Lesbók Morgunblaðsins - 06.07.1969, Blaðsíða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 06.07.1969, Blaðsíða 6
KJALARNESÞING OG ALÞINGI HIÐ FORNA EFTIR ÁRNA ÓLA Fundur landsins og land- nám eru vitanlega að því leyti merkustu viðburðir í sögu lands ins sem þeir eru nauðsynlegur undanfari alls þess, sem hér hef- ir síðar gerzt. Og vaf alaust haf a margir landnámsmenn vorir unn ið afreksverk um byggingu landsins. En landnámin eru þó eigi svo margþætt né svo mik- il vitraun sem setning Alþingis var, stofnun allsherjarríkis og setning laga handa landsmönn- um öllum. Það er hið ágætasta verk og hafa margir góðir menn að því unnið, enda þótt Úlf- Ijótur hafi mest í því átt. Það hefir kostað mikinn tíma og fyrirhöfn, og hefir útheimt marg ar skýringar og fortölur. Hafa hötfðinigj'ar þeir, sem Úllfljótuir ráðfærði sig við áður en hann sigldi, sennilega unnið nokkuð fyrir málið, og svo Grímur geit- skör, er hann fór um landið.— Svo sagði Einar prófessor Arn- árssioin, (Skírnir 1930). Ingólfur hét maður norrænn, er sannlega er sagt, að færi fyrstur þaðan til fslands, þá er Haraldur hinn hárfagri var sextán vetra gamall, en í annað sinn fám vetrum síðar. Hann bygigBi suður í Reykjarvíik. — Svo segir Ari íróði í ísileinid- ingabók. En í Hauksbók Land- námu segir svo: Ingólfur tók sér bústað, þar sem öndvegis- súlur hans höfðu á land kom- ið. Hann bjó í Reykjarvík. Þar eru enn öndvegissúlur þær i eldhúsi. En Ingólfur nam land milli Ölfusár og Hvalfjarðar og öll nes út. Hann var fræg- astur allra landnámsmanna, því að hiainin kom hér aið aiuðu landi og byggði fyrst landið, og gerðu það aðrir landnámsmenn eftir hans dæmum síðan. Ingólfur átti Hallveigu Fróðadóttur, syst ur Lofts hins gamla. Þeirrason var Þorsteinn, er þing lét setja á Kjalarnesi, áður alþingi væri sett. Ingólfur var frægastur allra landnámsmanna vegna þess að hann nam hér fyrstur land. En ekki ætti hann síður að vera frægux fyrir hitt, að af- kamiemdur hiame og vemzlaimemm stjórnuðu landinu fram að kristnitöku, eins og enn mun sagt verða. Dr. Guðbrandur Vigfússon leit svo á, að þótt talið væri að fsland hefði byggzt úr Nor- egi, þá hefði komið hingað á landnámsöld álíka margt fólk af keltnesku kyni eins og norsku. En norska kynið var „herra- þjóðin í landinu, eins og glöggt má sjá af fornsögunum, ogþær sýna líka að norsk menning og norskur hugsunarháttur hef- ir verið hér yf irgnæfandi. í Noregi var byggð hagað öðruvísi en í öðrum germönsk- um nágrannalöndum. í Svíþjóð, Danmörku og Þýzkalandi bjuggu menn í þorpum, en í Noregi voru sérstök bændabýli, og sama varð reglan hér á landi. Þeir, sem fyrstir komu, námu mjög víð lönd, en byggðu þau svo skipverjum sínum og öðr- um er seinna komu. Með þessu móti höfðu þeir nokkurn lið- sityrk, ef á þá yrðd ráðizt og jafnfraimt voiru þeir þá höfðingjar, hver í sínu land- námi. Vegna þessa stefndi allt að því, að hér risi upp smá- ríki, eins og var í Noregi áður en Haraldur hárfagri lagði land allt undir sig. Þessiir fyristu hiáriaðslhöfð&nigj- ar stjórnuðu svo landinu um hríð, án þess að