Lesbók Morgunblaðsins - 19.11.1967, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 19.11.1967, Blaðsíða 2
tfg3g^g|É^£|É|£E£ vestur strax um haustið 1402. Mann- fallið virðist hafa verið mest um þetta leyti í Árnes-, Rangárvalla- og Kjalar- nesþingum. Á þessum árum lágu allar leiðir til Skálholts fyrir sunnan land, enda verður mannfallið þar óskaplegt; biskupinn og tveir leikmenn lifa pest- ina. Skálholt var á þessum tímum ann- að mesta höfuðsetur landsins, það hefur verið fjölmennasta býli landsins og heimilisfólk varla verið undir tvö- hundruð. Fregnir af slíkum ósköpum hafa fljótlega borizt um landið og ótt- inn gripið um sig; fólk virðist hafa búizt við hinu versta, heitbréfin benda til þessa, þau frá Grenjaðarstað og Munkaþvera. í Munkaþverárbréfinu frá 16. janúar 1403 segir: „á móti þeim hræðilega manndauða, sem þá stóð harðast yfir", bendir þessi setning til þess, að pestin hafi þá verið komin í Vaðlaþinig. n; lýi annáll kallar árið 1403, „Manndauðaár hið mikla á fslandi". Taldir eru upp nokkrir menn, sem þá létust úr pestinni, áibótar, ahbadísir og ýmsir veraldlegir höfðingjar. Þá er pestin komin um all't land, þótt segi í þjóðsögum, að galdramenn hafi varið Vestfirði. Einnig segja munnmælin, að sumir hafi tekið sig upp með hyski sínu og flutt á öræfi og dvalið þar með- an plágan gekk; >sent mienn öðru frverju ¦til að sjá hvort dauðamistrið lægi enn yfir sveitum, og ekki hreyft sig úr stað fyrr en það var nokið burt. Sumstaðar er bent á tóttir þessu til sanninda, svo sem í Arnardal inn af Möðrudal á Fjöllum, þar sem sagt er að Þorsteinn jökull hafi dvalið, en það mun hafa gerzt í plágunni síðari, pví að hann er uppi um 1500. Grundar-Helgi á að hafa flutt á fjöll og dvalizt þar meðan móðan lá yfir sveitum. Nýi annáll segir klaustrið í Kirkjubæ hafa orðið hart úti þetta ár, svo mjög að þrisvar eydidi staðinn að vinnufólki, svo að systurnar hafi orðið að mjólka „kúfénaðinn . . . og kunnu flestar lítið til". Þetta bendir til þess, að nunnurn- ar þar hafi verið úr höfðingjastétt, og svo hefur einnig verið um munka og nunnur annarra klaustra hérlendis. Vinnufólksskortur hefur verið orðinn töluverður þetta ár, þegar ekki fást mjaltakonur lengur til klaustursins í Kirkjubæ. Sama ár hrundi niður vinnu- fólk Þykkvabæjarklausturs, svo að Iokuim var aðeins einn húskarl til þess að bera mat fyrir þá tvo munka, sem eftir lifðu og gesti þeirra. Mannfall presta varð svo mikið, samkvæmt frásögn Vatnsfjarðarannáls eldra, að síðasta pláguárið hafi lifað eftk sex prestar í Hólabiskupsdæmi, en varla fimmtki í Skálhaltsbiskupsdæmi. í sömu heimild segir við 1403, að plágan gangi „sem mest á Norðurlandi með óguxlegu mannfelli", og til marks um pestnæmið segir, að „þó fimmtán færu til greftrunair með einum, komu ekki heim nema fjórir". 1404 eyðir pestin Skálholtsstað þrisvar að þjónustufólki, prestar létust þrír og mestur hluti klerka, þ.e. þeir, sem höfðu lægri vígslu en fullgildir prestar. Biskupinn Vilkin Hinriksson lifði af þessar hörmungar, en 1405 var vetur aftaka harður, nefndur „snjóa- vetur hinn mikli" með miklum „fjár- felli til hrossa og sauðfjár fyrir sunnan land" og bættist þetta ofan á allar aðrar hörmunigar. Biskup fór utan úr Hvalfirði, ásamt Birni Einarssyni Jórsalafara og fleirum í júlílok 1405; hélt til Björgvinjar og lézt þar. Björn Jórsalafari gerði útför hans. Mannfall í Svarta dauða var lengi vel talið % hlutar þjóðarinnar, en lík- legra er að % hafi látizt eða rúmlega það. Manntöl eru engin til frá þessum timum og ber mönnum ekki saman