Vísir - 11.01.1973, Blaðsíða 7

Seint hættir maður að
undrast. Það er eiginlega
sama hvað ösiað er eða
buslað í gegnum mörg
bókaflóð fyrir jólin — ævin-
lega sýnist það jafn undra-
vert, þegar sjatnar, að slík-
ir viðskiptahættir skuli
virkilega borga sig. Er það
annars alveg víst að þeir
borgi sig í raun og veru?
Þótt einkennilegt megi virðast
eru flestar tölur um bókaútgáfu
hér á landi fjarska óglöggar,
hvort heldur er um upplag og sölu
bóka, meðal-upplag, meðal-sölu,
eða bókaútgáfu og bóksölu i heild.
Þá mun árlegur bókafjöldi, tala
útgefinna titla, hafa verið svipað-
ur um mörg undanfarin ár, þetta
400-500 bækur á ári, samkvæmt
tölum Landsbókasafns, og er þá
hvorttveggja talið, frumútgáfur
og endurprentanir. En „bók”
telst vera að minnsta kosti 49 bls.
að stærð, rit sem eru þrjár arkir
að stærð eða minni, 5-48 bls.,
teljast „bæklingar”. Að þeim við-
bættum nemur útgáfan i heild 600-
700 titlum á ári. Af þessum bóka-
fjölda eru kannski 300-500 bækur á
„almennum markaði”, langflest-
ar útgefnar á fáeinum vikum fyr-
ir jólin.
Um hitt er enn minna vitað
hversu mikið er prentað og selt af
þessum bókum um hver jól,
hverri um sig eða öllu samanlagt.
En séu bókaútgefendur og bók-
salar spurðir svara þeir þvi jafn-
an til að upplög bóka minnki jafnt
og þétt enda sé bókaútgáfan i
landinu rétt að segja komin á
kaldan klaka. Úr þvi að upplög
bóka eru alltaf að minnka en
bókafjöldinn á markaði stendur i
stað, hlýtur bóksala lika að fara
siminnkandi — þrátt fyrir fólks-
fjölgun og siaukna menntun i
landinu. En sé þetta allt rétt, þá
er áreiðanlega eitthvað meira en
litið bogið við viðskiptahætti á
bókamarkaðnum.
Vara, auglýsingarsala
Engu að siður er ekki neitt
peningaleysi að sjá á útgefendum
um jólin. Það væri fróðlegt ef ein-
hver reikningsglöggur maður
yrði til þess að kasta tölu á aug-
lýsingakostnað þeirra, t.a.m. á
bókakauptiðinni núna i vetur.
Areiðanlega reyndist það furðuhá
upphæð, og það þótt aðeins væru
taldar auglýsingar i sjónvarpi.
Ætla skyldi maður að óreyndu að
þeir útgefendur sem ekki leggja i
verulegan herkostnað af þessu
tagi yrðu heldur en ekki útundan
sölu. Og það er reyndar annað at-
riði sem fróðlegt væri að sjá leitt i
ljós: samhengið á milli aug-
lýsingakostnaðar, annars til-
kostnaðar og bóksölu.
A hinn bóginn er fjarska hætt
við þvi að mikið af öllum þessum
bókaauglýsingum um jólin falli
máttlitið niður i harðvitugri
samkeppni við aðra útgefendur
um hinn ástkæra jólamarkað og
við aðrar auglýsingar um aðra
vöru. En enginn leiðir svo vitað sé
hug að þvi hvort hinn sami til-
kostnaður gæti ekki komið að
margfaldlega meira gagni aðra
tima ársins — þegar ekki tiðkast
að hafa bækur á markaði. Það er
ekki sjáanlegt verksvið i þvi að
ætla sér að selja 300 bækur á 30
dögum fyrir jól, upplag sem all-
ténd nemur 450-600.000 eintökum.
Engu að siður starfa bókstaflega
öll islenzk bókaforlög innan
ramma jólamarkaðarins, allt frá
Almenna bókafélaginu ofan i
Ægisútgáfuna og Orn og örlyg.
Það skyldi þó ekki vera að minnk-
andi upplög, þverrandi bóksala
stafi af þessu, af þvi að útgefend-
um hefur ekki tekizt, enda ekkert
til þess reynt, að gera bækur að
almennri neyzluvöru sem fólk
kaupi og noti árið um kring?