nokkur sam- eigiinleg lög væru hér gildamdi. Að vísu koimiu þeir nrueð nioikkir- ar- morsikar venjuir viðvíkjianidi eignarhaldi einstaklinga, kaup- stoap, hjúsikap, uim enfðir, hefnd ir fyrir víg o.s.frv. En þetta gat orðið breytilegt eftir hér- uðum er fram í sótti og sáu framsýnir menn hver voði var búinn innanlandsfriði ef fram- vindan yrði sMk. Naiuðsyn væri að stofna hér þjóðfélag áður en í óefini væri komið. Þá var það, að Þorsteinn Ingólfsson stofnaði Kjalarnes- þing og „höfðingjar þeir, er að því hurfu", eins og Ari fróði kemst að orði. Tveir aðrir af stofnendum þingsins eru nefnd- ir Helgi bjóla, tengdasonur Ing- ólfs og Örlygur gamli á Esju- bergi, og voru þeir báðir kristn- ir. En svo hafa aðrir höfðingj- ar bætzt í hópinn og þeir hafa átt heima í Borgarfirði og Ár- nessýslu. Þetta þing skyldi setja lög er giltu á yfirráðasvæði þess og dæma um mál manna. HVENÆR VAR KJALAR- NESÞING STOFNAD? Það skiptir nokkru máli ef unnt er að ákveða hvenærþing þetta var stofnað, því að með hverju ári fjölgaði mikið fólki í landinu og þá um leið ýfing- um og ófriði milli manna. Með- ain enigair regluir voru tiil að fara eftir í viðskiptum manna, var óhægt um vik að setja niðuir deiluir. Kjalarnessþings er getið í ís- lendingabók, Landnámu Grettis sögu, Harðarsögu og Kjalnes- ingasögu, en hvergi er þess get- ið hvenær það var stofnað. f Grettissögu segir, að skömmu eftir útkomu Önund- air tréfótar, sefm bjó í KaMffoaks- vík á Ströndum, „hófust deil- ur þeirra Ófeigs grettis og Þor- bjarnar jarlakappa og lauk svo, að Ófeigur féll fyrir Þorbirni í Grettisgeil hjá Hæli. Þar varð mikill liðsdráttur að eftirmáli með sonum Ófeigs. Var sent eftir Ömundi tréfæti og rei'ð hann suður um vorið". Önund- ur var tengdasonur Ófeigs grettis. Á leiðinni suður gisti hann í Hvammi hjá Auði djúp- úðgu. Hún bað að Ólafur feil- an sonarsonur sinn mætti ríða með honum suður til að biðja aðeins verið fyrir landnám Ingólfs Arnarsonar, því að þar segir, að Þofrsteimm Imgólfsson hafi haft þetta þing, „og höfð- ingjar þeir, er að því hurfu". Er þair rmeð gefið í skyn, að smám saman hafi honum bætzt samþÍMgsimienn, og giait það vel tekið nokkur ár að þingháin næði alla leið austur að Þjórsá. Hér verður því að álykta svo sem Kjalarnesþing hafi verið stofnað rétt upp úr aldamót- um 900. Nú telur og dr. Guð- brandur Vigfússon að Ingólf- ur Arnarson muni hafa dáið um 900 og getur þess að menn ætli að þingið hafi verið stofnað eft ir hans dag. Bendir það til þess, að þingstofnunin hafi ve.rð fyrsta verk Þorsteins Ingólfs- aoniar eftir aið haran tók við mannafonnráð'uni í héaiaði. Þing þetta mun hafa verið stofnað að fyrirmynd norsku fylkjaþinganna á Frosta, Gula og Eiðsvelli, og þaS mun hafa verið orðið aldarfjórðungs gam alt þegar alþimigi var stofmað. HVAR VAR ÞINGH) HAÐ? Aðeins á einum stað er þess getið, hvar Kjailarmiesþimig var háð. Nú þekkist þetta örnefni ekki lengur. hann hafl. sðö" á Islandi, um 100 ferálnir að innanmáli. Vegg ir höfðu verið hlaðnir úr völdu grjóti og taldi hann að þeir mundu hafa verið um sex feta