Dagblaðið - 24.11.1977, Síða 11

DAGBLAÐIÐ. FIMMTUDAGUR 24. NÖVEMBER 1977.
11
nú kannað nákvæmlega,
greinist i tvö atriði. Hið fyrra
gerir ráð fyrir timabundnu
banni við kjarnorkutilraunum í
friðsamlegum tilgangi og siðara
atriði tillögunnar mælir fyrir
um algjört bann við öllum
hernaðartilraunum með kjarn-
orkuvopn, bæði ofanjarðar og
neðan.
Hingað til hefur aðeins verið
í gildi samningur um takmark-
að bann við friðsamlegum og
hernaðarlegum kjarnorkutil-
raunum.
Bandaríkin, Sovétríkin og
Bretland komust að samkomu-
lagi árið 1963. Samkvæmt því
var ekki heimilt að gera til-
raunir í andrúmsloftinu, í
geimnum og á hafsbotni. Hins
vegar var ekkert kveðið á um
neðanjarðartilraunir. Síðan
hafa nær stöðugt farið fram
umræður um hvernig banni við
neðanjarðarsprengingum
skyldi fyrir komið.
Sovétríkin og Bandaríkin
komust að nokkru leyti að sam-
komulagi árið 1974 þegar
ákveðið var að leyfa ekki
1 neðanjarðarkj arnorkusprengj-
ur sem væru stærri en 150 kíló-
tonn. í fyrstu náði þetta sam-
komulag þð ekki til kjarnorku-
tilrauna í friðsamlegum til-
gangi. 1 fyrra var þó ákveðið að
þetta samkomulag næði einnig
til þeirra. Reyndar hefur sam-
komulag tvíveldanna frá 1974
og 1976 ekki gengið í gildi
ennþá.
Meginbreytingin í stefnu
Sovétríkjanna í þessum málum,
sem fram kom í ræðu Brésnevs,
er sú að nú er gert ráð fyrir að
samkomulag um kjarnorkutil-
raunabann nái einnig til frið-
samlegra tilrauna. Þykja þetta
stórtíðindi á Vesturlöndum og
er aðalástæðan fyrir meiri
bjartsýni um samkomulag.
Ástæðan fyrir því að Sovét-
ríkin hafa hingað til ekki viljað
samþykkja bann við tilraunum
með kjarnorkusprengjur til
friðsamlegra nota er talin sú að
þeir hafa talið möguleika á að
geta notfært sér þær við ýmsar
stórframkvæmdir. Er þá til
dæmis átt við gerð mikilla
virkjana og jarðganga til námu-
graftar og þvíumlíkt.
Vestræn lönd, sem ekki hafa
yfir stórum óbyggðum land-
flæmum að ráða eins og Sovét-
rikin, hafa ekki getað séð neina
möguleika á að notfæra sér
þessa möguleika kjarnorku
sprengja.
En hver er ástæðan til að
vestræn ríki hafa ekki sætt sig
við takmarkað bann við kjarn-
orkutilraunum sem næði aðeins
til hernaðartilrauna? Ástæðan
mun vera sú að þau óttast að
Sovétríkin muni í skjóli frið-
samlegra tilrauna halda áfram
hernaðartilraunum sínum.
Þessi ótti hefur meðal annars
helgazt af því að Sovétmenn
hafa ekki fallizt á neins konar
eftirlit með tilraunum. Munur-
inn á hernaðartilraunum og til-
raunum í friðsamlegum til-
gangi er ekki talinn svo mikill
að auðvelt sé að gera sér grein
fyrir eðli hverrar tilraunar.
Margir telja að ástæðan fyrir
stefnubreytingu Sovétmanna
varðandi friðsamlegar tilraunir
sé að þeir hafi komizt að þeirri
niðurstöðu að árangurinn væri
ekki í samræmi við áhættu og
kostnað.
Áður en hægt er að gera sér
vonir um algjört samkomulag
um bann við kjarnorkuvopna-
tilraunum eru þó ýmis ljón í
veginum. Tillögur Brésnevs
gera aðeins ráð fyrir tíma-
bundnu banni við tilraunum í
friðsamlegum tilgangi. Vest-
rænir sérfræðingar óttast að
með þessu muni Sovétmenn
eiga við að þær tilraunir megi
hefjast aftur innan tiltekins
árafjölda.
Einnig má benda á að yngri
kjarnorkuveldi, eins og Frakk-
land og Kína, eiga alveg eftir að
segja sitt álit á málinu en þau
hafa hingað til verið treg til
nokkurra skuldbindinga í
kjarnorkumálum. Telja þau
Bandaríkin, Sovétríkin og Bret-
land hafa haft svo langan tíma
til að gera tilraunir að þau vilja
ógjarnan samþykkja tilrauna-
bann fyrr en franskir og kín-
verskir visindamenn hafa náð
lengra á þessu sviði.
Það er synilega ekki á færi
annarra en ofurmenna að
kenna slíkan reglugraut.
