Lesbók Morgunblaðsins - 08.12.1968, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 08.12.1968, Blaðsíða 1
*?gtttiWafr*ifi9 | 46. tbl. 8. desember 1968. — 43 árg. j í október í haust kom út hjá forlagi McMillans í London bókin The Great Terror eftir Robert Conquest. Þetta er stór bók, 656 bls. og þar er með ógnvekjandi nákvæmni greint frá hreins- ununum miklu undir stjórn Stalins í Bússlandi á síðari helming fjórða tugs aldarinnar. Fer bókin mikla sigurför um heiminn og þykir taka af öll tvímæli um þetta hrollvekjandi tímabil í sögu Rússlands. Kaflinn, sem hér birtist er tals- vert styttur. Fyrir 30 árum, nánar tiltekið síðustu daga júlímánaðar árið 1938, fóru fram athyglisverðar fjölda-aftökur í kjallara Luby- anka-fangelsisins. Meðal þeirra sem líflátnir voru, var einn með limur Politburó, iðnaðarmála- ráðherra þungaiðnaðarins, ritari framkvæmdanefndar miðstjórn arinnar og menntamálaráðherra TJkrainu, allir f jórir gamlir bol sévikkar og með'imir eða upp- rennandi meðlimir miðstjórnar kommúnistaflokksins í Rúss- landi. Þá eru ótaldir 4—5 hátt- settir foringjar úr hernum (þar af einn fyrrverandi yfirhers- höfðingi í Rauða hernum), 3 liðsforingjar og tveir yfirflota- foi" »ð- ílotanum. Af þekktum fórnarr<imbum í þess- um flokki skal síðastan telja viðurkenndan leikritahöfund. Allt vóru þetta menn sem gegnt höfðu mikilvægum embættum. Þarna var þeim fórnað Vart verður hjá því komizt að telja aftökur sem þessar at- hyglisverðar. En þó er það ef til vill enn athyglisverðara að nú er þeirra í fyrsta sinn get- ið á prenti. A því er einföld skýring. Stal in hafði ákveðið að þennan at- burð sKyldi ekki sveipa rang- túlkunum. Honum skyldi hald- ið leyndum. Með strjálum upp- lýsingum og gögnum, sem borizt hafa frá Sovétríkjunum síðustu árin, hefui verið hægt að bæta við og staðfesta vafaatriði um þetta mál og fá þannig sam- stæða héildarmynd af þeim ógn arlegu atburðum sem áttu sér stað síðustu ár fertugasta ára- tugsins í Rússlandi. Ekki er ótilhlýðilegt að þetta komi til umræðu, þar sem nú er svo að segja algerlega loku fyrir það skotið, að frekari upp lýsingar eða gögn f jiist frá Rúss landi. Reyndar hefur fjöldi manna víða á Vesturlöndum tekið öll- um sönnum fregnum af þessu tímabili í sögu Sovétríkjanna með mikilli tortryggni. A því Stalín ásamt Kalínlin, Kaganovitsj, Jenúkídse, og hægra megin við Stalín: Vorosjílov og Kirov. Stalín þyrmdi ekki fremur hinum nánustu sam starfsinönnum sínum. varð þó nokkur breyting eftir að Khrushchev hélt „uppljóstr unar-ræðu" sína árið 1956. En nýjar fregnir, flestir frá Rúss- landi, staðfesta fyllilega gaml- ar skýrslur frá landflótta Rúss um. Til dæmis er nokkurn veginn fullvíst, að Stalín stóð að baki morðinu á félaga sínum Sergei Kirov í desember árið 1934 og er það upphafið á öllum „hreins unum" sem á eftir fóru. Þetta hefur að vísu aldrei verið opin berlega viðurkennt í sovétríkj- unum, en á árunum 1956—'64 hafa ýmsar ábendingar, þrálát- ur orðrómur og lýsingar smá- atriða nægt til að staðfesta frá sagnir landflótta Rússa sem hingað til hafa talizt hvað á- reiðanlegastir og má þar á með al nefna skýrshigerð fyrrver- andi NKVD-liðsforingjans Alex anders Orlovs. Sömuleiðis er það ljóst að Stalin kom Ord/honikidze fyr- ir kattarnef, eins og Viktor Kravchenko hefur haldið fram og margir með honum. Við vitum að réttarhöldin miklu sem fóru fram í ágúst 1936, í janúar 1937 og í marz 1938 voru sett á svið Fregnir af þeim hafa þó bæði verið ó- ljósar og sundurlausar, jafnvel lika á valdatimum Khrushcevs. Fimm sakborninganna frá 1938 hafa fengið fulla uppreisn æru, og þar með var sagan um „þétt- riðið „samsæri" gerð að engu, enda \>ótt allir sakborningarnir hafi játað á sig aðild að því. Bukharin og Rykov voru ekki „endurreistir", e«i því lýst yfir, að þeir væru að minnsta kosti hvorki „njósnarar né hermdar verkamenn". Engir þeirra sem dæmdir voru 1937 hafa verið sýknaðir. Aftur á móti hefur verið gefin út yfirlvsing um það að höfuðsök þeirra, tilraun til að ráða Molotov af dögum, hafi verið uppspuni. Sakborningarnir frá 1936 hafa heldur enga uppreisn fengið. Þeir voru sakaðir um að hafa myrt Kirov. Nú er hins vegar um það mál sagt að „injög sé •erf itt að kveða á um það, hver hafi raunverulega átt sökina". Sú yfirlýsing getur tæplega stað* ið undir dómsúrskurðinum um sekt þeirra. Við vitum líka að réttarhöld- in yfir Tukhachevsky mark- skálki og hershöfðingjunum var sett á svið. AUir meðlimir hers ins sem voru líflátnir þá og síðar, virðast hafa fengið upp reisn æru, Þar á meðal Schmidt deildarforingi, sem einriig tók þátt í „játningunum" í ágúst 1936. Herinn á mikið undir sér og aðilum þaðan hefur greini- lega orðið meira ágengt en mörg um öðrum utan hersins. Endur minningar og greinar ritaðar af mönnum innan hersins hafa leitt mörg atriði fram í dagsljósið, svo sem útrýmingu eiginkvenna, bræðra, systra og frændfólks * liðsforingjanna sem liflátnir voru. Sömuleiðis er það stað- fest að unglingsbörn þéirra hafi verið send í þrælkunar- búðir. Við vitum einnig að þá strax á þeim tíma var nokk- urn veginn rétt tilgetið um tölu liðsforingja sem líflátnir voru ----- en hún mun hafa verið 30—40 þúsund manns og þar af flestir reyndir hermenn. En Stalín hélt áfram að láta taka yfirmenn hersiny af lífi jafnvel eftir að þýzk-rússneska stríðið braust út. Það er líka orðið íjóst, að .hreinsanirnar" innan hersins og aðrar aðgerð- ir Stalins hafi bláit áfram hvattl^ Þjóðverja til að hefja innrás- ina í Rússland. f skýrslu þýzku leynibjónustunnar árið 1940, seg ir, að Rauði herinn sé þá að öllu leyti geysilega vel búinn að því undanskvldu að forust- an sé öll í molum Að fjórum árum liðnum muni hún þó vera komin í viðunandi borf. Frá sjónarmiði Hitlers réð þetta úr- slitum. „Nú eða aldrei" Reynslu leysi rússnesku herforingjanna

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.