Lesbók Morgunblaðsins - 02.05.1965, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 02.05.1965, Blaðsíða 12
ARNI ÖLA Framhald af bls. 1. urinn, sem þessir sömu menn létu ryðja upp að vörðunni, hefir aldrei verið kalJ- aður annað en Skó'lavörðustígur. Þessi stígur telst með elztu götum í borginni, og hann á tilveru sína Kri- eger að þakka, eins og sjá má á því sem hér hefir verið frá sagt. u, 1 m þessar mundir var engin bæ- arstjórn í Reykjavík, heldur var fjall- að um öll meiri háttar bsearmál á svo- kölluðum borgarafundum og þar teknar ákvarðanir. Árið eftir að Skólavarðan var endurreist (1835) var samþykkt á borgarafundi, að bærinn skyldi taka að sér viðhald vörðunnar og vegarins þang að. Þetta kostaði auðvitað talsvert fé, en bærinn átti ekkert fé aflögu. Þess vegna var samiþykkt á þessum borgara- fundi, að hver borgari eða húseigandi í bænum skyldi leggja fram eitt dags- verk vor og haust, til þess að sjá um viðhaldið. Og svo segja menn að þegn- skylduvinna hafi aldrei verið á íslandi! Þegnskylduvinn hafði verið hér í Reykjavík frá upphafi og helst lengi, því á annan hátt var ekki hsegt að halda við götum, brúnni á læknum og vegar- spottanum yfir Arnarhólstún, né heldur að hreinsa lækinn. Skólavörðustígurinn byrjaði hjá Mið- býli (Skaftabæ), sem stóð um það bil sem nú er Bankastræti 14. Eftir að bær- inn tók veginn að sér, var svo ákveðið, að þetta skyldi aðeins vera skemmti- gönguforaut fyrri bæarbúa, og þess vegna var harðbannað að fara með hesta um hana. Þessi ákvörðun mun þó að- allega hafa verið tekin í þvi augnamiði að spara sem mest viðhald vegarins. Þessu banni var því stranglega fram- fylgt næstu árin. Því var það, þá er Jörgen Guðmundsson, tengdasonur Skafta Skaftasonar læknis í Miðbýlí, hafði fengið leyfi til þess að reisa lítið steinhús norðan vegarins og hærra í holtinu, þá lenti hann í stökustu vand- ræðum að koma byggingarefninu á stað inn. Grjót hafði hann tekið í holtinu sunnan vegarins og höggvið það þar og ætlaði svo að draga það heim á hesti. En til þess þurfti hann að fara yfir skemmtibrautina, og ekki var við komandi að hann mætti fara með hest yfir hana. Einfovern veginn rættist þó úr þessu og Jörgen reisti húsið. Það stendur enn á lóð Skólavörðustígs 11 og var lengi kallað Tobbukot, kennt við Þorbjörgu Sveinsdóttur ljósmóður, er keypti husið og bjó þar lengi. u, 1 m 1840 var fyrst farið að tala um skipulagðar vegabætur í bænum, en til þess að geta framkvæmt þær, var ákveðið að skylda hvert einasta heimili til þess að leggja fram eitt dagsverk á ári, og enginn vera þar undan skil- inn. Með þeim vinnukrafti, er fengist með þessu móti, var talið að ráðast mætti í þessar framkvæmdir, sem taldar voru. mjög aðkallandi: Vegargerð suður á Öskjuihlíð og þaðan niður í Fossvog eins langt og bæarland- ið náði. Vegur að Rauðará og landamerkjum Laugarness. Viðhald Skólavörðustígs. Vegur að Bráðræði ag Skildinganesi. Flutningur á Lækjarbrúnni. Allar þessar framkvæmdir drógust nokkuð nema flutningurinn á brúnni. Hann gat ekki beðið, vegna þess að nú var tekinn af vegurinn um Arnar- hólstraðir. Var þá gerð brú á lækinn niður undan Bakarastíg, miklu öflugri en áður var. Fyrsta vegarbótin var sú, að ruddur var vegur frá Bakarastígnum upp að svokölluðum Vegamótum, en þa var sá staður, þar sem Laugarnessvegurinn lá út af Öskjuhlíðarveginum. Voru þessi vegamót um það bil þar sem nú mætast Laugavegur og Klapparstígur. Vegurinn til Laugarness var þá ekki annað en niðurgrafnir götutroðningar yf ir Skuggahverfið að