Dagblaðið Vísir - DV - 03.06.1992, Blaðsíða 19

MIÐVIKUDAGUR 3. JÚNÍ 1992.
19
______________________Menning
Edith Södergran
farga sér sjálfur.
Við eigum að elska langar sóttar stundir lífsins,
hin þröngu ár löngunarvonar
eins og þær örstundir er eyði mörkin blómgast.
Þetta Ijóð dregur upp andstæðar myndir af
náttúmni umhverfis. Annars vegar er hei-
maland mælanda, þar sem ekkert sést fyrir
Bókmenntir
örn Ólafsson
skógum, nema stök reykjarsúla og jám-
brautarteinamir, sem tákna útþrá, „flótta".
En markmið þeirrar þrár birtist í mynd sem
er ekki síöur kyrrstæð og tómleg, í staö jám-
brautarteinanna kemur nú tákn innilokun-
ar, múrveggur, að vísu rósum skreyttur. Því
verður næsta mynd aftur af heimalandinu,
og nú nærmynd. Og því dregur mælandi
þess ályktanir um tómið í miðju ljóðinu og
á þessu byggist lífsspekin í lok þess. Merki-
legt er að sjá hlutverkaskipanina, viðmæl-
andi er fuiltrúi tilflnninga, útþrár, ástleitni
og loks sjálfsmorðslöngunar, e.t.v. er það síð-
asttalda viðbrögð við tómleikatali mælanda.
Þetta ljóð sýnir margt sem er dæmigert
fyrir Södergran. Hún dregur upp áhrifami-
klar myndir í fáum, markvissum dráttum,
af þvilíku öryggi, að útkoman virðist mjög
einfold. Og sú skoðun styrkist af öðm ein-
kenni, hér sem svo oft endranær, er hún að
rökræða, álykta. Það em því fullkomin öfug-
mæli að kenna ljóð hennar við módemisma
(sem einkennist af sundurleysi, óröklegri
framsetningu), enda þótt það sé málvenja á
Norðurlöndum, vegna þess að ljóð hennar
hafa þótt nýstárleg þegar þau komu fram á
öðmm áratug aldarinnar. Rökræðin bók-
menntaverk, eins og þessi ljóð Södergran,
era fundið fé fyrir menntamenn, því helsta
samkenni þeirra er einmitt að fást við hug-
myndir. Því gera margir bókmenntatúlkend-
ur ekkert annað en að pæla í hugmyndum
skáldverka, rétt eins og þau væm blaða-
greinar. Það sýnist mér einkenna þann
feiknaáhuga á Södergran, sem er landlægur
í norrænum háskólum. Því Uggur mér við
að segja að hún sé ofmetinn höfundur, en
hitt er þó sanni nær, að hún sé víða rangmet-
in, henni sé unað fyrir yfirlýsingar um ævar-
andi einmanaleik mannssálarinnar, og sér-
staklega þó, irni að tilfinningaköld karlhross
geti ekki skilið fíngert sálarlíf kvenna. En
hver skussi getur sett fram slíkar hugmynd-
ir, Södergran er fyrir annað merkilegri. Von-
andi verður þetta þakkarveröa ljóðasafn til
að opna augu manna fyrir því, hve máttug
uppbygging ljóða hennar er.
Edith Södergran: Landió sem ekki er til. Njöröur
Njarðvik íslenskaði. Urta, Rvfk 1992, 71 bls.
Þetta ljóð er vel upp byggt, svo einfalt sem
það virðist. Orðalag er endurtekið með til-
brigðum, það skapar tilfinningu fyrir víta-
hring þeim sem um er rætt.
í I. hluta ljóðsins hefur þýðandi skipt um
röð síðustu lína og það fimist mér ekki mega
gera nema nauðsyn knýi til. En slík nauðsyn
verður ekki séð hér, líkamleg tengsl elskend-
anna áttu því að vera hápunkturinn en ekki
tímasetning á þeim. Þetta er ekkert stórmál
en þó er sjálfsagt að þýða eins nákvæmlega
og hægt er með góðu móti.
I
Dagurinn kólnar aö kvöldi...
Teygaöu ylinn úr lófa mér,
hönd min er sama blóðs og vorið.
Taktu hönd mína, taktu hvítan arm minn,
taktu þrá minna grönnu axla...
Undarlegt væri að finna
höfuð þitt þungt við brjóst mér
eina einustu nótt, nótt sem þessa.
Enda þótt margt sé líkt með íslensku og svo
skyldu máli sem sænska er þá er ekki alltaf
einfalt að þýða af öðru á hitt. Það birtist í
skondnu vandamáli í ljóðinu „Livets syst-
er“. Karlkyni og kvenkyni í íslensku sam-
svarar samkyn í Norðurlandamálum, en auk
Það sætir tíðindum að fá á íslensku heila bók
með ljóðum þessa fræga skálds. Hún lést á
árinu 1923, aðeins rúmlega þrítug. Eitthvað
hefur verið þýtt eftir hana á íslensku áður
en ég hef ekki upplýsingar um það. Reyndar
finnst mér að þær hefðu mátt vera í formála
sem er stuttur en greinargóður. Hann skrifar
þýðandinn, Njörður Njarðvík.
