Dagblaðið Vísir - DV - 30.06.1988, Qupperneq 15

FIMMTUDAGUR 30. JÚNÍ 1988.
15
Að reikna út veðhæfnina
Stöðvast öll starfsemi í sjávarútveginum tímabundið til þess að knýja
fram raunhæfar úrbætur?
Það gerist nú um þessar mundir
aö menn koma víða saman úti um
allt land til þess að ræða um stöðu
landsbyggðarinnar. Allir sem um
þessi mál fjalla eru á einu máli um
að ríkjandi sé nokkurs konar „hel-
stefna“ varðandi alla uppbyggingu
úti á landi. Sjávarútvegurinn sé svo
mergsoginn af gróðaöflunum fyrir
sunnan að það jaðri við að allt sé
að fara í rúst. Það sé tæpast að
hægt sé að bíða eftir því að fiskur-
inn komi upp úr sjónum, slíkur sé
hamagangurinn hjá þeim á suð-
vesturhorninu að hirða allan af-
raksturinn.
Fjármagn hirt á færibandi
/Frammámaður í sjávarútvegin-
um á landsbyggðinni lét svo um-
mælt nýverið að það væri blóðugt
að horfa upp á þessa eignatöku sem
ætti sér stað, allt íjármagnið sem
fiskurinn gæfi af sér væri hirt nán-
ast á færibandi þar sem því væri
síöan dreift í alls konar sjóði fyrir
sunnan, þar væri þessu svo eytt í
alls slags vitleysu. Eftir stæðu at-
vinnutækin, m.a. frystihúsin, og
hefðu ekki fjármagn til brýnustu
nauðþurfta. Þaö væri engu líkara
en forsætisráðherra, sem stöðugt
væri að tala um fullnýtingu og
hámarksafkastagetu atvinnufyrir-
tækjanna, ætlaðist til að slíkt gæti
gerst með allar vélar bilaðar vegna
fjárvöntunar. Fjármagn fengist
hvergi til þess aö endumýja gamlar
vélar - hvað þá til þess að gera við
þær sem væru bilaðar. Þegar falast
væri eftir láni til þessara hluta
KjáUarinn
Karvel Pálmason
alþingismaður
væri sá háttur hafður á hjá lána-
stofnunum að sendur væri út af
örkinni her „sérfræðinga" til þess
að gera skýrslur og aila upplýsinga
um stöðu fyrirtækjanna - eftir það
gerðist yflrleitt ekkert annað. Vél-
arnar væru áfram í lamasessi og
framleiðslan eftir því. Sem dæmi
tók þessi sami forystumaður verk-
lagið hjá Byggðastofnun. Þar væru
á fullum launum allt að þrjátíu
mannssem hefðu það starf árið um
kring að reikna út veöhæfni sveit-
arfélaga og fyrirtækja. Niðurstað-
an úr þessum reikningskúnstum
væri svo yflrleitt á einn veg. Ekk-
ert fyndist veðhæft að mati þessara
sérfræðinga - því væri enga pen-
inga að fá. Þaö væri nú svo komið
í þessu þjóðfélagi okkar að allir
væru að „kontrúlera" hver annan
- en ef vantaði vél í bát væru engir
peni'ngar á lausu. Þess vegna mætti
spyija ráðherrana að því hvernig
fyrirtækin ættu að ganga með allar
vélar bilaöar. Hér dugir ekkert
annað en „breiðsíða", sagði þessi
forustumaður, þ.e. kosningabanda-
lag allra flokka á landsbyggðinni
því ekkert annað dygði til þess að
snúa þessu ófremdarástandi við.
Tímabundin stöðvun?
Þaö er allt rétt sem þessi athafna-
maður segir hér að framan. Því er
það forkastanlegt skilningsleysi af
einum ráöherra að koma fram fyr-
ir þjóðina og segja aö mál málanna
í dag sé jafnréttismálin. Það er full-
yrt hér að þessi málaflokkur sé
hjómið eitt miðað við það ástand
sem hefur skapast á landsbyggð-
inni. - Og það skulu þeir menn vita
sem stjórna þessu landi að ef ekki
verður breytt um stjórnarstefnu
hvað atvinnumálin varðar fara aö
gerast áður óþekktir atburðir.
