Dagblaðið Vísir - DV - 27.06.1990, Síða 15

MIÐVIKUDAGUR 27. JÚNÍ 1990.
15
Hvað nú, kapítalismi?
Við hrun kommúnismans í Evr-
ópu spyija margir hvort kapítal-
isminn eigi ekki að æða út á stræti
og torg og fagna sigri. Hætt er við
að sú sigurhátíö hefði nokkuð óm-
stríðan hljóm. Hin ósýnilega hönd,
sem Adam Smith boðaði með kapít-
ahsmanum á átjándu öld, hefur þó
vissulega áorkað mörgu. Iðnbylt-
ingin og frjáls aðgangur að mörk-
uðum um allan heim skapaði meiri
efnahagsframfarir heldur en nokk-
urn tíma hafði þekkst.
Fórnirnar voru þó miklar. Fá-
tækrahverfin, nýlendukapphlaup-
ið, áþján heilla heimsálfa, kreppur
og tvær heimsstyrjaldir eru slóði
sem alla hryllir við. Skefjalaus
samkeppni kapítahsmans og skh-
yrðislaus lotning fyrir þeim þætti
framleiðslunnar sem maður býr
th, þ.e. fjármagninu, hlýtur aö
benda til tíma sem eru of harðúð-
ugir til að geta kallast venjulegt
ástand. Þá er líka möguleiki á
skorti á öðrum þáttum verðmæta-
sköpunarinnar, landrými eða
vinnuafh.
Samansafn ákvarðana
Nú eru öh mannanna verk börn
síns tíma og sannarlega hefur kap-
ítahsminn tekið breytingum í
tímans rás. Hugtakið markaður
hefur líka aðlaðandi hljóm. Fái
hann að njóta sín er sjálfsagt hægt
að benda á að flestir komi oftast
best frá sinni atvinnustarfsemi á
frjálsum markaði.
Maðurinn er veiðimaður sem ber
skynsemi til þess að eiga í viðskipt-
um við aðra. Á degi hverjum eru
milljarðar ákvarðana teknar; að
kaupa, selja, spara, geyma, fjár-
festa og henda. Allt þetta er hvað
Kja]]ariim
Guðlaugur Tryggvi
Karlsson
hagfræðingur
öðru tengt og ósýnilega höndin
hans Adams Smith vakir yfir þessu
öllu.
Kapítalisminn hlustar
Jafnaðarmenn hafa alltaf gagn-
rýnt kapítahsmann fyrir harðýðgi
og tUlitsleysi við þá sem minna
mega sín. Á hinn bóginn ber nú-
tíma jafnaðarstefna ahs ekki brigð-
ur á mikilvægi og góða stjórnun
fyrirtækja tU hagvaxtar og aukinna
efnahagslegra gæða. Kapítahsm-
inn hefur ekki alltaf hlustað á jafn-
aðarmenn en nú virðist vera breyt-
ing á.
Sá kostnaður, sem hlýst af fram-
leiðsluháttunum fyrir samfélagið
eða aðrar atvinnugreinar, hefur
alltaf verið raunverulegur að mati
jafnaðarmanna og beri að taka fullt
thlit til hans. Þessu hefur kapítal-
isminn oft viljað sleppa.
Sá gleðilegi vottur um áhuga á
umhverfisvemd, sem nú breiðist
út um allan heim, er auövitað einn
sigur jafnaöarstefnunnar á kapítal-
ismanum. Það gengur einfaldlega
ekki tU lengdar að ganga svo í
skrokk á móður náttúru með fram-
leiðsluna að umhverfið verði stór-
eyðilagt. Þetta hefur alltaf að dómi
jafnaðarmanna verið hreinn kostn-
aður við framleiðsluna og beri bók-
staflega að færa hann þannig í
kostnaðarreikningi fyrirtækja.
Félagslegur kostnaður
Hinn félagslega kostnað við kap-
ítahsmann er oft erfiðara að eygja,
hvort sem endurskoðendur vhja
taka hann inn í bókhaldið eða ekki.