Hér er reyndar um flókið mark-
aðsmál að ræða sem varðar bæði
verðlag og útlit bóka ekki siður en
efni þeirra, forlags- og prent-
smiðjurekstur og bóksölukerfið i
landinu, en umfram allt neyzlu-
venjur á bókamarkaðnum. En
mergurinn málsins er og verður
æ hinn sami: hvort er hagkvæm-
ara, eða arðvænlegra, að selja
bækur sem almenna neyzluvöru
eða fyrst og fremst sem gjafa- og
munaðarvöru? Er liklegra að fólk
kaupi bækur fyrir meira fé i einu
lagi fyrir jól, t.a.m. vikuna 17-
23ja desember, eða allt árið um
kring, frá nýári til jóla?
En á þvi leikur enginn vafi
hvernig útgefendur mundu svara
þessum og öðrum þvilikum
spurningum.
Forlög koma ofan að...
Hvað sem markaðsmálum að
öðru leyti liður má augljóslega
greinasundurforlögin á markaðn
um, alveg eins og markaðsvör-
una, eftir efnisvali og öðrum út-
gáfuháttum þeirra.
Þar eru i fyrsta lagi bókaforlög
sem vilja starfa sem menningar-
stofnanir. En þvi fer fjarri, sem
stundum er látið i veðri vaka, að
allt útgáfustarf sé menningar-
eftir
Ólaf Jónsson
starfsemi, nema i þeim skilningi
að bókaútgáfan i heild, bók-
menning i landinu er á hverjum
tima auðvitað þáttur i þjóðmenn-
ingunni. Slik forlög miða ekki
rekstur sinn einvörðungu og
kannski ekki einu sinni fyrst og
fremst við arðsvonir á markaðn-
um heldur við þá menningarlegu
skyldu eða verksvið sem hvert
um sig telur sig eiga að rækja. f
þessum flokk má sjálfsagt telja
bókafélögin þrjú, Almenna bóka-
félagið, Mál og menning, Bókaút-
gáfu Menningarsjóðs, og auðvitað
Helgafell.
t öðrum flokki eru forlög sem
fyrst og fremst eru rekin sem
verzlunarfyrirtæki, miða bókaval
sitt við liklegar vinsældir og út-
breiðslu bókanna, en reyna jafn-
framt að vanda til meðferðar
efnisins og útgáfu bókanna og
lúta ekki að ruslasölu. Hér má
teljá forlög eins og t.a.m. Iðunni,
Setberg, Skuggsjá.
í þriðja lagi eru loks þau forlög
sem lifa svo til einvörðungu á
jólamarkaðnum, stila fyrst og
fremst upp á skyndisölu bóka
sinna og velja sér þvi einkum það
efni til útgáfu sem þeim þykir
bráðendis sölulegt. Mikill fjöldi
smá- og einkaforlaga dafnar á
þessum markaði um hver jól, en
af stærri fyrirtækjum sem eink-
um stunda hann má nefna örn og
örlyg, Ægisútgáfuna, Hildi.
Nú er þessi skipting auðvitað
ekki jafn einföld og hér er gefið til
kynna. t raun blandast verksvið
allra forlaga meira og minna
saman: forlag af „fyrsta flokki”
kann að fikjast i skyndigróða af
skemmtibók á jólunum, forlag af
„þriðja flokki” á þaö til að gefa út
vandaða bók, svo sem skrautfjöð-
ur i hatt sinn þó ekki væri annað,
forlögin i „öðrum flokki” standa i
rauninni með sinn fótinn i hvorum
herbúðum. Og öll forlög eru auð-
vitað verzlunarfyrirtæki i þeim
skilningi að ætlazt er til að starf-
semin standi undir sér og skili
a.m.k. arði til frekari fjár-
festingar.
Þar hygg ég að flokkunin sé i
meginatriðum góð og gild, og hún
varðar ekki aðeins bókaval útgef-
enda heldur einnig og ekki siður
bókagerðina sjálfa og söluhætti
þeirra. Rétt eins og fjallað er um
bækur og höfunda á jólamarkaðn
um, eins væri eðlilegt að reyna til
að leggjá mat á starfsemi forlag-
anna. Án þess að fara öllu lengra
út i þá sálma hygg ég að þá mundi
koma á daginn að það eru tiltölu-
lega fá forlög sem umtalsvert
gildi hafa fyrir framvindu bók-
menntastarfs og bókmenningar i
landinu — rétt eins og það eru að-
eins fáar bækur og höfundar ár
fyrir ár sem hafa umtalsvert bók-
menntagildi tii að bera.