Menn, bæði þeir sem í verkalýðs-
hreyfmgunni starfa svo og at-
vinnurekendur, eru farnir að
ígrunda þá möguleika að stöðva
tímabundið alla starfsemi í sjávar-
útveginum til þess að knýja fram
raunhæfar úrbætur. Þá yrði senni-
lega allri þjóðinni ljóst svo um
munaði hvaðan fjármagnið kemur
sem nú er ráðskast með af þeim
sem stjórna sjóðunum svo og þeim
fáu einstaklingum sem hafa komist
upp á lag með þaö að hirða bróður-
partinn af aílafé því sem sjávarút-
vegurinn skilar af sér. - Það mega
allir ráðherrar vita að þessum
möguleika hefur verið hreyft víða
úti um land. Landsbyggðarfólk er
oröiö langþreytt á því að láta
spenna sig fyrir þann vagn sem
notaður er til þess að flytja „gull-
ið“ í óhófseyðsluna fyrir sunnan.
Gjáin breikkar
I ágætu erindi sem Björn Þor-
leifsson, skólastjóri og oddviti í
Svarfaðardal, flutti fyrir nokkru á
byggðastefnu Alþýðubandalagsins
á Dalvík segir hann svo í niðurlagi
erindisins sem birtist í Þjóðviljan-
um 16. júní sl.: „Við þurfum líka
að auka skilning okkar á aðstæðum
annarra. Með auknum skilningi
hverfa fordómarnir og hugarfar
veröur jákvæöara. Þótt menningin
sé ofin úr mismunandi þáttum eftir
landshlutum og byggðarlögum
verðum við að halda áfram að vera
ein þjóð í sama litla landinu.-* -
Þetta er kjarnaatriöi. - Stjórn-
málamenn verða að skilja það að
með slælegum stjórnarháttum er
verið að breikka þá gjá sem mynd-
ast hefur í þessu þjóðfélagi - gjána
milli dreifbýhs og þéttbýhs. Hér
verður að spyrna við fótum svo um
munar og það strax.
Karvel Pálmason
„Og það skulu þeir menn vita sem
stjórna þessu landi að ef ekki verður
breytt um stjórnarstefnu hvað at-
vinnumálin varðar fara að gerast áður
óþekktir hlutir.“
Seðlabankinn:
Risi
á brauðfótum
Þar til pólitíkusar fást til aö sleppa takinu verður Seölabankinn áfram
afgreiðslustofnun fyrir rikisstjórnina, segir m.a. i greininni.
Seðlabanki íslands á bráðum tvö
stórafmæli. Kannski er það merki-
legast við þessi afmæli að enginn
veit hvort þeirra rennur upp fyrst
- þrjátíu ára afmæliö eða 100.000%
verðbólguafmælið!
Já, það er ótrúlegt til þess að
hugsa en samkvæmt tölum frá
Hagstofu íslands þá hækkaöi fram-
færsluvísitalan um 65.940% frá 1.1.
1961 til 1. maí 1988 og byggingar-
vísitalan um tæp 80.000% frá febrú-
ar 1960. Sumar vörutegundir - og,
því miður, margar sem flokkast
undir vort daglegt brauð - hafa þó
þegar rofið 100.000% múrinn.
Þannig kostaði mjólk tæpa fjóra
aura (kr. 3,92 gamlar) þegar Seðla-
bankinn varð sjálfstæð stofnun
vorið 1961, 45% ostur kostaöi 57
aura (56,85 gamlar krónur) og
lambahryggurinn 26 aura (26,35
gamlar) kílóið.
