Lesbók Morgunblaðsins - 02.05.1965, Blaðsíða 8

Lesbók Morgunblaðsins - 02.05.1965, Blaðsíða 8
Roherf Murphy i. lest dýr eiga sér eitthvert svæði, sem þau geta kallað heimkynni sitt. Stærð þess fer eftir þörfum dýrsins, og þau eru ófús að yfirgefa þetta svæði, vegna þess, að þar vita þau, hvar fæðu er að finna og hvar bezt fer um þau á hinum ýmsu árstíðum, og hvernig bezt er að bjarga sér innan endimarka þess. Sum þeirra eiga sér tvö svæði og flytj- ast milli þeirra eftir árstíðum, en víikja sjaldnast langt frá leið sinni. Meðal eftirtektarverðustu dýra, sem ekki hlíta þessari reglu, er hvítabjörn- inn. Þetta stóra, hvíta dýr, sem villir á sér heimildir með góðlegu útliti, þar sem hann bröltir innan um félaga sína í dýragarði, virðist ekki eiga sér neitt heimili — eða kannski mætti líka segja, að hann eigi víðáttumesta heimkynni aillra dýra. Hann er ekki bund- inn við neinn sérstakan stað heldur dvelur aðeins innan heim- skautsbaugsins og kannski 800 mítum sunnar, hvar sem brún íss eða lands liggur að sjó, því að þar er uppá- haldsveiðisvæði hans. Hann er fremur sjódýr en landdýr, afburðafær til sunds og köfunar, og liður bezt í sjónum. Hann hefur sézt syndandi og buslandi, eins langt frá landi og augað eygir, eða standandi á rekandi ísjaka 200 mílur frá landí, án þess að virðast neitt hirða um ákvörðunarstað sinn. Þ að er einmitt þessi ferðaþrá, sem getur vel orðið hvítabirninum að ald- urtila, en nú fækkar honum svo ört, að Stewart L. Udall innanríkisráð- herra Bandaríkjanna hefur sett hann á skrá yfir þau dýr, sem hætta sé á, að deyi út bráðlega. Ástæð- an er sú, að þetta stóra svæði, sem hann flakkar yfir, hefur gert það næstum óhugsandi að takmarka þá tölu dýra, sem veiðimenn verða að bana, einkum þó í Alaska, þar sem ásóknin í þessar veiðar hefur verið sérstaklega mikil. Meðan veiðimennirnir urðu að ferðast á hundasleðum eða bátum, var svæðið, sem þeir komust yfir, tiltölulega tak- markað, en þessu hafa léttu flugvélarn- ar breytt. Og ástandið er orðið svo mik- ið áhyggjuefni, bæði Udall ráðherra og E.L. Bartlett demókrata-öldungadeild- armanni frá Alaska, að þeir eru nú að reyna að koma á alþjóðasamningi, þar sem bannaðar séu veiðar úr flugvélum hivar sem er á hnettinum. Fallinn konungur O ú var tíðin, að hvítabjörninn þUrfti ekki að hafa miklar áihyggjur af óvinum sínum. Svæðið hans var svo geysi-víðlent og svo strjálbyggt, að ef svo vildi til, að hann hitti Eskimóa með spjót og grimma hunda, stóð hann oftast fyrir sínu og vel það. Hann var klók- u.r, sterkur og grimmur í bardaga, vel varinn aí margra þumlunga þykkum feldi, vatnsheldri undirhúð og sterku skinni, og svo var hann furðulega fim- ur, þrátt fyrir klunnalegan vöxt. Sá Egkimói, sem lenti í brýnu við hann, mátti teljast heppinn, ef hann síapp frá henni með dauðan björn, sjálfan sig óskaddaðan og alla hundana sína lií- ar*di. En að frátöldum svona smá-atvikum. ríkti hvítabjörninn að mestu leyti í sín- um heimi, en svo komu breyttir tímar; landkönnuðir og hvalveiðimenn með riffla komust inn í ríki konungsins og á eftir komu svo loðskinnasalar. Hver sá, sem hafði