
gerir að verkum að við teljum okkur
eiga samleið með vestrænum
lýðræðisríkjum?
„Það er hárrétt. Ög viö eigum með
þeim samleiö.”
— Og þessi vestrænu lýðræðisriki
hafa með sér bandalag sem heitir
Nato.
„Ekki öll. Ekki Svíþjóð, ekki
Austurríki, ekki Sviss. Þaö eru
þannig dæmi um annaö. En vissulega
eiga menn aö horfa á þessa hluti af
fullu raunsæi. Það er ósk allra aö við
hefðum ekki hernaðarbandalag. Líka
þeirra sem vilja vera í Nato af
öryggissjónarmiðum. Þeir kalla þetta
„varnarbandalag”. Þaö er túlkun
Geirs Hallgrímssonar, heiöursforseta
Nato. Hann segir meö öðrum oröum
aö ef árásarhættan væri ekki til (sem
hann telur vera fyrir hendi), þá
ættum viö ekki aö hafa þetta
bandalag. Eg held þannig að hjá
öllum leynist sú ósk að menn vildu
hafa möguleika á að losa sig út úr
þessu. Ég veit að ef viö gætum losað
okkur út úr Nato, þá yrðum viö að
tryggja með samningum við
Sameinuöu þjóöirnar og aöra aöila —
okkar öryggi. Alveg hundrað prósent.
Ekki verr en nú er, heldur betur. ”
— Þessar þjóðir í V-Evrópu utan
Nato hafa mjög sterkan eigin her —
eigum við að koma okkur upp
isienskum her?
„Það er ljóst aö við yrðum aö geta
varið okkur gegn hleypiskútum, eins
og Jón forseti kallaði það. Nei — við
þyrftum ekki að hafa hér her. En viö
verðum auðvitað aö vita um umferö í
lofti og legi hér í kringum okkur.
Ég bendi á aö viö sömdum um
brottför hersins í vinstristjóminni
1974, gerðum ráð fyrir aö herinn færi
á ákveðnum tíma. Þá var jafnframt
gert ráð fyrir því aö hér yrðu aðilar
til að hafa meö höndum eftirlit. Þaö
er óhjákvæmilegt.
En mér finnst aö viö höfum ekki
verið nógu dugleg við aö marka
okkur raunsæja áfanga í þessum
utanríkismálum. Við höfum lagt
áherslu á markmiöin. Þaö er
nauðsynlegt að gera. Og viö hvikum
ekki frá þeim. En viö þurfum aö
marka okkur áfanga að þeim mark-
miðum. Ég tel þaö mikinn áfanga
þegar Alþingi lýsti því yfir í vetur aö
Island væri kjarnorkuvopnalaust
land. 1 annan staö teldi ég það áfanga
aö einangra herinn — aö afskipti hans
af þjóöiífinu yrðu sem allra minnst og
helst engin. Eg teldi þaö áfanga aö
Island yrði aöili aö samningi um
kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd.
Þannig vil ég vinna að þessum
hlutum. Eg held það megi áfellast
okkur fyrir þaö að hafa ekki verið
nógu dugleg viö aö raða upp
raunsæjum skrefum að þeim
markmiðum sem við höfum sett
okkur.”
EFTIR
GUNNAR GUNNARSSON
MYND
PÁLL KJARTANSSON
„Sögulegar sættir”?
— Hvað tekur við þegar rikisstjórn
Steiugríms Hermannssonar hefur
runnið sitt skeið — eru sögulegar
sættir hugsanlegar?
„Nú liggur þaö fyrir að verkalýös-
hreyfingin á Islandi hefur gert
tilraunir til aö semja við núverandi
ríkisstjórn. En stjómin hefur ekki
haldið neina samninga. Hún hefur
verið að fella gengið og verðlag hefur
fariö langt upp fyrir þau mörk sem
verkalýðshreyfingin gerði ráö fyrir.