Það þarf að leita langt - líklega
alla leið til Afríku eða S-Ameríku
— til að finna ámóta óstjórn í pen-
ingamálum þjóðar. Og lítið höfum
viö lært því framtíðin lofar jafnvel
enn meiri glundroða. Eins og málin
horfa við í dag þá á verðlag eftir
aö tvöfaldast á næstu tveimur
árum (reglan er að deila verðbólgu-
stiginu í 72 til að fá út hve mörg
ár það tekur að tvöfalda verðlagið,
t.d. tvöfaldast verðlagið á 7,2 árum
í 10% verðbólgu). Það er öllum
hollt að gera sér strax grein fyrir
því að þaö er með öllu útilokað að
reka verðtryggt efnahagskerfi á
þessum grundvelli og hér veröur
hrun fyrr en varir.
Gegn betri vitund
Seðlabankinn hefur yfir fáu að
kætast þessa dagana. í lögum um
\ starfsemi bankans segir m.a. að
hlutverk hans sé „að annast seðla-
útgáfu og vinna að því, að peninga-
magn í umferð og framboð lánsfjár
sé hæfilegt miöað við það, að verð-
lag haldist stöðugt...“ Þá ber
KjaUarinn
Jóhannes Björn Lúðvíksson
rithöfundur
bankanum aö annast eftirlit með
öðrum peningastofnunum (eins og
t.d. Útvegsbankanum) og semja
efnahagsspár. Sjaldan eða aldrei
hefur íslenskri stofnun mistekist
hlutverk sitt jafnhrapallega.
Vextir og verðbólga eru í kring-
um 40% um þessar mundir og flest-
ir eru sammála um að vandinn sé
algjörlega heimatilbúinn. Eftir
margra ára fastgengisstefnu var
verðbólgan á undanhaldi. En veður
voru válynd því mikill afli og hátt
verð orsökuðu mikið peninga-
streymi í þjóðfélaginu. Samkvæmt
lögum bar Seðlabankanum að gæta
aðhalds en kosningar voru í nánd
og misvitrir pólitíkusar sáu sér hag
í að opna allar flóðgáttir. Milljörð-
um var ausið út úr bankakerfinu í
framkvæmdir á borð við flugstöð
og verslunarmiðstöð. Bankastjórar
Seðlabankans vissu vel að þessi
austur var hreint brjálæöi við ríkj-
andi aöstæður og að það voru engar
þjóðfélagslegar þarfir sem lágu til
grundvallar. En þeir kyngdu bitan-
um ... eins og þeir hafa gert í 27 ár.
Við búum við verðtryggingu og
afleiðing óstjórnarinnar er einfald-
lega sú að bankakerfið er byrjað
að borða börnin sín. Þaö er eins og
risaeðla sem gleypir í sig stóran
hluta veltu fyrirtækja og einstakl-
inga. Fólk kaupir vörur eða þak
yfir höfuðið á 40% vöxtum, en þess-
ir hlutir voru þegar búnir að safna
á sig óheyrilegum fjármagnskostn-
aði því kaupmaðurinn og bygg-
ingafélagið reikna sinn banka-
kostnað inn í verðiö. Sem sagt, fólk-
ið leggur nótt við dag á meöan
bankinn leggur marmara og kaupir
Kjarval.
Eðli vaxta
Undir eðlilegum kringumstæö-
um eru vextir ávísun á ósköpuð
verðmæti. Þegar vextir eru hærri
en nemur aukningu þjóðartekna
eru þeir annaðhvort verðbólgu-
hvetjandi (það þarf aukna álagn-
ingu og peninga til að greiða þá til
baka) eða þeir orsaka kreppu
(bankakerfiö skapar ekki peninga-
magniö sem vantar og menn verða
gjaldþrota). Ef maður lítur t.d. yfir
10 ára tímabil í Bandaríkjunum þá
gætu þessar tölur að meðaltali htið
þannig út aö langtímavextir væru
um 8%, hagvöxtur að meðaltali um
4% og verðbólgan þá í kringum 4%
á ári. Þjóðfélag sem býr við 40%
vexti er annaðhvort að biðja um
hrun eða óðaverðbólgu.