Helgastöðum og þaðan inn að Rauðará. Þar var farið niður í fjöru og eftir henni fyrir tang- ann, en síðan upp á bakkana og inn eftir þeim allt að Fúlutjörn, en þar var aftur beygt niður í fjöru og farið yfir Fúlutjarnarlækinn í ósnum; var hann oft illfær og varð þá að sæta sjáv arföllum. Síðan lá leiðin inn Kirkju- sand að Laugarnesi. Þótti þetta yfir- leitt hinn mesti tröllavegur, og frægt er það orðið er Helgi biskup Thordar- sen flýði úr Laugarnesi til bæarins og bar því við að vegurinn þar á milli væri oft ófær. Var því von að mönnum litist lítt á að gera þarna sæmilegan veg, þar sem enn var talið sjálfsagt, að nýir vegir skyldi þræða gömlu hrossagöturn- ar. Það átti líka æði langt í land að vegur kæmi frá Reykjavík að Laugar- nesi. Þá kölluðu menn lagða vegi „brýr" og helzt það býsna lengi í málinu, stor. visuna sem Þorlákur alþm. í Fífu- hvammi orkti: Þeysti ég yfir Þórarinsbrú, þar hafði eg enga bið, en eg lötraði ha&gt um Lögmannsskeið því leðjan var upp í kvið. Þórarinsbrú kallaði hann veginn sem ruddur var yfir Hafnarfjarðarhraun á mun hafa kennt hana við Þór- arinn kaupm. Egilson í Hafnarfirði, en annars var það Chr. Zimsen verzlunar- arstjóri, faðir Knuds Zimsens borgar- stjóra, sem var driffjöðrin í þeirri veg- argerð. Þótti hún mjög merkileg á sín- um tíma. Lögmannsskeið mun hafa ver- ið örnefni hjá Kópavogi. E, i n svo horfið sé aftur til Reykja- víkur og vegabótanna þar, þá var það á árunum 1843-45 að gerður var veg- urinn frá Bakarastíg að Vegamótum „með ærnum kostnaði," segir í Þjóðólfi. Þessi vegarspotti átti að verða uppfoafið að hinum nýa þjóðvegi austur úr bæn- um. Fekk hann þegar nafnið Vegamóta- stígur og hét svo lengi. Nú heitir þarna Laugavegur, en Vegamótastígur heitir enn smágata milli Skólavörðustígs og Laugavegar þar fyrir neðan er svokall- aðir Vegamótabæir voru, en þeir voru þrír á sínum tíma. Þetta nafn er nú eitt til minnis um að á þessum slóðum mættust fyrrum Laugarnesvegur og þjóðvegurinn um Öskjuhlíð út á land. Enn líða 20 ár svo, að lítið er aðhafzt í vegamálum Reykjavíkur. Árið 1866 gerast svo tveir stóratburðir: Þá er sett steinbrú á lækinn og ákveðið að framlengja Hlíðarhúsastíg vestur að Ánanaustum. Steinbrúna á laekinn gerði Sverrir Runólfsson steinhöggvari og þótti hún mjög mikið og athyglisvert mannvirki. Með framlengingu Hlíðarhúsastígs, er síðar fekk nafnið Vesturgata, var ætl- anin sú, að hann kæmi með tímanum beint á Eiðisgranda og yrði framtíðar- vegur vestur á Nes. Þótti því sjálfsagt, vegna þess að um framtíðarveg var að ræða, og búast mátti við mikilli um- ferð um hann, að hann væri hafður breiður, alls ekki mjórri en 7 álnir. Þeg- ar til kastanna kom var hann þó breikk aður upp í 8 álnir, svo að klyfjaðir hest- ar gæti mætzt þar. Vegur þessi lá um tún ag var þegar sett trégirðing með honum öllum að sunnanverðu', en norð- an vegarins var ákveðið að útbýta bygg ingarlóðum. Á þessu sama sumri var einnig unn- ið talsvert að þvi að lagfæra veginn frá Öskjuhlíð að Bústöðum. Þar sem ótræði var mest í holtinu, voru gerðar tvær , biýr" eða upphleyptir vegarkaflar, ann ar 220 faðma en hinn 70 faðma. Þessar vegabætur munu hafa verið gerðar vegna þess að sýnilegt var, að umferð mundi stóraukast þarna á þessu ári. Var það bæði vegna þess, að Eyrar- bakkaverzlun hafði engar vörur, svo að bændur neyddust til að sækja verzlun í Reykjavík og Hafnarfjörð. Svo vofði þá líka yfir niðurskurður á fé vegna fjárkláðans, og viðbúið að bændur færi með fé sitt til slátrunar í þessa sömu staði. Þetta reyndist