Það er hin hræðUega niðurstaða
óheftrar samkeppni sem skapar
hópa af niðurlægðum þjóðfélags-
þegnum. í aldanna rás getur ekkert
þjóðfélag staðist slíkt tíl lengdar og
ber dauðann í sjálfu sér.
Upplausn er á næsta leiti og hvort
sem menn vilja kenna það óheftri
samkeppni eða ekki mun engin
sagnfræði til sem réttlætir meðferð
Rómverja á þrælum sínum, Spán-
verja á svokölluðum trúvUlingum
undir rannsóknarréttinum eða
meðferð nasista á gyðingum. Þrátt
fyrir dýrðaróð til keisara og for-
ingja var feilnóta í sinfóníunni og
stórveldin hrundu eins og spila-
borg.
Minnimáttarfólk
í kapítalískum ríkjum Evrópu,
Bandaríkjanna og Japan er því
miður vottur af svona rotnun sam-
félagsins. Þetta vilja jafnaðarmenn
lækna strax enda ber að stemma á
að ósi. Þeir sem hafa orðið undir í
lífinu eru margir, jafnvel þótt sam-
félagið eða þjóðin sé að nafninu tíl
rík. Þetta er skömm kapítalismans.
Sem dæmi má benda á meðferð-
ina á geðsjúklingum síðustu ára-
tugi. Stofnanir þóttu dýrar og þjóð-
félagslækning átti að taka við, sem
þýddi í rauninni enga meðferð.
Hinir sjúku enduðu á götunni. T.d.
er talið að 90% af heimUislausum
í New York hafi einhvern tíma
komið á geðsjúkrahús.
Oft er sagt að þrátt fyrir smæð
Alþýðuflokksins á íslandi í saman-
burði við aðra jafnaðarmanna-
flokka séu áhrif jafnaöarstefnunn-
ar mikU. Eitt dæmi um það er ein-
mitt hve fáir finnast nú heimUis-
lausir hér á landi sem því miður
voru allt of mikil dæmi um hér
áður. Það er nógu slæmt að vera
einstæðingur þótt maður eigi
hvergi höfði sínu að áð halla held-
ur.
Skólarnir mikilvægir
Skólakerfið hefur mikið að segja
í þessum efnum. í skefialausri sam-
keppni prófhörku og fyrirlitningar
á fallistum getur skólakerfi hvers
lands hæglega orðið tæki tU mis-
kunnarlausrar fiölgunar þeirra
sem undir verða í lífinu.
Samasemmerki er oft á mUU
þeirra sem detta út úr skyldunám-
inu og þeirra sem seinna lenda upp
á kant við þjóðfélagið. Því miður
sýna upplýsingar að um tíundi
hver vestrænn nemandi dettur
svona út. Menntakerfi kapítalism-
ans hefur þannig oft verið stórkost-
legt að mennta úrvalsfólk, ágætt í
meðalnemendum en þegar kemur
að þeim sem treysta mest á vöðva-
aflið sér til framdráttar þá gefst það
upp.
„Allir bræður aftur
verða...“
Forsjárhyggja kommúnismans er
hrunin. Kapítalisminn getur fagn-
aö sigri sem endar þó í auðmýkingu
ef hann hugsar ekki sitt ráð.
Tímans voldug verk hafa fyrr fall-
ið.
Ef hin ósýnilega hönd Adams
Smith á að fá að njóta sín í efna-
hagslífi og verðmætasköpun verð-
ur vitið að fá að vera með í ráðum
og taka tilUt tU allra þátta málsins.
Sé sUkt gert er stutt í mannúðar-
stefnu jafnaðarmanna og það sem
þér gjörið, það gjörið þér í kær-
leika. Þá er það bara skilgreining-
aratriði hvað hefur gerst og hver
hefur sigrað. Það sem skiptir máU
er að allir séu glaðir og skynji
bræðralagið.
Guðlaugur Tryggvi Karlsson
„Hugtakiö markaöur hefur líka aðlað-
andi hljóm. Fái hann að njóta sín er
sjálfsagt hægt að benda á að flestir
komi oftast best frá sinni atvinnustarf-
semi á frjálsum markaði.“
Landkostir á uppboði
TaUð er að um 40.000 manns,
ungir og gamlir, stundi stangaveiði
að meira eða minna leyti á Islandi.