Á íslandi búa nú tvær þjóðir.
Annars vegar er lítill hópur skuld-
lausra manna sem þénar yfir þrjár
milljónir á ári og fiárfestir í skuld-
um annarra þjóðfélagsþegna. Við
hitt boröið (skuldaborðið) situr
þorri fólks og borgar úr báðum
vösum: Skatta úr öðrum og fjár-
magnskostnað úr hinum. Þetta
sama fólk er u.þ.b. að vakna við
vondan draum því nýlegar ráöstaf-
anir ríkisstjórnarinnar og hækkun
vaxta tryggja að verö á húsnæði
mun ekki hækka í takt við verð-
bólguna og okurvextina. Méð öðr-
um orðum, lánin eiga eftir að
hækka miklu hraðar en húsnæðis-
verðið.
Við þekkjum þá sögu. Jón og
Guðrún eiga 3ja milljóna króna
íbúð sem tvær milljónir hvíla á.
Einn góðan veðurdag átta þau sig
allt í einu á því að þótt verðbólgan
hafi hækkað verð íbúðarinnar í
fiórar milljónir þá skulda þau 4,2.
Þau höfðu sparað í nokkur ár fyrir
útborgun, alltaf borgað afborganir
á gjalddaga - en nú eiga þau minna
en ekki neitt!
Þegar búið er að klúðra fiármál-
unum á þennan hátt þá er mjög
fátt um góð ráð. Síðast þegar þessi
staða kom upp var m.a. stungið upp
á því að lengja okurlánin. En mjög
fáir gera sér grein fyrir að þegar
vextir eru eins háir og hér við-
gengst þá skiptir nákvæmlega engu
máli hvort lánið er til t.d. 20 eða
40 ára. Hugsum okkur að milljón
króna lán sé til 20 ára á 30% vöxt-
um. Ef lánið er borgaö niður með
jöfnum greiðslum á tímabilinu er
hver mánaðargreiösla kr. 25.067 (og
einstaklingurinn pungar út rösk-
um 6 milljónum á þessum 20 árum).
Ef þessari milljón er breytt í 40 ára
lán, þá eru mánaðargreiðslurnar
sléttar 25.000 krónur. Það sparast
kr. 67 á mánuði en heildargreiðsl-
urnar aukast um 6 milljónir!!
Þannig leika okurvextir þjóðfé-
lagið og lesandinn getur sannreynt
þessar ótrúlegu tölur á Hewlett
Packard 12C og öðrum viðskipta-
tölvum
Nýjan Seðlabanka
Seðlabankinn var strax fyrir síð-
ustu áramót byrjaður að prédika
þörf á nýrri gengisfellingu sem
auðvitað hleypti af stað verðbólgu-
og vaxtaskriðu. En því ekki það?
Hér var banki sem sumarið 1967
skráði þýska markið á tíu aura (kr.
10,73 gamlar). Nú, nálægt 25.000%
síðar, má alltaf reyna aftur. Og aft-
ur!
Það er löngu orðið tímabært aö
gera Seðlabankann að sjálfstæðri
og ópólitískri stofnun. Bankanum
ber að stjórna af hlutlausum hag-
fræðingum sem vinna í kyrrð og
ótruflaðir. Þeim skal bannað að
sitja í nefndum og stjórnum fyrir-
tækja sem eiga hagsmuna að gæta
varðandi gengisskráningu og aðrar
aðgerðir bankans. Það er alltaf erf-
itt að fá pólitíkusa til að sleppa tak-
iiiu en þar til það gerist verður
Seðlabankinn áfram afgreiðslu-
stofnun fyrir ríkisstjórnina.
Jóhannes Björn Lúðvíksson
„Seðlabankinn var strax fyrir síðustu
áramót byrjaður að prédika þörf á
nýrri gengisfellingu, sem auðvitað
hleypti af stað verðbólgu- og vaxta-
skriðu.“