Margir hafa spurt sjálfa sig:
Er Alþingi að detta i sama
pyttinn og um árið, þegar
klekkja átti á nóbelsskáldinu
Halldóri Laxness fyrir útgáfu
hans á íslendingasögum? Þau
lög sem þá voru samin voru
dæmd dauð og ómerk í Hæsta-
rétti, en ef menn vantar
skemmtilegt lesefni ættu þeir
að glugga í Alþingistíðindin frá
þessum tíma.
Reynsla kennara og blaða-
manna af niðurfellingu
zetunnar er mjög góð. Aferð
ritmálsins er fegurri og hóti
nær framburði, sem óneitan-
lega er nokkur kostur. Zetan
samkvæmt reglunum frá 1929
var mesti vandræðagripur og
tíðast ekki borið við að kenna
hana á barnaskólastiginu nema
í úrvalsbekkjum. Raunin varð
líka sú að fáir lærðu að beitá
zetureglum svo nokkur mynd
væri á. 1 elsta menntaskólanum
í Reykjavík er líklega eitt
harðsnúnasta kennaralið á
landi hér og ófáar munu þær
Kjallarinn
Ingólfur Pálmason
stunair sem nemendur hafa
setið yfir zetuverkefnum þar.
Ég hef nokkra reynslu af staf-
setningarkunnáttu stúdenta,
ma. frá téðum skóla, og ég get
borið um það að leikni
nemenda í þessu atriði er ekki
upp á marga fiska. Sá mun líka
vera dómur flestra handritales-
ara hér á landi, að margir rit-
færustu menn þjóðarinnar séu
ekki sterkir á svellinu í zetu-
reglum.
Sú kenning að vegið sé að
málkerfi íslenskrar tungu með
niðurfellingu þessa dauða
tákns fær ekki staðist. Höfund-
ur Fyrstu málfræðiritgerð-
arinnar skildi þegar á 12. öld að
z er óþörf í íslensku ritmáli, þó
að hann gripi stöku sinnum til
hennar til að spara bókfellið.
Lætur hann þá z standa fyrir
hljóðasambandið st, ekki ts
(dæmi: „optaz“ f. ,,oftast“). Og
þegar prentun bóka hefst hér á
landi á 16. öld er z notuð af
slíku handahófi að ekki verður
séð að nein regla gildi um notk-
un hennar. Er vant að sjá hvaða
ástæða er til að viðurkenna
ekki brottfall tannhljóða á und-
an s, þar sem hvarf þeirra er
viðurkennt I ýmsum öðrum
samböndum, t.d. í þátíð sagn-
anna lenda og benda og margra
fleiri. (Hér vildu sumir e.t.v.
tala um samlögun og styttingu,
en það kemur í einn stað
niður). Kannski á einhver
Miklar varúðarráð-
stafanir eru hafðar í
öllum kjarnorkustöðv-
um vegna hættu á að
geislavirk efni komist
i snertingu við um-
hverfi sitt. Er þá sama
hvort um er að ræða
tilraunastöðvar i hern-
aðarþágu eða orkuver
til aimenningsþarfa.
Tilboð Brésnevs for-
seta Sovétríkjanna,
sem hann lagði fram í
ræðu á sextíu ára bylt-
ingarafmælinu, þykir
marka nokkur tima-
mót í umræðum um
algjört bann við
kjarnorkutilraunum.
Á forsetinn og foringi
kommúnistaflokks
Sovétrikjanna eftir að
skrifa undir slíkt sam-
komulag?
lukkuriddari eftir að koma
fram og heimta að við skrifum
iendti og bendí't, væntanlega
undir því yfirskini að verið sé
að verja málkerfið.
Sumir telja að ritun zetu auki
tilfinningu fyrir skyldleika
orða, og vera má að í örfáum
tilvikum sé nokkuð til í því. En
ég fullyrði að öllum þeim tíma
sem fer í þjálfun zetureglna sé
betur varið til að efla
málsmekk manna með lestri
góðra bókmennta og til
aukinnar ræktar við önnur at-
riði stafsetningarinnar.
Nú mætti spyrja: A þá ekki
að fella niður ypsílonið líka?
Svarið við því er NEI. Þó að
þetta sé dautt tákn eins og
zetan, hefur það verulegt gildi
fyrir þá viðleitni okkar að
varðveita yfirbragð og sam-
hengi ritmálsins. En eitt lík í
lestinni er líka meira en nóg.
Kennarar munu ekki telja eftir
sér að fræða nemendur um
uppruna þessa rittákns, þó að
það kosti flesta ærið puð í
uppflettibókum. Og gerum
okkur ljóst að allt hjal um
framburðarstafsetningu er
óraunhæft með öllu og spillir
aðeins fyrir farsællF lausn
þessara mála.
Komið hefur fram i
umræðum á Alþingi að nú skuli
hamra hinar nýju zetureglur
miskunnarlaust inn í börn á
grunnskólastigi. Virðast sumir
þingmenn telja það brýnasta
verkefni kennara að sitja yfir
slíku þjóðnytjastarfi. Undan-
farin ár hefur farið fram örlítil
könnun á framburði skóla-
barna á vegum Kennaraháskóla
Islands. Þær athuganir benda
til þess að við þurfum að taka
framburðamálin fastari tökum
en hingað til. Þingmönnum má
ekki haldast uppi að rugla
dómgreind manna með því að
telja ritun z hluta af því máli
sem hér hefur verið drepið á.