Hér era tæp sextíu ljóð, það er rúmur fjórð-
ungur allra ljóða Södergran. Það má telja vel
að verið enda sýnist mér hér vera m.a. kunn-
ustu ljóðin. Hér era þó ekki afórismar henn-
ar, stuttar, spakmælakenndar klaustm- í
lausu máh. Það hefði gefið fyllri mynd af
verkum skáldsins að þýða nokkurt úrval
þeirra. Ekki treystist ég til að leggja mat á
val þýðandans að öðra leyti enda er eðlilegt
að það sé huglægt, menn þýða það best sem
til þeirra höfðar.
Þú leitaðir blóms
og fannst aldin
Þú leitaðir lindar
og fannst haf.
Þú leitaöir konu
og fannst sál -
þú ert vonsvikinn.
þess er í því máli hvorugkyn. Nú kaus skáld-
konan að tala um líf og dauða sem systur,
en bæði orðin era samkyns í sænsku. En
nafnorðið dauði er karlkyns í íslensku, og
því þýðir Njörður „Livets syster" sem „Bróð-
ir iífsins", og breytir um kyn allt ijóðið í
gegn; kvenvera verður karl. Þetta finnst mér
of langt gengið enda er persónugerð mynd
dauðans í ljóðinu mjög kvenleg samkvæmt
ríkjandi hugmyndum. Þá hefði verið sköm-
minni skárra að þýða: „Lífið líkist helst Hel,
systur sinni“, enda þótt „hel“ sé hátíðlegra
orð en „döden“. Ogjafnvel hefði verið skárra
að segja: Dauðinn er systir lífsins, o.s.frv.
Önnur dæmi um þýðingarskyssur eru fá,
nefna má að í lokahnu ljóðsins „Tvær gyðj-
ur“ ætti að standa: „og þeirri þungu bölvun
sem hvfiir með bömum í mæðranna skauti";
hér á að vera með í stað á, bölvunin hvílir á
'mæðrunum, en ekki á bömunum. í ljóðinu
„Famtíð mín“ var mesti óþarfi að breyta
„skal“ í „mim“, skal fer betur þegar einhver
talar í eigin nafni, því „munu“ merkir að
hann geri ráð fyrir einhveiju, búist við því.
En mælandi þessa ljóðs veit mætavel hvað
hann ætlar sér að gera.
Við skulum að lokum hta á eitt af seinni
Ijóðum Södergran, áður en hún gerði tveggja
ára hlé á yrkingum.
Ekkert
Ver rótt, mitt bam, því það er ekkert til,
og allt eins og þú sérð: skógar, reykur
og flótti brautarteinanna.
Einhvers staðar langt í burtu í fjarlægu landi
er blárri himinn og múrveggu með rósum
eða pálmi og hlýrri vindur -
og það er ailt og sumt.
Það er ekkert annað til en snjór á grenigrein.
Það er ekkert til að kyssa hlýjum vörum,
og allar varir kólna um síöir.
En þú segir, bam mitt, að hjarta þitt sé máttugt,
að lifa til einskis sé minna en að deyja.
Hvað vildir þú dauðanum? Finnur þú viðbjóðinn
sem leggur af klæðum hans,
og ekkert meiri viðurstygð en aö
Þýðingin
Yfirleitt þýðir Njörður afar nákvæmlega,
skhar hrynjandi auk orðanna hljóðanar í
réttum blæbrigðum stíls og á eðlilegri ís-
lensku. Þetta má sjá t.d. á fyrsta ljóðinu,
„Dagurinn kólnar...“ IV. hluti þess er með
kunnustu ljóðum Södergran (hér er leiðrétt
prentviha sem slæðst hefur inn í þriðju línu,
þar stendur óvart: Þau í stað: Þú):
. Njörður Njarðvík hefur þýtt Ijóð Edith Södergran.
Hressóskáldin
í þessu safni birtast verk eftir fimm höf-
unda, auk formála Haralds Ólafssonar. Ekki
segir hver hafi vahð í þetta bindi, hvað þá
frá hvaða sjónarmiðum. Helst er að skiija
að tengsl höfunda séu fyrst og fremst borð á
Hressingarskálanum og gamah kunnings-
skapur yfir kaffibohum þar. En þetta era
býsna ólík verk. Agnar Þórðarson og Bjöm
Bjarman eiga eina smásögu hvor, tólf ljóð
era hér eftir Gunnar Dal en tvö eftir Þorgeir
Þorgeirsson, sem auk þess á hér endurskoð-
aða frásöguna „Hindurvitni" sem upphaflega
birtist í bókinni Kvunndagsfólk fyrir átján
árum. Ennfremur er hér ríma eftir Svein-
bjöm Beinteinsson.
