Lesbók Morgunblaðsins - 01.02.1970, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 01.02.1970, Blaðsíða 4
MYNDLIST Bragi Ásgeirsson Að hlusta með sjóninni Um myndlist og listrýni H, Lve oft verffur þess ekki vart, að fólk lætur sér nægja að sjá hlutlna einu sinni, — það hefur séð málverkið fyrr, komið á staðinn áður, svo að óþarft er talið að eyða dýr- mætum tíma í annað sinn. En svo eru aðrir, sem vilja kafa dýpra, því að þeir sjá jafnan eitthvað nýtt í hafi og hauðri, og við alla hluti, jafnvel þá hversdagslegustu, þeim veitast ný áhrif og alls staðar sprett- ur f ram líf í nálægð þeirra. Viff lærum að lesa, og þegar við lesum, birtast okkur í les- málinu margvíslegar myndir, er formast hið innra með okkur. Skáld geta verið blind og tón- skáld, sem misst hafa heyrn hafa skapað stórfengleg tón- verk. Og því skilst, að hug- takið AB SJÁ er miklu víðtæk- ara en að horfa eða stara á nlutina. Þegar við lærðum að lesa, lásum við, að grasið væri grænt, hafið blátt, himinninn biár, moldin brún o.s.frv. Gegn- um slík orðtákn lærðum við heilmikið, sem viff síðar notum ósjálfrátt á sjónrænan hátt án þess að aðgæta réttmæti kenn- inganna meff aðstoð sjónarixin- ar. Slík samblöndun orða og sjónrænna tákna sljóvga vissu- lega upplifunarhæfileika þann, sem felst í því að uppgötva endurnýjunargildi hluta. Fólk horfir að vana á hlutina — hef- ur skapað sér ákveðnar fast- mótaðar hugmyndir um um- hverfi sitt og þar með lokað að sér fyrir öðrum möguleik- um. En grasið er ekki ævin- lega grænt, himinninn er ekki ætíð blár, það er alveg eins víst, og að hafið skiptir um Iit, eftir því hvernig Ijósið fellur á það og eftir hita og kulda- stigi, og svo hefur moldin marga liti. Allt þetta er auð- velt að sanna með athugunum í náttúrunni. E, 1 n þótt hægt sé að sanna svo áþreifanlega víðfeðmi sjón- arinnar í fáum Iínum, þá er það staðreynd, að mögulegt er að ljúka næstum hvaða lang- skólanámi sem er, án þess að hinn dýpii tilgangur sjónarinn- ar verði viðkomandi ljós. Því að þessar staðreyndir má viða lesa, en eitt er að lesa og ann- að að skilja, eins og það er tvennt ólíkt að sjá og horfa. Að horfa samkvæmt reynslu vanans er t.d. að Iaðast að hlut, sem maður þekkir í mál- verki, málverkiff verður gott sem staðfesting á reynslutákni. Að sjá er að uppgötva og upp- lifa eitthvað í málverki, sem er ntan við venjulega sjón- reynslu áhorfandans. A þann veg notar maður augað til að endurnýja skynjanir manns á hinu þekkjanlega umhverfi. Teikning af grcinarhöíiuidl eftir Bidstrup. Eftirlíkingin höfðar ekki til skapandi kennda, en getur haft tilgang í umhverfi fólks, sem á ekki slíkar kenndir til. „Blinda er ekki þaff versta," mælti hin heimskunna Helen Keller, „heldur náttmyrkur fá- fræði og tilfinnuigaleysis." — Barn fæðist, það er endur- nýjun lifsins, því neitar enginn, en ótalmargir neita öllum stað- reyndum, sem eru fyrir utan reynslutákn þeirra. . . . „Ég skil ekki nútímalist," er orðtak margra í dag, en þeir eru ekki hinir fyrstu er þannig kveða, því aff hver kynslóð hefur sa.gt það sama um aldir. Hvað vill fólk skilja? Efnafræffilega samsetningu lit- arins — viðbrögð léreftsins gagnvart hita og raka, gerð penslanna? Skiljum við trén, gróðurinn, granítið í f jöllunum, tilgang lífsins?... Meff allri virffingu fyrir manninum og mannlegum