í ágizkunum sínum, sem þeir draga af skattbændatali 13)11 og þingfararkaups- bændatali um 10&5. Mannfjöldinn um 1400 gæti hafa verið 80-90 þúsund manns og gætu þá hafa fallið úr plágunni 35-40 þúsund. Þetta var óskapleg blóð- taka, og svipuð og aðrar þjóðir í Evr- ópu urðu að þola. .fVfleiðingar plágunnar hér á landi urðu af drifaríkar, en það ber. að athuga, að þær breytingar, sem verða á atvinnu- högum land'smanna í upphafi 15. aldar verða alls ekki einungis raktar til af- leiðinga plágunnar. Pl'ágan verður til þess að flýta fyrir þessum breytingum og magna þær, vísirinn að þeim var kominn áður en plágan hófst. Því verða örar og róttækar breytingar á atvinnu- högum landsmanna í upphafi 15. aldar og verða ekki aðrar slíkar fyrr en á okkar dögum. fslenzkt miðaldaþjóðfélag var kyrrstætt landbúnaðarþjóðfélag at- vinnulega. Jarðeignin og búféð var und- irstaða mannlífs hérlendis og annars staðar í Evrópu. Þjóðin bjó mjög að sínu, en þó varð ekki lifað hér í landi nema til kæmi innflutt nauðsynjavara, svo sem járn, korn og timbur. Reyndar var hér stunduð járngerð fram á 15. öld, en þó ekki í slíkum mæli að nægði, kornyrkja var bér einnig stunduð, og er sama að segja um þá grein og loks timbrið. Fabúlur ganga um að landið hafi verið vaxið skógi og nytjaskógi, en allt bendir til þess að skóigar hér- lendis hafi aðeins verið nýtilegir, sem eldsmatur, til kolagerðar og til rafta í léleg útihús. Arngrímur ábóti Brands- son skrifar Guðmundar sögu um miðja 14. öld, og þar í gefur hann nokkra lýs- ingu á landinu, þar eð hann setti sam- an þessa .sögu í þeim tilgangi að fá Guð- mund gerðan heligan. Sagan var rituð á latírnu, en íslenzka gerðin er nú aðeins til. f landlýsingunni segir ábóti: „Skóg- ur er þar engi utan björk, ok þó lítils vaxtar. Korn vex á fáum stöðum sunn- anlands, ok eigi nema bygg". Verzlunar- viðskipti við aðrar þj'óðir voru lífs- nauðsyn og 'því réð verðlag erlendis mjög hag manna hérlendis. Aðalútflutn- iii'gsvara íslendinga var vaðmál, heim- ilisiðnaðarvara og stendur sivo allt frá upphafi byggðar og fram um miðja 14. öld. Verð vaðmáls hækkar heldur allt fram á síðari hluta þrettándu ald- ar. Þegar kemur fram á 14. öld er tekið að kvarta yfir vaðmálinu erlendis, og fer verð þess lækkandi. Árferði var erf- itt á 14. öld, jarðleiga fer þá lækkandi en á síðari hluta aldarinnar tekur hag- ur landsmanna að skána með auknum sjávarútvegi. E.j Iftir miðja 14. öld er tekið að fiytja út skreið og lýsi ag undir alda- mótin er getið um erlenda kaupmenn hér við land í samibandi við óspektir. Skreiðin var orðin eftirsótt og stafaði það af opnun nýrra markaða fyrir skreið, að tilhlutan Hansasambandsins. Hansasambandið náði tangarhaldi á norsku verzluninni og var orðið ein- rátt um norska verzlun þegar >um miðja 14. öld. Lengi höfðu Norðmienn séð Eng- lendingum fyrir skreið, en nú voru bein verzlunarviðiskipti Norðmanna og Eng- lendinga úr sögunni og harðvítug sam- keppni hefst um skreiðina milli Hansa- samibandsins og Emglendinga. Þetta or- sakaði stórhækkun skreiðar og sú hækk- un verður örust milli 1400 og 1420. Á þeim árum taka Englendingar að sigla hingað stórum flota til fiskveiða og verzlunar og við það hækkar skreiðin um helming. Skreiðin hafði einnig hækkað töluvert á árunum 1350-1400. Þessi hækkun hafði þær afleiðingar, að fólk dróst að sjávarsíðunni og kaup hækkar. Þessi þróun var hafin áður en Nunnurnar í Kirkjubæjar- klaustri urðu sjálfar aff mjólka kýrnar því sta<$- inn eyddi að vinnufólki. Svarti dauði örvar þessar breytingar stórkostlaga. Það