Þá er ekki nema tvennt til. Annað er
þaö að ríkisstjórnin semji um ein-
hvers konar verðtryggingu launa —
og hitt að verkalýöshreyfingin sætti
sig viö þau kjör sem nú eru í landinu,
telji sig dæmda til þess. Það er versti
kosturinn. Þess vegna:
Það sem þyrfti að gerast hér núna
væri aö í fyrsta lagi færi ríkisstjórnin
frá. Hún hefur ekki leyst þau mál
sem til stóð. Hún ætlaði að leysa hér
alls konar vanda í efnahagslífi og fólk
átti aö halda niðri í sér andanum með
kaupið á meöan. Þetta ætlunarverk
hefur mistekist, nema aö lækka
kaupið, þaö hefur tekist. Þess vegna
á ríkisstjómin aö fara frá. Og þetta
Þorsteins-vesen núna síðast er bara
framlenging á dauöastríði. Stjórnin
tekur Þorstein inn vegna þess að hún
getur ekki dáið. Hún er komin á það
stig sem ríkisstjómir lenda oft á, að
þær geta ekki dáið. Nú þurfa aö veröa
kosningar. Og eftir þær kosningar
þarf aö verða til víðtækur samningur
í þjóðfélaginu. Það er samningur um
kaupmáttaraukningu. Samningur um
húsnæðismál. Um skattamál. Um
vinnutíma. Um atvinnulýðræði. Þetta
þýöir ríkisstjóm sem stendur með
verkalýðshreyfingunni. Eg skal
ekkert um það segja hvernig þessi
stjórn yröi saman sett — en ég segi:
það er útilokað fyrir okkur að mynda
stjóm meö grimmústu markaðs-
öflunum í Sjálfstæöisflokknum. Þaö
eru ýmsir aöilar í Sjálfstæöis-
flokknum sem eru óánægöir meö þá
stefnu — og viö höfum átt samstarf
við hluta af íhaldinu, bæði 1980-’83 og
1944-’46. Aö ákveðnum skilyröum
uppfylltum kæmi slíkt auövitaö til
greina. Sú ríkisstjórn verður að snú-
ast gegn leiftursókninni skilyrðis-
laust.
Eg held að þaö sem þyrfti að ger-
ast væri að Alþýðubandalagið og Al-
þýðuflokkurinn væru saman aöilar aö
slíkri ríkisstjóm; ríkisstjórn sem tæki
á þessum efnahagslegu vandamálum,
lífskjaravandamálum — og færi í þaö
verk sem við áttum auðvitað aö vinna
1978. Þá höfðu þessir flokkar (A-
flokkarnir) 28 þingmenn af 60. Þaö er
mín skoðun að þá hefðum viö átt aö
mynda minnihlutastjóm og láta á þaö
reyna hvort þingiö felldi hana. Og ef
svo hefði farið, að fara þá aftur í
kosningar og reyna aö sækja meiri-
hluta. Ég tel þaö eitt þaö alvarlegasta
sem komiö hefur fyrir í stjórnmálum
síðustu ára aö Alþýöubandalaginu og
Alþýðuflokknum skyldi mistakast aö
ná saman eftir kosningarnar 1978.”
— Emð þið Jón Baldvin farnir að
tala saman?
„Við erum alltaf að tala saman. Viö
höfum reyndar ekki rætt um þessa
hluti sérstaklega. Við gerðum hinum
stjómarandstöðuflokkunum sam-
starfstilboö sl. vetur — og ég tel það
ábyrgðarleysi af þeim sem hafa vísað
slíku samstarfstilboöi frá — en
kannski staðan breytist.”
Kjósendur á villigötum
— Þú sagðir nýlega í viðtail að lifs-
kjörin væm svo léleg, kaupið lágt
vegna þess hvernig fólkið kaus i sið-
ustu kosningum — vantreystirðu
dómgreind háttvirtra kjósenda?
„Það-væri eölilegt aö fylgi
Sjálfstæðisflokksins væri svona
5—6% því að sá flokkur talar ekki
fyrir hagsmunum stærri hóps en
svo. Menn verða aö skilja hvað þeir
eru aö kjósa — hvaöa afleiðingar það
hefur, hvaða alvara fylgir því. Mér
finnst aö menn líti í vaxandi mæli á
pólitík og kosningar eins og festival.