Þetta er ekki til þess sagt að
vanmeta þann „lággróður bók-
menntanna” á hverjum tima sem
vel má vera að sé sá jarðvegur
sem meiriháttar skáldskapur
sprettur úr. Hitt er miklu var-
hugaverðara hversu mikið fer
fyrir alls konar undirmálsverk-
um, hraðsaumuðum til jólanna
hverju sinni. Mikið af þessu er
allskonar útlent rusl, oftast i
ósæmilegum islenzkum búningi,
en einnig innlend framleiðsla,
hvort heldur er anda- eða sjó-
mannabækur, mannraunasögur,
svokallaðar æviminningar eða
ruslaskrinur „þjóðlegs” fróð-
leiks. Þessi efni geta verið góð og
gegn: það er meðferð þeirra sem
öllu skiptir. Ef meta á bók-
menninguna i heild verður einnig
að taka tillit til þessara bóka,
hins ruddalega efnis, óvönduðu
vinnubragða, fullkomna virðing-
arleysis margra slikra bóka,
höfunda, útgefenda fyrir lesend-
um og kaupendum sinum.
Eru lesendur asnar?
Á bókamarkað jólanna mætist
öll þessi vara i meiriháttar
ringulreið. En hvert sem forlagið
er, hvernig sem útgáfu þeirra
annars er háttað virðist þeim öll-
um lifsnauðsyn að gefa út bækur
sinar á nokkrum siðustu vikunum
fyrir jól.
Það er meira en minum sálar-
gáfum er gefið að skilja hvers
vegna t.a.m. bókafélögin þrjú
taka þátt i þessum hégómlega
markaði: obbann af bókum sin-
um selja þau án efa i áskriftasölu
sem ekki kemur gjafamark'aðn-
um neitt við og væri þeim og
lesendunum sælla að þessar
bækur kæmu i annan tima árs. En
jafnvel Almenna bókafélagið sem
áður fyrr gaf út bækur árið um
kring að kalla virðist i ár taka að
mestu mið af jólamarkaðnum.
Einhver æðri máttarvöld hafa
ákveðið að bækur Menningar-
sjóðs skuli jafnan koma út seinni
part desember — ef þær koma þá
út. En Mál og menning stóð óneit-
anlega upp úr flóðinu i ár, útgáfa
forlagsins meiri og betur til
hennar vandað en oft áður, og
bækurnar komu út allt árið.
Af þeim þrenns konar forlögum
sem fyrr voru nefnd eru það
áreiðanlega „þriðja-flokks” for-
lögin sem i langmestan kostnað
leggja fyrir jólin. Bækur þeirra
margra auðkennast af þvi að
jafnilla er til þeirra vandað yzt
sem innst. Oft hefur ekki bara
gleymzt að semja bókina held-
ur var prófarkalestri lika sleppt,
pappir eins slæmur og verða má,
bandið gróft og groddalegt. Hins
vegar er kostað upp á skinnilega
kápu. Og þegar kemur að
auglýsingum þarf ekki að horfa i
aurana — væntanlega i þeirri trú
að lesendurnir séu asnar sem
auðvelt sé að ginna út i hvaða
bölvaða vitleysu sem er! En eru
þeir það i verunni?
Hvernig væri að önnur forlög
létu „jólaforlögunum” eitthvert
sinn jólabókamarkaðinn eftir,
gæfu bækur sinar út alla aðra
mánuði ársins en i desember,
kostuðu auglýsingafé sinu i raun-
hæfa kynningarstarfsemi i
staðinn fyrir að kasta þvi i
súginn. Hvernig væri að prófa
hvort fólk sé ekki til með að lesa
bækurnar sem það kaupir?
En á þvi hafa forleggjarar vist
litla trú. Enda ber ekki á öðru en
rekstur þeirra standi sig frá ári til
árs, jól fyrir jól. Um hitt er ekki
spurt hversu hagkvæmar þessar
kringumstæður séu bókmenntun-
um, bóklestri, bókmenningu i
landi.
Afgreiðslumaður
óskum eftir að ráða ungan reglusaman
mann i málningarvöruverzlun okkar.
Uppl. daglega frá kl. 4-5 (ekki i sima).
ORKA h.f. Laugavegi 178.
Vörubifreið til leigu
Til leigu Scania Vabis árg. ’66 til lengri
eða skemmri tima.
Væntanlegir leiguhafar leggi tilboð inn á
augld. Visis merkt „3095”.
Frá vöggu til grafar
Fallegar skreytingar
Blómvendir i miklu
úrvali.
Daglega ný blóm
Mikið úrval af
nýjum vörum. —
Grjórið svo vel að lita
inn.
Sendum um allan bæ
EÖSIN
GLÆSIBÆ, simi
23523.