Lesbók Morgunblaðsins - 10.03.1963, Blaðsíða 16

EFTIRFARANDI kaflar eru
teknir traustataki úr bókinni GREAT
DRAWINGS eftir Paul J. Sachs, sem
er í tölu þekktustu listfræðinga hcims
og hefur lagt alveg sérstaka stund á
teiknilistina, forna og nýja. Höfund-
urinn var um langt skeið starfandi
við FOGG-listasafnið í Cambridge,
Mass. í Bandaríkjunum, og safnaði
hann á þeim tíma einhverju mesta
og bezta safni teikninga, sem til er.
Einnig var hann prófessor í listsögu
við Harvard-háskólann, og um leið
lærifaðir margra yngri listfræðinga,
sem nú eru forstöðumenn listasafna
um ÖIl Bandarikin. (Lesbókin mun
e.t.v. síðar birta fleiri þætti eftir
Sachs).
P0LLAIU0L0
ca. 1432—1498
*r að kann að vekja furðu, að
heimsfrægir listamenn eins og Maso-
lino, Donatello, Masaccio, Brunelleschi,
Ucceilo eða Castagno, upphafsmenn
flórentínsku listarinnar, skuli ekki tekn-
ir með í þetta úrval — þótt takmarkað
sé. En ástæðan er sú, að engar viður-
kenndar teikningar hinna þriggja fyrst-
nefndu hafa varðveitzt, og aðeins fjórar
eða fimm eftir Uccello. Yfirleitt hafa
mjög fáar teikningar frá Flórens frá
fyrra hluta fimmtándu aldar, varðveitzt
til vorra tíma. Því er það, að hver ein-
asta hinna (a. m. k.) tólf varðveittu
teikninga eftir Antonio Pollaiuolo, hinn
„sterkasta" og hæfileikadrýgsta natúral-
istanna frá Flórens, er svo mikilvæg.
Flestar teikninganna bera vott um á-
huga hans á líkamsfræði og teikningu
af nöktu fólki.
/Hntonio, sem var sá eldri og gáf-
aðri tveggja sona Jacopo Pollaiuolos
(þ.e. hænsnaræktara) — sem báðir voru
listamenn — fæddist í Flórens árið 1432,
samkvæmt frásögn föður hans. Sagan
segir, að hann haf-i farið ungur til náms
hjá Bartoluccio di Michele til þess að
læra gullsmíði. Eins og margir fleiri
listamenn þessa merkilega tímabils, var
hann meistari í ýmsum iðngreinum, auk
þeirrar, sem hann stundaði nám í. Hann
lærði að mála hjá Castagno og var sér-
lega frumlegur bæði sem panel- og
frescomálari. Myndhöggvaralist lærði
hann hjá Donatello og reyndist sérstak-
ur snillingur á bronsmyndir. Eins og
Verroechio (samtímámaður hans) var
hann frábær bæði sem myndhöggvari
og málard. Einnig var hann fær við út-
saumsteikningar og óviðjafnanlegur
graflistarsnillingur.
E n þótt hann væri meistari á öll-
um þessum sviðum, var það á sviði
teikningarinnar, sem hann skaraði fram
úr öllum starfsbræðrum sinum, og það
er á þessu sviði, sem hann hefur æ síð-
an vakið aðdáun allra þeirra, sem verk
hans hafa séð. Vasari verður t. d. mjög
tíðrætt um teikningar hans. Á skömmum
tíma komst Pollaiuolo í álit semfremstur
manna að teikna fyrirmyndir (mynstur).
Cellini segir, að svo mikill teiknari hafi
hann verið, að næstum allir gullsmiðir
hafi notað hinar fögru fyrirmyndir hans,
sem voru svo framúrskarandi, að margir
myndhöggvarar -og málarar notuðu þær
einnig, sér til aukins frama. Og þessi
ummæli Cellinis eru studd fjölda dæma.
Jafnvel sjálfur Rafael gat verið þekkt-
ur fyrir að fá „lánaðar" fyrirmyndir frá
Pollaiuolo. Þannig urðu áhrif hans á
samtímalist jafn-óútreiknanleg og þau
voru víðtæk. Á síðara helmingi fimm-
tándu aldar var hann sá listamaður, sem
mest fékkst við það, er framar öllu
öðru einkenndi flórentínska list: manns-
líkamann. Það er hjá honum, sem vart
verður þessa vísindalega og rannsak-
andi anda, kröftugs og karlmannlegs,
sem gerir hann að eins konar tengilið
milli höfuð-formsnillinga fyrra hluta
fimmtándu aldar — Uccellos, Castagnos
og Donatellos — og svo hinna risavöxnu
eftirkomenda — Leonardos og Michel-
angelos.