og rétt, því að aldrei í manna minnum hafði slíkur fólks- straumur verið til Reykjavíkur á haust- kauptíð eins og að þessu sinni. Og dag eftir dag voru reknir hingað stórir fjárrekstrar. Þeir sem mest keyptu þá af fénu voru kaupmennirnir E. Siemsen, W- Fiseher og M. Smith. Þótt svo sé til orða tekið í samtíma heimildum að þessar tvær „brýr" hafi verið g-erðar í holtinu austur af Öskju- hlíð, þá hygg eg að þar gæti dálítillar ónákvæmni. Lengri „brúin", þessi sem var 220 faðma, mun hafa verið yfir Breiðamýri fyrir neðan Öskjuhlíð, því að þar var ótræði mest. Þennan veg gerði Sverrir Runólfsson, og var þetta með fyrstu vegabótum á þessari leið. " egar hér var komið var farið að tala um, að nú væri tími til þess kom- inn að Reykjavík framkvæmdi fyrsta lið vegaáætlunar sinnar 1840, en það var að gera veg suður á Öskjuhlíð. Nú höfðu þegar verið gerðir tveir vegar- spottar á gömlu þjóðleiðinni til bæar- ins, annar þar sem var steinbrúin á læknum, Bakarastígur og Vegam,óta- stígur, en hinn „brúin" i ,Breiðamýri. Á milli þeirra voru illfærir troðningar umhverfis Arnarhólsholt, og fannst sum um sjálfsagt að tengja nú saman þessa vegarspotta. Málið kom fyrir bæar- stjórn, en nú brá svo undarlega við, að sumir vildu eltki þræða gömlu hesta- göturnar, heldur gera veg á öðrum stað. Urðu út af þessu deilur miklar. í bréfi, sem Sigurður Guðmundsson málari skrifaði Jóni Sigurðssyni forseta, 11. júlí 1868, segir hann svo frá þessu máli: „Mikið var hér í vor þjarkað um hvar ætti að leggja nýan veg inn yf- ir holtið upp úr bænum. Sumir vildu hafa gamla veginn, (aðrir vildu að hann lægi yfir Skólavörðuholtð — Innskot hér) og þriðju þar mitt á milli. Samt varð endirinn, að vegurinn var lagður inn yfir holtið hjá Skólavörðunni, og eru þeir nú að rífast um, hvort eigi að halda honum áfram niður í bæinn. Flest if munu vera á því, en þeir Halldór Kr. Friðriksson og Jón Guðmundsson eru mest á móti því, og bera þeir helzt fyr- ir sig, að bæarstjórninni hafi aldrei hugazt að leggja veg á þessum stað". Þeir Halldór og Jón höfðu nokkuð til síns máls, því að bæarstjórn hafði aldrei ákveðið að leggja veg upp að Skóla- vörðu. Sá vegur sem þangað var kom- inn og hafði verið ruddur í sambandi við smiði Skólavörðunnar varð inn- lyksa hjá bæarstjórn um leið og hún tók að sér viðhald Skólavörðunnar. En bæarstjórn hafði aldrei samþykkt að þarna skyldi vera vegur, og hún undir- strikaði það þegar í upphafi, með því að ákveða að þetta skyldi aðeins vera skemmtigöngustígur fyrir bæarbúa, en ekki alfaravegur. Á hinn bóginn hélt Jón Guðmundsson því fram í Þjóð- ólfi, að vegarstæðið væri í mesta máta óhentugt. Menn yrðu að vera svo bjart- sýnir að trúa því, að bráðlega kæmi hér hestvagnar, sem mundu létta mik- ið alla flutninga. En þessi vegur yrði svo brattur að hann væri ekki fyrir vagna-ujoferð. Hann ætti að liggja upp bratta forekku skammt frá Steinkudys og áfram upp á háholtið hjá Skólavörð- unni, en síðan tæki við önnur brött og löng brekka niður í bæinn. Væri veg- urinn því ófær fyrir vagnhesta hvort heldur farið væri frá bænum eða til bæarins. Hitt hefði verið miklu nær, að leggja veginn meðfram holtinu að austan, þar sem engar mishæðir væri alla leið niður að Vegamótum. Þar hefði komið hinn þægilegasti akvegur, og spá- ir Jón því að augu manna hafi opnazt fyrir þessu áður en 20 ár séu liðin. XX þetta var ekki hlýtt; hitt þótti meira virði að vegurinn yrði sem bein- astur, við það yrði hann styttri cvg ódýr- ari. Hverjir reru þar undir má sjá á bréfi frá Sigurði