háir. Því næst ranmisiakaði hann grjótdyngju nokkra utan við búðirnar, því að honum sýnd- ist sem mannvirki mundi vera, en fann þar ekki annað en stóra steina og vissi ekki hvað þetta var. Þá réðist hann á merkas'ta staöinm, sjáJlfan dóm- hringinn. Þar var hringhlaðinn grjótgarður og taldi Jónas að hann mundi upphaflega hafa verið um tveggja álna þykkur neðst og álíka hár. Þvermál hringsins var 43 fet. í miðjum hringnum var grjóthrúga og gat grjótið ekki verið komið úr hringgarðinum, og hélt hann því að þar mundu dómendur hafa setið. Ekki var Jónas í nokkrum vafa um, aK hér hefði hanm fundið hinn gamla þingstað Þor- steins Ingólf ssonar. Skammt þaðan voru einnig aðrar rústir, sem Jónas skoð- aði ekki. Handan vatnsins, gegnt Þingnesi, undir holtinu sem Bugða rann fram með og heit- ir Norlingaholt, voru fram á Alfdísar hinnar barreysku, og að hann styddi það mál. Tók Önundur því vel. Þegar hann hitti svo vini sína og mága, var talað um vígsimiálin, „oig voru þau lögð til Kjalarnessþings, því að þá var enn eigi sett al- þingi. Síðan voru málin lögð í gerð, og komu miklar fébætur fyrir vígin, en Þorbjörn jarla- kappi var sekur gerr. . . .Þetta haust fékk Ólafur feilan Alf- dísar hinnar barreysku. Þá and- aðist Auður hin djúpúðga, sem segir í sögu Laxdæla". í Tímatalsritgerð sinni telur dr. Guðbrandur Vigfússon, að Auður djúpúðga muni hafa and- ast á árunum 908—910. Nokkru fyrir þann tíma hlýtur Kjalar- nesþing því að hafa verið stofnað. Af frásögn Ara fróða í fslendingabók mætti ráða, að Kjalarnesþing hefði upphaflega Vegna nafns þingsins hélda menn lengi vel, að það hefði verið háð á Kjalarnesi. Jónas Hallgrímsson tók sér fyrir hend ur sumarið 1841 að finna þing- staðinn og leitaði upplýsinga víða. Honum var bent á Leið- völl, sem er skammt frá Mó- um á Kjalarnesi. Fór Jónas þangað, en sannfærðist fljótt um, að þar hefði aldrei verið háð þing, heldur hefði þar að- eins verið leið. Svo f éklk hainin f regnár af því að í Þingniesd í EAliðarvaitni vætu margar og glöggvar búðatóftir, og þangað fór hann við áttunda mann til þess að rannsaka stað- inn. Þar fann hann rúmlega 20 búðatóftir. Hann byrjaði á því að grafa upp stærstu tóftina, og segir hann að það hafi ver- ið sú stærsta búðartóft, sem þessa öld miklar búðatóftir og voru þær nefndar Norlingabúð ir. Þarna hafa Borgfirðingar þeir, er þingið sóttu haft búð- ir sínar og bendir nafnið til þess, því að um aldir voru Borg firðingar kallaðir Norlingar hér um nesin. Þingnes heldur enn nafni sínu enda þótt það sé nú orðið að ey í vatninu, síðan vatns- borð Elliðavatns var hækkað vegna rafmagnsstöðvarinnar hjá ánum. Nesið gekk út í vatnið að sunnan, hér um bil miðja vegu milli bæj'anna Eiiiðiaivaitms og Vatnsenda. Var fyrrum að- eins mjótt sund milli þess og engjanna fyrir norðan. Þarna er einn af sagnmerk- ustu stöðum íslands, en þó hef- ir verið farið illa með hann. Laust eftir seinustu aldamót, þegar ræktunaráhugi vaknaði 6 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 6. júillí 1969

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.