F áar hinnar verðmætu teikninga
Pollaiuolos hafa varðveitzt. Og enn hef-
lækkað tala þeirra fyrir tdlverknað nú-
tíma-gagnrýni, sem hefur ekki viljað
eigna honum sjálfum nema svo sem
tylft þeirra teikninga, sem til eru og
áður voru taldar eftir hann. Ein þeirra,
Naktir í bardaga, frá því um 1460—1465,
hefur vakið deilu, óþarflega ákafa. Þess
vegna er sú mynd ekki tekin með hér,
þótt freistandi væri að birta hana. Hún
var sú fyrsta af sjaldgæfum og merki-
legum 15. aldar ítölskum teikningum,
sem var lögð til Fogg-safnsins fyrir um
40 árum. Nokkrir af hinum yngri, skarp-
skyggnari starfsbræðrum mínum hafa
farið um hana hörðum orðum, en meiri-
hluti hinna eldri og vanari listfræðinga
M
VERROCCHIH
1435—1488
Andrea del Verrocchio, sem var
framúrskarandi kennari og átti sér
mörg og margbreytileg áhugamál,
svo sem líkamsfræði, tónlist, stærð-
fræði og perspektívfræði, er þó lík-
lega bezt þekktur sem síðastur hinna
miklu myndhöggvara frá fyrrihluta
endurreisnartímabilsins í Ítalíu. Hann
er höfundur einhverrar fremstu ridd-
aralíkneskju, sem um getur — af
hinum mikla hershöfðingja, Colleoni,
í Feneyjum. En annað, sem ekki er
eins almennt þekkt, er hin djúpu á-
hrif hans á eftirkomendurna: —
Perugino, Lorenzo di Credi, en þó
einkum á frægasta lærisvein sinn,
Leonardo- (da Vinci), sem var honum
að vísu miklu fremri að snilligáfu,
en hefur frá honum margar fyrir-
myndir og myndarefni.
Hin glæsilega og andríka teikning
hans í fullri stærð, KONUHÖFUÐ,
hefur að vísu ekki til að bera kraft
og ákafa Pollaiuolos (samtíðar-
manns hans), .en er samt einhver
djarfasta og innblásnasta teiknimynd
fimmtándu aldarinnar. Þessi fagra
teikning — einn af kjörgripum hins
ágæta safns Kristskirkju í Oxford —
er nú á dögum einróma eignuð Verr-
occhio. í henni er að finna formskiln-
ing myndhöggvarans, mikla festu,
aðlaðandi stemningu og sannan skýr-
leika í byggingu. Þessi teikning hef-
ur til að bera sjaldgæft sambland
yhdisþokka og festu.
hefir enn trú á henni enda þótt við
verðum að játa, að viðgerð á henni hef-
ur spillt gæðum hennar, en þau hafa
verið öriög margra ósvikinna málverka
og höggmynda. Þessi litla saga er hér
sögð vegna þess, að í þessa bók eru ekki
teknar aðrar teikningar en þær, sem full
komin eining er um, og af því að þetta
atvik sannar hina skynsamlegu og al-
þekktu umsögn Berensons: — „Samt er
það svo, að þegar allt kemur til alis, er
tilfinning okkar hæstiréttur. Og við þá
ábyrgð getur engin vélræn athugun,
engin efnarannsókn og engin rýning
gegnum töfragler eða venjuleg gler,
bjargað okkur.“ Af þeim teikningum,
sem óumdeilanlega eru eftir Pollaiuolo,
er engín frægari en Adam. Hið snilld-
arlega handbragð á forminu setur þá
mynd í tölu merkustu teikninga vest-
ræns heims.
E f útlínurnar eru athugaðar, koma
í ljós einkenni flórentínskrar teikni-
listar, með penna og brúnu vaski. Adam,
sem hallast á höggjárnið sitt, er teikn-
aður með mjög hófsamri notkun efnis,
en þetta einkenni kemur einmitt stöð-
ugt fyrir í list Pollaiuolos: sterkleg lína,
full kraftar, sem markar formið og gef-
ur til kynna vöðvastyrk. Og formin eru
fengin fram með hóflegri notkun á vaski.
Þetta er samskonar útlínuteikning og gaf
Botticelli innblásturinn. Þarna eru einn-
ig mörg hin þjóðlegu einkenni ítalskra
teikninga frá endurreisnartímanum —
formskynjun myndhöggvarans og úti-
lokun smáatriða, í því skyni, að sam-
ræmd hrynjandi teikningarinnar í heild
njóti sín sem bezt.
Irannsókn sinni á tjáningu þri-
víddarformsins segir próf. Arthur Popo
við Harvard-háskólann: „Mörg ágæt
dæmi um notkun línunnar til að tjá
heilt (soiid) form má finna í verkum
minna miklu meistara endurreisnartím-
ans ........ í Adam eftir Pollaiuolo
kynnumst við.......furðulega sannfær-
andi tjáningu á heilu formi“.
Berenson segir í ummælum sínum um
Adam og hliðstæðu hans, Evu:
línan gerir gælur, um leið og hún
myndar, og kemur þér til að fylgja,
með mikilli ánægju, hverri boglínu,
hveri/i ójöfnu, hverri beygju — og
til al) finna, me® beinni snertingu, áfer3
hörundsins, teygjanleik holdsins, mót-
stöðu vöðvanna**. Slík ummæli sem þesat
hjálpa okkur til að sjá.