Sumarið er ávallt mikU tíðindi fyr-
ir okkur hér á noröurhjara og þá
ekki síst fyrir þetta fólk.
Veiðináttúran er okkur flestum í
blóð borin og er það arfur frá for-
feðrum okkar er lifðu á veiðum.
Flestum er þó annað og meira í
hug; en þaö er að komast á vit
náttúrunnar. Komast burt frá
argaþrasi hversdagsins og njóta
kyrrðar og friðar úti í náttúrunni.
Flestar þjóðir leggja mikla
áherslu á að gefa sem flestum tæk-
ifæri á slíku fyrir sanngjarnt verð.
Þeir fiármunir, sem til þess er var-
ið, eru taldir skUa sér margfalt fil
baka í aukinni heUbrigði þeirra er
njóta, auknum afköstum, aukinni
lífshamingju þegnanna.
Landkostir
Dugmikill ævintýramaður úr
Noregi hafði frétt að ókannað land
myndi vera norðvestur í hafi. Hann
ýtti úr vör með fylgdarliði í nokkr-
um skipuum og stefndi í þá átt er
hann hugði landið vera. Að því
kom að hann lét hrafna nokkra
vísa sér veginn enda vísuðu þeir
honum leið úr því. Af því fékk hann
viðurnefnið Hrafna-Flóki.
Ferð Hrafna-Flóka mistókst að
vísu vegna þess aö hann áttaði sig
ekki á veðráttuni. En hann gaf
landi okkar nafnið er það ber enn.
Flóki dáðist aö landkostum og lýsti
þeim á þann veg að landið væri
skógi vaxið mUli fialls og fiöru og
ár, vötn og firðir væru full af fiski.
Skáldið og náttúrufræðingurinn
Jónas Hallgrímsson hefir heldur
ekki verið í vafa um að á dögum
Gunnars á Hlíðarenda hafi „fiskar
vakað þar í öllum ám“.
Þessu er á annan veg farið í dag.
Skógurinn er horfinn, uppblástur
KjaUarinn
Páll Finnbogason
fyrrv. formaður Landssam-
bands stangaveiðimanna
alls staðar og lítiö af fiski miðað
við það sem áður var.
Rányrkjan
Forfeður okkar fóru Ula með
landið. Þeir eyddu skógunum með
ýmsum hætti. Þeir oíbeittu landið
og gróðurinn varð að láta undan
síga. Kjarr og gróður á bökkum áa
og vatna hvarf og lífríkið í þeim
minnkaði aö sama skapi.
Þetta urðu þeir aö gera til að lifa
af. Það er ekki hægt að álasa þeim
þótt þeir hugsuðu ekki um afleið-
ingarnar fyrir framtíðina. Stundar-
hagsmunir réðu og ráða oftast enn
í dag hjá íslendingum. Það er í þjóð-
arsálinni.
Enskir stangaveiðimenn fluttu
stangaveiðiíþróttina til landsins á
síðari hluta nítjándu aldar. Þá var
mikið af fiski í ánum þótt það hafi
sjálfsagt verið minna en áður fyrr
vegna þverrandi lífríkis þeirra.
Bændur reyndu vissulega að nýta
þessa landkosti en veiðitækni var
htil á móts viö það er síðar varð.
Smátt og smátt fleytti henni fram
og náði hámarki með tilkomu næl-
onnetanna. Stangaveiðimönnum
fiölgaöi ört og margir veiðiréttar-
eigendur litu þá hornauga. Mynd-
aðist úlfúð og jafnvel fiandskapur
á milli þessara aðila og var það
beggja sök. Hvorugir skildu hina.
Bændur skildu ekki sjónarmið
það sem sett var fram í byrjun þess-
arar greinar. Framkoma sumra
stangaveiðimanna var heldur ekki
með þeim hætti að auka þennan
skilning en það heyrði raunar til
undantekninga.
En veiðiréttareigendur komust
fljótt að þeirri niðurstööu að hag-
kvæmara væri fyrir þá að selja
fiskinn óveiddan í ánum en veiða
hann í net enda haföi netaveiöin
þurrkað margar ár af fiski og var
því eftir litlu að slægjast.