Og þó að zetureglurnar frá 1929
hafi reynst mörgum þungar í
skauti — raunar óeðlile'ga
þungar — mun bræðingur sá
sem verið er að hnoða saman á
Alþingi þessa dagana reynast
mönnum hálfu þyngri. Það er
trúa mín að sú samsuða eigi
eftir að falla niður dauð og
ómerk fyrir dómi þjóðarinnar.
Ingólfur Pálmason
kennari
Kjallarinn
Aðalheiður
Bjarnfreðsdöttir
þessi vizka? Við þekkjum það,
>em stöndum að kjarasamning-
um, hvernig allt er útreiknað af
færustu mönnum og aiiar
sjáanlegar aukaverkanii
teknar til greina en samt
skeður alltaf sama sagan.
Kommurnar hrapa og strikin
brotna og verðbólgan, þessi vin-
sæli óskapnaður, bætir Islands-
metið mun meira en vonazt var
eftir. Á Alþingi sitja nú að
mestu leyti einhvers konar
fræðingar. Því miður er það
orðin þjóðtrú að þar verði að
vera eingöngu menntamenn.
Þrátt fyrir það er virðingin
fyrir því í lágmarki nú.
Kœnlega samsett
stéttabjóðfélag
Efnanagsmálin eru í öng-
þveiti. Það viðurkenna allir.
Það skyldi þó ekki í og með
stafa af því að þeir, sem með
þau fara, hafa of litla reynslu
af lífsbaráttu?
Hvað sem menntagikkir
segja er lífið skóli sem við
skyldum ekki vanmeta. Allra
sízt við sem tilheyrum verka-
mannastétt. Við eigum ekki að
ala á hatri til menntamanna.
Við eigum bara að gera kröfu
til að vera metin líka og fyrst og
fremst eigum við að gera það
sjálf. Island er harðbýlt land.
Allir undirstöðuatvinnuvegir
eru bornir uppi af erfiðisfólki
sem alltaf er skammtað minnst.
íslenzkt þjóðfélag er stétta-
þjóðfélag, kænlega samsett.
Þeir sem saman eiga eru settir í
dálítið misjafna launaflokka og
síðan att saman meða yfirstétt-
in hirðir rjómann ofan af.
I starfi minu veldur það mér
oft sársauka og undrun að sjá
og finna hvað þeir, sem eru
pínulítið betur settir, eru fúsir
til að taka afstöðu beint og
óbeint gegn þeim sem eru ein-
hverjum þrepum neðar í stað
þess að nota aðstöðu sína til að
rétta þeim hönd, og það ekkert
síður þótt þeir komi úr um
hverfi þar sem þeir hefðu átt aé
læra allt annað.
Sem betur fer er þetta þó
ekki einhlítt. En of algengt er
það.
í Þjóðleikhúsinu er verið að
sýna nýtt leikrit, Stalín er ekki
hér. Höfundur sýndi mínu
félaei bá vinsemd að bjóða
trúnaðarmönnum og einhverj-
um með þeim a æfingu. Við
notuðum boðið hressilega og
nutum verksins mjög vel. Ég
hef heyrt að sumir teldu að
persónur leikritsins væru ekki
til. Undirtektir félaga minna
sýndu að þeir þekktu þetta
fólk. Óskandi væri að fleiri höf-
undar fylgdu fordæmi Vésteins
og gæfu fólki úr verkalýðs-
hreyfingunni svipað tækifæri og
hann gaf okkur.
Sofa vinstri konur?
Nú standa yfir prófkjör sem
margir hafa gagn og skemmtun
af. Póstkassar fyllast af
áróðurspésum. 1 einum las ég
áskorun um að kjósa Sjálf-
stæðisflokkinn til að sigrast á
verðbólgunni. Eigum við að
trúa því að stjórn fjármála
batni við að við tæki annar
Matthías? Annars er það eftir-
tektarvert að nú keppast allir,
sem sækjast eftir þingsæti, við
að boða nýja efnahagsstefnu.
Ekkert sýnir betur að efnahags-
málin eru fólki verulegt
áhyggjuefni og óánægjan með
stjórnina á efnahagsmálum er
mikil.
Á einu er ég hissa og það er
hve áhugi vinstri kvenna er lít-
ill á því að fá fleiri konur á
þing. Veit ég vel að konur geta
verið og eru eins íhaldssamar
og karlar, en dettur nokkrum í
hug að þrjár konur komi miklu
til leiðar í samfloti með 57 körl-
um? Ef þær væru 15 væri ein-
hver von.
Ég er sjálfsagt ekki mikill
spámaður en ekki mundi mig
undra þótt vinstri hreyfingin
vaknaði áður en langt um líður
við þann vonda draum að
meðan konur hennar sátu og
nærðust á hugmyndafræði tóku
þær til hægri til sín kvenna-
fylgi, sem annars stefndi til
vinstri.
Aðaiheiður Bjarnfreðsdóttir,
formaður Sóknar.