málara til Jóns Sig- urðssonar 26. júlí 1870. Þar segir hann: „Þá höfum við Sverrir komið því til leiðar, að þjóðvegurinn verður lagður þráðbeina línu á Öskjuhlið frá Skóla- vörðunni, og er búið að leggja noklcuð af honum". Þarna má sjá hvernig Krieger hafði áhrif á galnaskipan í Reykjavík löngu eftir að hann var farinn héðan. Skóla- vörðustígurinn, sem aldrei átti að verða umferðargata, er nú gerður að einum kafla af þjóðveginum (alfaraleið) til Reykjavíkur. Og svo sést hér einnig hvernig stóð á hinni merkilegustu veg- argerð hér í bæ, þegar vegur var lagð- ur þvert yfir Skólavörðuiholtið þar sem það var hæst, þaðan „þráðbeina línu" suður að Öskjulhlíð, og síðan þráðbeint upp Öskjuhlíðina þar sem hún var einna hæst og bröttust. Hér skal svo slegjnn botn í þessa frásögn, þar sem Reykjavík hefir feng- ið nýan þjóðveg út úr bænum. ALLÍR OG ENGINN Framhald af bls. 4. verur, en í því bar eitthvað fyrir sjón- opin svo hann sá ekki neitt. Þegar hann stillti kíkinn á nálægð B* * mn að þetta voru þeir Enginn og fuglinn, og hann ætlaði varla að trúa sínum eigin aug- um. í fyrsta lagi skildi hann alls ekki hvernig þeim hafði tekist að brjótast út úr lammlæstu búrinu, og í öðru lagi undraðist hann þá ofdirfsku fuglsins að fljúga með Engan á bakinu. Allir fór niður til að fullvissa sig um að þeir væru sloppnir. Satt að segja datt honum í hug að um sjónvillu hefði verið að ræða hjá sér, að þeir sætu enn í búrinu og gætu sig ekki hreyft. En þegar hann kom að búrinu var það galtómt, rimlarnir sagaðir sundur og það mátti rekja slóð Einskis frá mat- salnum, þvi hann hafði misst niður á leiðinni. Ölium fannst nú heldur en ekki hafa verið leikið á sig. Aldrei hefði svona nokkuð komið fyrir forfeður hans. Hann yrði hafður að athlægi í öllu landinu fyrir að hafa látið Engan og fuglinn sleppa, og hann myndi rýrna í áliti hjá skógarbúum. En þó merkilegt megi virðast var All- ir ekki mjög reiður. Innst inni var hann feginn að vera laus vð Engan og fugl- inn, því hann vissi ekki hvað hann hefði átt að gera við þá. Hann gat elcki hugs- að sér að lífláta þá, því hann var of friðsamur til þess og mátti ekki blóð sjá. Að vísu hefði hann getað látið þá dúsa þarna í noJckra daga, en hann var hræddur um að lítill friður hefði orðið í húsinu þegar þeir hefðu farið að skrækja eftir mat og frelsi. Og það var fyrir mestu að láta ekki trufla sig. Allir hugsaði líka með sér að raunar gerði það ekkert til þótt Enginn feldi sig undir borðinu endrum og eins í því skyni að ná sér í bita. Borðið var hvort sem er foúið þeirri náttúru að það hlóð sig alltaf fullt af mat um leið og það tæmdist. Ef til vill væri ekki hægt að losna við hann, og þá varð að taka því. Og Allir hugsaði með sjálfum sér að stundum hefði honum þótt gaman að honum. Enginn gat tekið upp á ýmsu sem vakti kátínu Allra. Eins og til dæmis þegar hann varð svo kenndur aí víninu, að hann fór að dansa við sjálfan sig úti á gólfi og syngja viðkvæma söngva. Þá hafði Öllum vöknað um augu og hann hafði óskað sér að hann gæti líka sungið þannig, en það var honum ekki gefið þótt hann væri stærstur og gjörvilegastur íbúa landsins. En Eng- inn var fimur og kunni að stíga dana við ímyndaðar hefðarmeyjar. Hann bjó sjálfur til tónlistina jafnóðum, og hann stjórnaði hinni ímynduðu konunglegu hljómsveit sem skipuð var færustu hljóðfæraleikurum sem völ var á. En Allir minntist líka þeirra stunda )2 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS- 16. tbl. 1965

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.