En þaö er veriö að kjósa um öll okkar
lífskjör. Stjórnmál em ellilífeyririnn,
kaupmátturinn, staöa sveitarfélags-
ins, barnaheimiliö, lyfin og læknis-
þjónustan. Og mér finnst fólk — já,
ég gagnrýni það — mér finnst fólk
taka kosningum og pólitík meö ótrú-
legri léttúð, vegna þess aö við erum
aö taka ákvarðanir fyrir framtíðina.
Við erum að taka ákvarðanir fyrir
eftirkomendur okkar, þá sem eiga aö
taka viö þessu landi. En hér er lýö-
ræöi — og kosturinn viö það er aö
bæði kjósendum og stjórnmálamönn-
um líðst það að skjátlast. Og menn
mega ekki missa sjónar á því hve lýö-
ræðiö er dýrmætt. Þaö er homsteinn
allrar lífskjarabaráttu. Ihaldið hefur
núna alræöisvald á Islandi. Þaö
ræður Reykjavík. Þaö ræður lands-
stjórniimi, ræður því sem því sýnist.
Valdakerfi Sjálfstæðisflókksins er
gamalt og gróið. Ihaldið ræður yfir
fjármagninu í landinu og það ræður
yfir skoöanamynduninni. I krafti aö-
stöðu sinnar hefur íhaldinu tekist að
eigna sér hugtök, hugtök sem eru
nánast heilög í vitund hvers einasta
manns — eins og t.d. frelsi. Þeir
segja: einstaklingurinn á aö vera
frjáls. En ég segi aö þeirra hug-
myndafræöi þýði frelsi fárra á
kostnaö fjöldans. Hugsaöu þér allt
frelsiö á heimilum kunningja okkar,
kannski hér á Grettisgötunni eöa uppi
í Breiðholti þar sem er einstæð móöir
meö tvö börn. Hverslag frelsi hefur
hún til aö lifa lífinu — lifa menningar-
lífi?
Ef frelsi einstaklingsins hefur ein-
hvern tíma í raun og veru verið
stefna Sjálfstæðisflokksins, þá er ljóst
aö sú stefna hefur mistekist. Meiri-
hlutinn er í f jötrum — annaðhvort
beinnar fátæktar eöa í skuldaf jötrum.
En svo eru fáeinir einstaklingar sem
eru frjálsir og frjálsari en allir aörir.
Eg á oft erfitt meö að skýra þaö
fyrir útlendingum hvers vegna ekki
fæst bjór hér á landi. Én ég á ennþá
erfiðara meö aö útskýra þaö fyrir
þeim sömu mönnum hvers vegna
ijálfstæðisflokkurinn ræöur hér í
verkalýðsf élögum. ’ ’
— Það er ljóst að á atkvæða-
markaðnum er Sjálfstæðisflokkurinn
sigurvegari. Þar af leiðir að þinn
flokkur hlýtur að telja sig eiga verk
að vinna. En þess í stað standið þið í
heimiliserjum — ætli fólki finnist það
ekki skritið?
„Við eigum ekki í heimiliserjum.
Þetta er eins og á hverju ööru heimili
— stundum þarf fólk aö setjast niöur
og búa sig undir sameiginlegt átak.
Alþýðubandalagið væri steindauður
flokkur ef það fyndi ekki til í sam-
timanum. Við ætlum að finna leiðir til
að safna liði — safna saman þeim
stóra fjölda sem á samleiö meö
okkur.
Viö eigum stórkostlega möguleika
á að hafa hér lífskjör, kaup og menn-
ingarlíf, sem er sambærilegt við þaö
sem gerist í grannlöndum okkar.
Markmið okkar er menning og betri
lífskjör, maðurinn sjálfur er miö-
punktur allrar okkar efnahags-
stefnu.”
Gestssyni — þótt hugmyndir hans um
Island framtíöarínnar séu forvitni-
legar. Það mun reyna á þaö hvort
hugmyndir hans um iðnað í tengslum
viö tækniþróun veröa aö veruleika,
um Island sem forysturíki á sviöi
fiskiðnaöar og tækni — og hvort hon-
um tekst að leggja niður Seðlabank-
ann eins og hann hefur hug á — hvort
honum tekst að koma fylgi Sjálf-
stæðisflokksins niður í 5—6%.