Lesbók Morgunblaðsins - 19.10.1952, Side 7

LESBÖK MORGUNBLAÐSINS
50?
Maðurinn sem íann upp
að sjóða niður matvæli
ÞAÐ þykir nú alveg eðlilegt og
sjálfsagt, að hægt sé að sjóða niður
matvæli svo að þau geymist ó-
skemmd um langa hríð og hægt
sé að flytja þau heimsendanna
milli. Þetta er gert bæði í verk-
smiðjum og heimahúsum. Konur
sjóða niður kjöt, rabarbar og ber
og geyma til vetrarins. En enginn
man nú lengur eftir þeim mann-
inum, sem fyrstur fann upp á þessu
og hefur gert mannkyninu ómetan-
legt gagn með því.
Hann hét Nicholas Appert og
var franskur, fæddur í borginni
Chalon-sur-Marine árið 1752. Hann
var af fátæku foreldri kominn og
hlaut ekki neina menntun. En hann
var vel greindur og hugvitsmaður
að eðlisfari.
Árið 1795 voru herir Frakka
dreifðir um alla Evrópu og það
mátti heita nær óleysanlegt vanda-
mál, eins og samgöngum var þá
háttað, að birgja allar þessar her-
sveitir að matvælum, enda truflaði
matarskortur oft hernaðarlegar
framkvæmdir af þeirra hálfu. —
Stjórnin var í stökustu vandræð-
um, en svo fann hún upp á því að
heita 12.000 franka verðlaunum
hverjum þeim, er gæti fundið upp
aðferð til þess að geyma matvæli
óskemmd tímunum saman.
Menn höfðu þá ekki neinar vís-
indalegar rannsóknir til þess að
byggja á, og urðu því að þreifa sig
áfram í blindni. Menn heldu þá, að
í öllum lífrænum efnum, sem lægi
umhirðulaus, kviknaði grúi af líf-
verum, sem æti þau upp og eitraði
stundum. Appert datt því í hug, að
ef eitthvert lífrænt efni væri soðið,
þá mundu allar lífverur í því drep-
ast, og ef síðan væri hægt að
geyma það svo, að loft kæmist ekki
að því, þá mundi það geta geymst
óskemmt von úr viti. Og þá gerði
hann þá fyrstu tilraun er gerð var
til þess að sjóða niður matvæli.
Hann sendi stjórninni nokkrar dós-
ir af niðursoðnum matvælum —
kjöti, fiski, grænmeti og ávöxtum.
Eftir nokkurn tíma kom í ljós að
allt þetta var óskemmt, og Appert
fékk verðlaunin.
Nokkr’um árum seinna gaf hann
út bók, leiðarvísi »m það hvernig
menn ætti að fara að því að sjóða
niður. Fólk trúði honum ekki og
hann var dreginn sundur og saman
í háði fyrir þessa vitleysu. Samt
fór nú svo, að tilraun var gerð í
Brest að hagnýta þessa uppgötvun.
Kom þá í ljós að það var algjörlega
vandalaust að sjóða niður, og að
hinar niðursoðnu vörur heldust ó-
skemmdar um langa hríð.
Napoleon sá fljótt hverja þýð-
ingu þessi uppgötvun mundi hafa
og skipaði svo fyrir að matvæli
skyldi soðin niður í stórum stíl, en
það var þó ekki fyr en eftir 1860
að almennt var farið að sjóða niður
matvæli og niðursuðuverksmiðjur
risu upp víðsvegar um heim.
Nicholas Appert andaðist 1841,
nokkrum árum áður en Pasteur
fann hina vísindalegu skýringu á
því að uppgötvan hans bar svo góð-
an árangur.
Nokkru seinna kom það í ljós, að
hægt er að nota kuldann, alveg
eins og hitann til þess að halda
matvælum óskemmdum. Það upp-
götvaðist á þann hátt, að austur í
Síberíu fannst skrokkur af mam-
mút, sem hafði legið frosinn í jörðu
um þúsundir ára, og það kom í ljós
að kjötið af honum var enn hæft
til manneldis.
Nú eru báðar þessar aðferðir,
niðursuðan og frystingin, notaðar
í æ stærri stíl með hverju árinu
sem líður.
★ ★ ★ ★
Mola r
Amerískur ferðamaður var á ferð í
Kóreu fyrir stríð og honum blöskraði
hvað íbúarnir þar voru gjörsneiddir
allri kurteisi við kvenfólk. Einu sinni
mætti hann til dæmis manni, sem reið
á asna, en á eftir honum rogaðist kona
hans með þungan bagga á baki. Þetta
ofbauð ferðamanninum svo að hann
gekk í veg fyrir þau og sagði við mann-
inn: Hvers vegna ert þú ríðandi en læt-
ur konuna ganga á eftir þér?
— Það er siður hér í iandi, sagði
Kóreumaður þurrlega og helt áfram.
í fyrra fór þessi sami ferðalangur til
Kóreu og kom þá á sömu slóðir og fyrr.
Og nú vildi svo einkennilega til að
hann rekst aftur á sama Kóreumann-
inn og er hann enn ríðandi á asna. En
sú breyting er nú orðin á að konan
gengur á undan honum. Ferðalangur-
inn gekk í veg fyrir Kóreumanninn og
sagði:
— Ég hitti yður fyrir stríð og þá
sögðuð þér mér að það væri siður hér
í landi að karlmenn ferðuðust ríðandi
en konur þeirra gengi með byrði á
eftir þeim.Hvernig stendur á þeirri
breytingu að konan gengur nú á undan
yður?
— Jarðsprengjur, svaraði Kóreu-
maður.
----o---
— Þér verðið að borga 100 krónur
fyrir of hraðan akstur, sagði dómari.
— Herra dómari, sagði sá seki, nú
eru erfiðir tímar. Getið þér ekki haft
sektina lægri?
— Hvaða atvinnu stundið þér?
spurði dómarinn.
— Ég rek búsáhaldaverslun.
— Jæja, þá skulum við hafa það
99 krónur 95 aura.