Lesbók Morgunblaðsins - 19.11.1967, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 19.11.1967, Blaðsíða 1
i upphafi 15. aldar lá helmistur Svarta dauða yfir íslanidi. Heimildir um pestina eru mjög fáskirúðugar, en minn- ingar þjóðarinnar urn þennan vágest lifðu í þjóðsögum fram eftir öllum öld- um og allt fram á okkar daga vekja þær hrylling og ótta. Heitið Svarti dauði^ kemur hvergi fyrir í heimildum 15. né 16. aldar, þá er þessi sótt roefnd Plágan, Mannplágan eða Plágan .mikla eða Plágan fyrri, til aðgreininigar pest- inni, sem gekk hér 1494. Pest þessi gekk út í Evrópu um miðja 14. öld með mestu forsi, og öðru hverju allt fram á 18. öld, en 1727 er ialið, að svermur brúnna rotta hafi komizt yfir Volgu og hafi þessi rottutegund útrýmt þeim svörtu, en sníkjudýr sem lifðu á þeirri tegund, voru aðal sýklaberar pestarinn- ar. Samtímaheimildir eru nokkrar ann- álsgreinar og tvö heitbréf. Merkasta heimildin er Nýi annáll, þar segir: 1402 .... Item kom út Hval-Emar Herjólfs- son með það skip, er hann átti sjálfur. Kom þar út í svo mikil bráðasótt, að menn lágu dauðir innan þriggja nátta, þar til er heitið var þremur lofmessum með sæmilegu bærnahaldi oig Ijósbruna . . . fengu síðan flestir skriptamál, á'ður en létust. Gekk sóttin um haustið fyrir sunnan land með svo mikilli ógn, að aleyddi bæi víða, en fólkið var ekki sjálfhjarga, það eptir lifði, í mörgum stö'ðum. Síra Áli Svarthöfðason deyði fyrst af kennimönmum um haustið, og þar næst bróðir Grímur kirkjuprestur í Skálaholti, síðan hver eptir annan heima presta; séra Höskuldur ráðsmaður á jóladaginn sjálfan. Aleyddi þá þegar staðinm að lærðum mönnum og leikum, fyrir utan biskupinn sjalfan og ij leik- menn. 1403. Manndauðaár hið mikla á Is- landi. Obitus Páls áfoóta í Viðey og herra Þorsteins frá Helgafelli. Ofoitus herra Runólfs af Þykkvafoæ i og vi biæðra, en aðrir vi lifðu eptir. Obitus Halldóru abfoadísar í Kirkjufoæ og vij systra, en vi lifðu eptir. Vígð frú Guð- rún ab'badis Halldórsdóttir. Eyddi stað- inn þrjá tima að manfólki (mtanfólk þ.e. þjónustufólk, þjónustustúlkur), svo að um sdðir mjólkuðu systurnar kúfénað- inn, þær er til voru, og kumnu flestallar lítið til, sem von var, er slíkan starfa höfðu aldrei fyrri haft. Komu þar til \\ I Sjúklingur á banabeM. Teikning úr handriti frá 15. öld. (wmA wM i^Ú ¦'ís^í EINS DAUÐI VARÐ ANNARS BRAUÐ en fégrœðgi, gripdeildir og oheidarlciki einkenndu timaskeiðið' — I. grein kirkju hálfur átti tugur hins sjöunda hundraðs dauðra manna, svo talið varð, en síðan varð ekki reiknað fyrir mann- fjölda sakir; svo deyði rrargt síðan. Item hið sama ár eyddi staðinn í Þykkvabæ þrisvar að manfól'ki svo ekki var eptir nema ij bræður, svo beima væri, og einn húskarl staðarins, og hann bar matinm fyrir þá og ,þá til komu . . . " 1404. Manndauðavetur hinn síðari. Eyddi þá enn staðinn í Skálaholti þrjá tíma að þjónustufiólkL Deyði þar þá þrír prestar og mesti 'hlutur klerka; ij prestar lifðu eptir: foróðir Þorfirunur kirkjuprestur og Þórarinn prestur Andrésson, er þá var capellanus bisk- upsins berra Vilehirns .... i Nýja annál er Einar Herjólfs- son nefndur Hval-Einar, en það viðuir- nefni finnst ekki á .iwanni þessum þegar hans er síðar getið, roiín þetta vera mis- lestur fyrir „í Uvalfirði" enda stendur svo í afskrift Árna Magnússoniar af Nýja annál. Vatnsfjarðarannáll eldri seg- ir við árið 1403^ „þá kom út plágan í Hvalfirði", ártalið er reyndar skakkt. Emnig