skilningi þá er það harla lítiff sem hann raun- verulega skilur af því, sem hrærist umhverfis hann. Til þess eru skilningarvit hans of ófullkomin og næmleikinn of takmarkaður. Aftur á móti hef- ur maðurinn frá barnsaldri ágætt ímyndunarafl og hug- myndaflug, sem mjög þarfnast næringar. Við höfum hæfileika til að upplifa hlutina skyn- rænt, sem yfirgnæfir allan skilningarhæfileika. Við skynj- um lífið, en skiljum þaff síður. A öllam timum hefur mann- eskjan látið sig dreyma langt inn í heima, sem ekki eru til, ímynduðum möguleikum hafa aldrei verið takmörk sett. Leyndardómurinn liggur ekki í því að skilja, heldur í því aff upplifa — ekki aff horfa, held- ur að sjá, HLTJSTA MÉO SJÓN INNL Enginn tónlistarunnandi mundi fullyrða, að hann skildi tónlist. Honum fellur hún etv. í geff, og hann upplifir imikils- verða hluti á meðan hún er leikin, en slíkt gerist ekki, ef hann stingur fingrum í eyrun og horfir á hljómsveitina. „'Ef málari, sem skortir sam- kennd með náttúrunni, líkir eftir landslagi, er það líkt því að kasta grómi í hið tæra loft". Þessi rökræni sannleikur var boðaffur af kínverska málaran- um Kuo Hsi um áriff 1100. Það er sem sé ekkert nýtt aff glap- sýn og Iist séu tveir ólíkir hlut- ir. Spánski heimspekingurinn Ortega y Gasset skrifaffi árið 1925 um list sem andstæðu vax- myndasafns madame Taussaud. „Nútímalist mun jafnan hafa múginn á móti sér, því að hún er í eðli sínu óvinsæl. Slik andúð er mjög svipuð þeim kenndum, sem hinn upplýsti maður finnur jafnan með sér, er haiui heimsækir vaxmynda- safn madanie Taussaud, en múg urinn hrifst hins vegar af þess- um hræðilega hégóma úr vaxi." M, lyndlistin á ekkert skylt við eftirlíkingar, til þess er mynd náttúrunnar of tilvíljana keomd. Oft lesum við í blöffum um menn, sem hafa blekkt fólk með svikum, en þegar lögregl- an spyr fólkið af hverju það hafi látiff blekkjast, er svariff iðulega: Hann leit út líkt og heiðarleikinn sjálfur með blá augu og fallegt bros. Rétt var, aff þessi virtist hin ytri mynd þorparans, en hver var hin innri? Er sú mynd ekki einnig hluti af persónuleika mannsins? Og ófríff manneskja frikkar iðulega við nánari kynni — innri yndisþokki yfirgnæfir þá ytra gervi. Sannarlega er ytra gervi hlutanna ekki per- sónuleiki þeirra, frekar en hýff- iff er aðaleigindi tkartöflunnar, og ekki er unnt að lýsa neinu fyrirbæri jarðar án þess að skynja að nokkru eðli þess. Því meir sem einstaklingurinn leitar út frá eigin sjálfi, því meir nálgast hann sitt innra sjálf, en ekki því lengur sem hann snýst í kringum nafla sinn. Markús Arelíus sagði eitt sinn um fegurð heimsins: „í aug-um þess manns, sem sanna innsýn hefur i hiff rétta eðli alheimsins, er sérhver til- breyting sem verður á hverju því, sem í honum er og honum heyrir til, heppileg og unaðs- leg. Brauðhleifurinn, sem af- bakast hefir, svo að hann springur og gliðnar sundur, hefur ekki Iagið, sem bakarinn æskti eftir, en eigi að síður er hann í sjálfu sér fagur og girnilegur til átu. Fíkjur, sem rifna fullþroska, ólífur, sem komnar eru að rotnun, eru eigi aff síffur sérkennilega fagrrar, þótt sundrazt hafi. Hreykt Praimih. á blia 10 Van Gogh. Markús Aurelius, keisari í Kóni. 4 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 1. febrúar 1970

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.