riffil, skaut á björninn, hvort sem hann þarfnaðist hans eða ekki, því að hann var stórt og spennandi skot- mark. Eskimóarnir fengu riffla, og valdahlutföllin röskuðust. Hinn stóri feldur bjarnarins, sem gat verið svo glæsilegt sigurmerki eða skrautleg gólf- ábreiða, tók að koma fram hjá loð- skinnasölum, og um aldamótin voru 150 íeldir sendir út úr Kanada á ári hverju. Líklega hefur sú tala ekki hækkað síðan og kann meira að segja að hafa lækkað, því að norðvestursvæðin eru nú lokuð fyrir hvítum mönnum og að- eins Eskimóar mega veiða þar. Þeir éta birnina, að undantekinni lifrinni, sem er svo bætiefnarík, að hún er eitruð — eða gefa þá hundunum sínum. Skinn- in voru áður notuð í vetlinga eða bræk- ur, en eru nú seld, þar sem þau eru oí verðmæt til að nota þau til fatnaðar. Fyrir nokkrum árum var hægt að fá bjarndýrsfeld óverkaðan með tækifæris verði fyrir eina 50 dali á stöðvunum r.orður við Hudsonflóa, en núverandi verð á bjarnarfeldi í New York er um 700 dalir. Minjagripaveiði er engu vinsælli hjá Eskimóunum en hlð gegndarlausa vís- undadráp var hjá Indíánunum í Amer- íku, heldur var það óþarfaeyðsla á skepnu, sem var talin nytjadýr. Mikilí bgarndýraf[öldi Kc L.odiakinn, eða brúni björninn i Alaska, ,er almennt talinn stærsta fer- fætt kjötæta í heimi og karldýrin geta komizt upp í 1500 pund, eða þar um bil, en þó fara sagnir af hvítatojörnum, sem ná sömu stærð. Þetta voru risarnir í kynstofninum, því að meðallþungi karl- dýra er 900-1000 pund, en kvendýra 200 pundum minni. Þetta er allstór björn, nokkru þyngri en sá grái og þrisivar sinn um þyngri en svartur björn. í dýragörðum hafa þeir lifað 30 ár eða meira, og enda þótt þeir fari venju- lega einförum villtir, geta þeír fangnir vanizt á að leika sér saman, fljúgast á og þreyta langa eltingaleiki. Þeir geta alltaf verið hættulegir, og óvarkárt fólk hefur stundum orðið fyrir barð- inu á þeim og látið lífið. Þeir eru skyn- samir, kænir og þolinmóðir, og eru fljót ir að nota tækifærið að ráðast að þeim, sem eru að skoða þá. Margir veiðimenn hafa lent í átökum við þá og beðið lægra hlut og stundum orðið sínum eig- in veiðidýrum að æti, og margur Eski- mói, sem hefur verið að vakta loftvök i ísnum, til að ná í sel, hefur lokið vakt sinni í klónum á hungruðum birni. Hvítabjörninn var ólíkur frændum sín- um að því leyti, að hálsinn á honum er langur og mjór. Þegar hann rís upp á afturfótunum og teygir úr hálsinum, til þess að svipast um, er trýnið 10 fet frá jörðu. Hvítabjörn getur gengið hratt og hljóðlaust eins og köttur og er álíka fimur og getur hæglega haft við manni á hlaupum á jafnsléttu og farið langt fram úr honum á grjóti og íshröngli. Heyrn bjarnarins er ekki sérlega góð, þar eð hann eyðir mestallri ævi sinni innan um brakandi ís og hávaðasaman sjó, og því hefur hann litla möguleika á að elta bráð sína eftir heyrn. En hin skilningarvitin bæta þetta upp. Sjónin er mjög skörp, og hann hefur himnur í augunum til að sía sterka asólargeisl- an eða snjóbírtuna — og þefvísin ec með afbrigðum. Margir ferðamenn hafa skýrt fná því, að þeir hafi séð birni samansafnaða kringum