er getið um Ála prest og sveina hans sjö, sem tekið hafi pestina við skip Einars í Hvalfirði, komdzt upp í Botnis- dal og dáið þar. Munnmælasögnin, sem tekin er upp í Fitjaanmál í samfoandi við pláguna síðari 1495, um bláa klæðið og fuglinn á auðvitað við komoi plág- unnar fyrri 1402. Samkvæmit 'þessari sögn á pestin að hafa „komið út í foláu klæði og fyrat verið sem fugl að sjá og úr því sem reykur upp í loftið". Það er ekkert ólíklegt að folátt klæði hafi ásamt öðriunn varningi flutzt með skipi Einars Herjólfssoniar og í því hafi leynzt rotta, sem hafi skotizt í land og hafi þá sumum virzt sem þær færi fugl. Sem kunnugt er voru rottur smitberar pestarinnar. IHvalfjörður var um þetta leyti ein helzta höfn landsins, þangað var mikil siglimg, höfn ágæt og skammar flutn- ingaleiðir til þéttlbýlla sveita. Og á þessum árum var sigling óvemjumi'kil til landsins. Englendingar taka að sigla hingað til fiskveiða og kaupskapar, oft- ast í banni klonumgs, frá 1390. Þar rmeð hófst togstreitan um verzlunina, fyrst milli Björgvinjarkaupmanna og Eng- lendinga og síðar þeirra og Hansakaup- manna. Þetta olli stórkostlegri verð- hækkun á skreið. Englendingar gáfu mun hærra verð fyrir skreiðina en væri hún seld í Björgvim. Því er mjög lík- legt, að Einar Herjólfsson hafi komið frá Englandi þetta örlagaríka haust. Svarti dauði blossaði upp öðru hverju eftir miðja 14. öld. Getið er um pestar- faraldur í Þýzkalandi, Englandi og á Niðurlöndum um og eftir 1400, en ekki er vitað til að pestin hafi geisað í Nor- egi á fyrstu tveimiur árum 15. aldar, og styður þetta skoðunina um útkoimiu Einars iHerjólfssonar frá Englandi. Sag- an um bláa klæðið bendir einnig til Englands; vefnaðariðja var hafim þar í landi og sjálfsagt ódýrara að kaupa þar fínan vefnað en af kaupmönnuim í Björgvin. Og Einar átti skipiS sj'álfuir, sem bendir tii þess að hann hafi ráðið ferðum sínum. Hann hlýtur að hafa verið vellauðugur; skipeign á þessuwi tíma bendir til þess. Endaiok þessa efnaða kaupmanns urðu þau, að han-n var drepinm á uppstigningardag í kirkjiugarðinum á Skúmstöð'um í Land- eyjum^ samikvæmt Nýja annál. * að er engin ástæða til þess, að rengja frásögn annála um sýkingu Ála prests og fylgjara hans. Sóttin var mijög nasm; menn veiktust á þriðja til fjórða degi eftir að hafa smitazt og oft fyrr. Því getur sögnin um Ála prest staöizt iHanm gat hafa dvalizt einn til tvo daga við skiip, kennt veikinnar, viljað hraða sér heim, en ekki komizt lengra en í Botnsdal. I annálum eru taldir prestar, sem tóku veikina um haustið en þeir voru berskjaldaðri fyrir smitun, em aðrir, sökum starfa isíns sem þjónustu- m>enn dauðvona manna. Því er það efa- lauist rétt, að pestin hafi borizt hingað til lamds um haustið 1402. •Fyrstu viðbrögð manna við plágunni voriu heitbréf. í Nýja annál er getið heita um sunnanvert land og til eru tvð heitbréf, annað frá Grenjaðarstað 25. desemfoer 1402 oig hitt á Munkaþverá 16. jan. 1403. Heitið var föstum., foæna- haldi heitgöngum og beimum giöfum til kirkna. Getið er um gjafir til Guð- m'undarskríms á Hólum og ekki er ólík- legt, að víðar hafi fólk leitað trausts með keimlíkum gjöfum. iHeitgömgur voru gerðar og hafa þær auðvitað orðið tíl þess að breiða út pláguna. Þrátt fyrir öll áheit og bænaikvak fór plágan urai iandið, sem liogi yfir akur. Fyrst dreifð- íst sóttin frá Hvalfirði suður, austur og •,*-' .4

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.