verður mikill skortur á vinnu- afli við hið gífurlega mannfall í plág- unni, kaupgjald stórhækkar. Jarðir fara í eyði og jarðarverð lækkar og þar með landskuld. Einstakir menn erfðu oft miklar jarðeignir eftir frændur sína og kirkjan efnaðist stórum. Lækkun jarðarverðsins varð til þess að ýta und- ir jarðakaup einstakra stórjarðeigenda og kirkjunnar. Þó er ein tegund jarða, sem hækkaði í verði á þessu tímabili og það voru útvegsjarðir, enda varð mikil eitirsókrn eftir þeim. Erfitt var að lei'gja jarðir, sem fóru í auðn við pláguna, landeigendur tóku á það ráð, sem reyndar hafði verið tekið upp fyrr sums- staðar að leigja kvikfé með jörðum. Þetta gerði efnalitlu fólki fært að hefja búskap með leigupening. Leigur eftir innstæðukúgildin voru háar og þannig unnu jarðeigendur nokkuð upp lækkun landskuldar. Reynt var að hafa hemil á kauphækkunum en það kom fyrir lítið, því að um þetta leyti stórjókst sjósókn og þá eftirspurn eftir vinnuafli. Land- auðn sú, sem verður við Svarta dauða bættist að mestu á síðari hluta 15. ald- ar, þó er það mismunandi eftir héruð- um. Oft hefur verið talið, að forn eyði- býli og byggðir hafi eyðzt í Svarta dauða, og eru um það víða munnmæli, en oft reynist þetta rangt, þegar nánar er athugað. Það voru fleiri plágur en Svarti dauði; öskufall, landrýrnun eftir langvarandi rányrkju og afleitt árferði ásamt óheppilegu verzlunarfyrirkom«- lagi áttu hér drjúgan hlut að. *r ótt efnahagslegar afleiðingar pestarinnar yrðu miklar og ykju og mögnuðu atvinnubyltinguna, sem á-tti sér stað í upphafi 15. aldar, þá voru áhrif pestarinnar á siðferði og hugsun- arhátt ekki síður djúptæk. Auður kirkj- unnar stórjókst og áhrif og vald hennar yfir hugum manna ekki síður. Hún hafði lyklavöldin að himnaríki og án náð'armeðala kirkjunnar var hver mað- ur glaíaður. Kirkjan og heilagramanna sveitir hennar voru eina von pestar- hrjáðrar þjóðar. Fyrirheit hen.nar og ti úarvissa fólksins gat bægt frá ótta og skelfingu og beit um jarðarparta, kvik- fé eða peninga gaf oft góða raun. Dýr- iingarnir stórefnuðuist og það fé rann allt til forsvarsmanna kirkjunnar. Svarti dauði og aðrar piágur á 15. öld- inni áttu mikinn þátt að auknu valdi og auði kirkjunnar. Sama sagan hafði gerzt erlendis á 14 öld, en þó að þvi er virðist ekki í slíkum mæli sem úti hér: E, I ins dauði er annars brauð, þetta sannaðist óhugnanlega oft á þessum ár um, menn rökuðu saman eignum og þær margfölduðust við atvinnubylting- una. EngLnn var óhultur og hver dagur gat orðið sá síðasti, því var um að gera að njóta gæðanna eða þá gefa sig guði. Fégræðgi og óheiðarleiki varð einkenni tímanna og einni.g heimsflótti. Kirkjan auðgaðist og spilltist, enda var ástand yfirvalda kirkjunnar erlendis ekki til neinnar fyrirmyndar, em.bættissala og mútuþægni var talin sjálfsögð. Pestir verða oft til þess að auka skemmtana- fýsnina og ábyrgðarleysið, þetta birt- ist í Ijóðagerð aldarinnar. Stjórngæzla hérlendis var í molum mikinn hluta a!darinnar. Eiríkur af Pommern var lélegur landstjórnarmíað'Ur og hafði um sig gæðinga, sem voru ekki sem holl- astir siðgæði og réttlæti. Á tímúm siríðs og fairsótta birtist manneskjan og eðili hennar naktari en á skaplegri tím'um; tækifærin til ills og g.óðs eru meiri og þegar siðferðilegt aðhald er í molum grefur spillingin frekar um sig. 15. öldin hefst með siðferðilegri upp- lausn eftir pláguna og var sú úpplausn einkenni aldarinnar. Fégræðgi, mútu- Framhald á bls. 11 '; 2 IÆSBÓK MORGUNBLAÐSINS 19. nóv. 1967

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.