hræ af sjórekn-- um hvölum, eftir að hafa þefað þau uppi langt að. eg veiðiimanmsims E nda þótt hvitabjörninn eigi erf- itt í hörðum heimi, á, hann líka sínar skemmtilegu stundir. Dr. E. Kent Kane, visindamaðurinn og heimskautakönnuð- urinn, sem hefur oft hitt birni á árun- um eftir 1950, þegar skipið hans lá inni- frosið í tvö ár, segir frá hvítabjarna- veizlu. Birnirnir brutust inn í birgða- geymslu, köstuðu 80 punda kjötdei^s- kössum milli sín eins og fótboltum, möl- brutu járnbentan áfengiskassa, veltu brauðtunnum um á ísnum, hnýttu ótal hnúta á gúmmídúk, og renndu sér síð- an á rassinum niður eftir ísnum í halla, rétt eins og krakicar, sem hafa brotizt inn í búrið heima hjá sér með góðum. árangri. í þessari gleðiveizlu sinni virtust þeir sérstaklega hrifnir af möluðu karfi, gömlum segldúk og flagginu, sem blakti uppi yfir birgðastöðinni. En á al- varlegri stundum geta þeir étið gras, rætur og ber á sumrin, egg frá fuglum, sem liggja á, sjórekin hræ og hvað sem þeir geta klófest. En aðalfæða hvítabjarnarins er samt selurinn. Þær skepnur koma upp á ís- inn til að sofa eða sóla sig, við röndina á jaka, eða við vök, sem þær koma upp um til að anda. Þegar björninn hef- ur fest auga á selnum, grúfir hann sig niður, hefur hrammana undir sér, en ýtir sér áfram með afturlöppunum, hægt og hægt, en stanzar ef hinn hreyfir sig eitthvað, til að líta kringum sig. E!£ björninn getur komizt nógu nærri bráð sinni, getur eitt stökk fært honum máí- tíðina í einu snarkasti. Sjái hann selinn af sundi, getur hann kafað undir jak- ann og komið svo upp um vökina, en áður lemur hann undir jakann, og gríp- ur svo selinn, sem verður hræddur og stingur sér í vökina. En margir selir eru of varkárir fyrir björninn, og ef hann er nógu hungraður, getur hann jafnvel lagt út í bardaga við rostungahóp, sem sefur á ísnum. Þeir eru þrisvar sinnum stærri en hann og vígtennurnar í þeim geta ráðið örlög- um bjarnarins í skjótri svipan, en þarna kann lika að vera ungi. Þá nálgast björn inn, að mestu í kafi, en aðeins nasirnar og augun upp úr, og sér marga unga, sem sofa hjá hrjótandi mæðrum sínunu Hann lætur sig reka að ísröndinni, þeys- ist síðan upp og grípur þennan stóra unga og reynir að draga hann nógu langt frá sjónum, þangað sem fullorðnu rostungunum er erfitt að elta hann. H. Lann kann að sleppa vel frá þessu en varla fer hjá því, að allt komist strax í háaloft. Þegar kálfurinn veinar af sára auka og hræðslu, þýtur móðirin á eftir árásaraðilanum og allur hópurinn kemst í uppnám. Ef björninn er heppinn get- ur hann náð kálfinum út fyrir seilingu mæðranna, en ef ekki — ef hópurimi nær í hann, eða ísinn brotnar, svo að allt fari í sj'óinn — verður hann a3 forða sér sem allra fljótast og á land, því að í sjónum er rostungurinn fljót'. ari í förum, þrátt fyrir líkamsstærð sína, Til er saga, sem vel gæti verið söna, um aðra aðiferð bjarnarins við rostung- ana. Húðin á rostungnum er of þykfc jafnvel fyrir klærnar á birninum og tennurnar, og því grípur björninn ís- 8 LESBOK MORGUNBLAÐSINS- 16. tbl. 1965

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.