Ríma Sveinbjöms finnst mér afleit. Og þar
kenni ég fyrst og fremst um bragnum sem
er eins og draugur upp úr öðram draug, svip-
ur einn. Sú var tíðin að mönnum þótti mergj-
að að hafa klám hringhent, aht klingjandi
af rími. En það er nú orðið stingandi að orð
era valin með tilhti til ríms og stuðlunar en
ekki stíls. Þvi fara öh blæbrigði framsetning-
ar forgörðum, hún verður mjög geigandi í
merkingarhtlu orðahröngh. Dæmi af skásta
tagi:
Kvendið hnekkti hægð og spekt.
Hóflaus nektin birtist.
Nautnaskektu fleytt var frekt,
fleyiö lekt þó virlist.
Eikin trafa stinnan staf
studdi grafalvarleg.
Eftir gaf, svo gekk á kaf
gaur í safans farveg.
Bókmenntir
Örn Ólafsson
Ljóð Gunnars Dal era kunnugleg. Þetta era
einfaldlega hugsanir, settar fram á sem ein-
faldastan hátt. Mikiö ber á viðkvæmni, oft
er þetta í mæðulegum tón. Mér finnst þetta
tilkomuhtið, mest heldur flatrímaðar khsjur,
t.d. er heimurinn sagður „frjáls og fagur“.
Og það er eins og við var aö búast að htið
bam bæri „ljós og yl“ með vorinu. En þetta
höfðar víst til einhverra:
Langferð
Þú leggur í langar ferðir,
litla barnið mitt.
Hinum megin við homið
er húsið þitt.
Heimurinn frjáls og fagur
þér fagnandi mætir nú.
f vatninu vaðið þið saman
vorið og þú.
Bamið mitt í bæinn
berðu Ijós og yl.
Við skulum hjálpa vorinu
að verða til.
Stóram skárri era prósaverkin. Þorgeir
Þorgeirsson birtir hér aftur lokasöguna úr
Kvunndagsfólki. Sagan er nokkuð breytt,
aðahega orðalagsbreytingar, einnig er fáein-
um efnisatriðum sleppt og hugleiðingar sett-
ar í staðinn. Ekki firmst mér það tíl bóta.
En sjálfsagt nær þetta hefti til ýmissa sem
ekki hafa lesið Kvunndagsfólk. Þetta er prýð-
issaga og leynir svolítið á sér. Annars vegar
er mósaíkmynd bemsku, gerð úr gömlum
minningabrotum. Hún virðist ólíkt ham-
ingjuríkari en tómleg vera sögumanns. En
það er alkunna hve mikU sköpun er lögð í
gamlar minningar, hins vegar er nútíma-
myndin einkennUeg, hversdagslegustu atvik
hanga ekki saman þegar farið er að grufla í
þeim.
Saga Bjöms Bjarman segir frá jólum á
Akureyri laust fyrir 1930, frá sjónarhóh htíls
drengs. Hann missir afa sinn og fær systur
í staðinn. Það finnst honum U1 skipti, enda
er því vel lýst hvíhk upphefð honum var í
því að virðulegur afinn meðhöndlaði hann
sem jafningja. Þetta er geðþekk mynd af
hugarheimi drengs á löngu hðnum tíma en
ekki sérlega áhrifamikU né eftirminnUeg,
enda stutt (10 bls.).
Einna mestur fengur þykir mér í sögu
Agnars Þórðarsonar sem segir frá sunnudag-
sökuferð vel stæðra miðaldra hjóna. Þessu
er lýst frá sjónarmiði konunnar sem er
mædd á því hve mikih tréhestur kallinn
hennar er, hugmyndasnauöur vinnusjúkl-
ingur sem aldrei getur unnt sér smáhvíldar
tíl að pjóta ahs þess sem hann hefur aflað.
Að vísu er sagan óþarflega kennimannleg,
það er svo mikið kappsmál að keyra boðskap-
inn ofan í lesendur að ekki virðist gert ráð
fyrir umtalsverðum skilningi þeirra. En sag-
an skiptir inn gír þegar hún berst inn að
Kleppi, bernskuslóðum höfundar. Þá verður
frásögnin aUt í einu myndræn og lifandi,
öðlast sjálfstætt gUdi í stað þess eins að koma
lesendum í skilning um lifsspeki.
Þetta hefti er merkt nr. 1, og lofar hreint
ekki góðu. Vonandi taka aðstandendur
skáldskapinn alvarlegar næst. Svo era önnur
kaffihús á íslandi sem era enn þéttsetnari
skáldum, einkum Mokka. Svona kaftihúsa-
hefti geta verið ágæt bókmenntakynning.
Hressóskáldin, 1. bindi.
Hringskuggar, Rvik 1992, 52 bls.