Samstarf stangaveiðimanna og
veiðiréttareigenda hefur yfirleitt
verið með ágætum hin síðari ár
enda má segja að rányrkja í ám sé
úr sögunni.
Ný viðhorf
Islenska þjóðin hefir þurft að
strita í sveita síns andlitis í gegnum
tíðina, næstum allir sem einn. Hún
hefir þurft að nýta landkosti sína
að fullu til að komast af. Meðal
annars ár og vötn. Fiskimiðin í
kringum landiö eru dýrmætasti
landkostur þjóöarinnar. Útlend-
ingar stunduöu rányrkju á fiski í
aldaraðir. Sameinaðri tókst þjóð-
inni að reka ræningjana af miðun-
um og allir lögðu fram fé og orku
í það mál.
Nú eru uppi raddir um að þjóðin
eigi ekki neitt í þessum landkost-
um.
Nokkrum framtakssömum ein-
staklingum hefir verið færð þessi
auðlegð á silfurfati að meira eða
minna leyti.
Hin nýju viðhorf eru þau að allt,
smátt og stórt, er mælt með mæli-
stiku peninga. Arðurinn af land-
kostum þjóðarinnar og vinnu
hennar á að fara í gegnum hendur
eigenda fiármagns sem þeir hafa
komist yfir með einum eða öörum
ómældum hætti. Þessir „eigendur"
megi svo ráðstafa afrakstrinum af
landkostum þjóðar sinnar lifandi
og dauðum að eigin geðþótta, utan-
lands og innan.
Flestum er kunnugt um að verð
á laxveiðileyfum er orðið óheyri-
lega hátt og ekki á færi annarra en
fyrrnefndra aðila að veita sér að-
gang að hinni skemmtilegu og
ómetanlegu hollu íþrótt - stanga-
veiðinni.
Þeir munu sjálfsagt segja: Þiö
getið bara veitt silung!
En hvernig hefur verið staðið að
málum? Veiöimálastofnun hefur
starfað í nokkra áratugi á kostnað
allra landsmanna. Hver er svo ár-
angurinn af starfi hennar? Vissu-
lega mikill. En hann hefir næstum
allur orðið til hagsmuna fyrir eig-'
endur laxveiöiánna, lítill eða nán-
ast enginn til að byggja upp sil-
ungsvötnin í landinu sem eru
næsta litils virði vegna offiölgunar
fisks.
Það er bara ekki í samræmi við
peningarsjónarmið að sinna því
máh neitt. Ekkert upp úr því að
hafa. Þar vaxa ekki peningar á
trjánum!
Framtíðin
í upphafi þessarar greinar var
minnst á hve holl útivist í ósnortn-
um faðmi náttúrunnar er mikilvæg
vinnandi fólki.
Aðrar þjóðir hafa fyrir löngu
komið auga á þetta. Þess vegna er
lögð afar mikil áhersla á að gefa
sem flestum kost á að njóta þessa
fyrir verð sem allir ráða við. Hér
er ekki því að heilsa!
Hér er hugur manna í stjórn-
málum, efnahagsmálum og at-
vinnumálum bundinn við gróða og
hagnað - beinharða peninga.
Heilsa, líf og hamingja meðbræðra
þeirra er harla lítils virði í saman-
burði við það. Hvað þá tilvera þjóð-
arinnar sem slíkrar.
Landkostasalan er dæmi um það.
Landkostir á uppboði. Sá fær er
best býður. Veiðileyfabraskararnir
geta búist við að missa spón úr
aski sínum þegar erlendir auðjöfr-
ar verða búnir að kaupa upp lax-
veiðijarðirnar og koma hingað á
einkaþotum sínum að gista veiði-
hallir sínar í óspilltri náttúru þessa
fagra lands en innfæddir mega una
sér með öngulinn í rassinum. Fög-
ur framtíðarsýn það.
Páll Finnbogason
„Veiöileyfabraskararnir geta búist við
aö missa spón úr aski sínum þegar er-
lendir auöjöfrar verða búnir að kaupa
upp laxveiöiárnar.“