Lesbók Morgunblaðsins - 28.11.1971, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 28.11.1971, Blaðsíða 10
 K. »» 1!g?ÍSÍ ::í -r ÞRIÐJA GREIN Landshöfðingi tók að mokkru undir uanmæld sr. Sig- urðar og taldi það raunar slsyidu löggjafaryaldsins að veita kvenfólki sem mest jafn- rétti á við kárlimenn, en þá virt ist sér réttast áð byrja á þvi, sem heízt væri áberandi, að mikiH réttindamunur vœri á. Kvaðst hann vilja óska þess, að háttvirtur þingdeildarmaður gæti fundið einhver fáð til að sjá um, að kvenfólk, sem gengi í sömu vinnu og karlmenn og afkastaði eins miklu fengi þá sömu borgun. Slíkum umbótum væri þarflegt að koma til >ið- ar. (Hér hrópaði Þorleifur Jónsson fyrrum Þjóðólfsrit- stjóri, 1. þm. Hún., heyr fram í ræðu landshöfðingja.) Magn- ús Stephensen hélt áfram að rökstyðja það, ao konur ættu að fá sömu laun og karlar fyr- ir sams konar vinnu, taldi sig ekki kunna við að sjá kven- menn bera kolapoka upp bryggjurnar í Reykjavík og fá ^ekki nema hálfa borgun á við karlmenn. Hitt skipti minna máli, að vera að bisa við að út vega konum kjðrgengi í sveítar- nefndir. Guðjón Guðlaugsson á Ljúfu stöðum (þm. Strand.) kvaðst hafa verið í vafa, hvernig hann ætti að greiða atkvæði í málínu, en með ræðum sínum hefðu biskup og landshöfS- ingi sannfært sig um, að rétT værí að fylgja því. Jón Hjaita- iin skólameistari tók nú í sama streng, þar sem ræður þeirra beggja hefðu verið á engim rökum reistar. Bjóst hann þó við að sitja hjá, úr því að ekki hefði komið utan að frá nægi- legar beiðnir um þetta efni. En yrði málinu fram haldið siðar og bærust um það óskir karla og kvenna, myndi hann gefa -því atkvæði sitt. Þorkell Bjarnason þakkaði landshöfðingja síðustu ræðu sína. Þau helztu réttindi sem kvenfólk þyrfti að fá, væru tvenns konar: Meiri jöfnuður við karla um laun og arð, og meiri réttindi gíftra kvenna gagnvart eiginmönnum sínum, er færu miður en skyldi með eiginkonur sínar, sem ósjaidan væri, og er klerkur að þessu síðara leyti saminála Gerði í Þjóðviljanum þremur árum íyrr. Kjörgengi í sveitarmálum skipti miklu minna máli, og nú epurði sr. Þorkell háttvirta þingdeild, hvort kvenfólk í ná grannalöndunum, t.d. Englandi Noregi og Danmörku hefði fengið kjörgengi til hrepps- nefnda, bæjarstjóma og sýslu- nefnda. Ekki kvaðst hann sjálf ur vita til þess, og vœru þess- ar þjóðir þó á undan okkur í flestu, bæði andlegu og líkaim- legu tilliti. Ekkert svar fékk harm við þessu í þingdeild inni, en þess má geta, að 1878 ihöíðu konur í Englandi, svo giftar sem ógiftar, fengið bæði kosníngarétt og kjörgengi til •kólanefnda, og einmitt um l>essar mundir fengu þær og toæði koisningarétt og kjörgengi tffl hinna nýjii héraðs- og sókn arnefnda. En kjörgengi til bæj arstjóma höfðu þær enn ekki fengið né heldur i Danmörku og Noregi, en í Svíþjóð höfðu þær fyrir skömmu orðið kjör- gengar í skólanefndir, fátækra- stjórnir, heilbrigðis- og barna- verndarnefndir. Danska Lands þingið hindraði bæði 1888 og þetta sama ár, 1893, að konur fengju auk heldur kosniriga- rétt í sveitarstjórnarmáium. Taldi það hvorki í þeirra né samfélagsins þágu. 1 í inn- landi höfðu konur orðið kjör- gengar í fátækrastjórnir 1889 og þetta ár urðu þær kjövgeng ar í skólanefndir. Hér var því verið að stofna til íslenzkrar forystu í þessum efnum með frumvarpi Skúla Thoroddsens, þó að samanburðurinn við Eng- land og Norðurlönd sé nokkuð erfiður vegna ýmiss konar m-s- ræmis á sviði sveitarstjórnar- mála. Síðastur f. mælendaskrá var Hallgrimur biskup og vitnaði að lokum í tillögu sina og Magnúsar Stephensen frá 1885 til sannindamerkis um það, að hann væri ekki miður kveniioll ur en aðrir þingdeildarmenn. Til þess að veita konum kosn- ingarétt til alþingis væri hann enn fús, og væri slíkt mun meira virði en þetta frumvarp. Að þessum umræðum loknum var frumvarp Skúla samþykkt sem lög með 6:4 atkvæðum, en konungur synjaði þeim síaðfest ingar. Nú er rétt að staldra við og rifja upp aðalatriði: 1. Samkvæmt umdeilanlegum skilningi á reglugerð um stjórn bæjarmálefna á Akur- eyri kýs Vilhelmína Lever þar til bæjarstjórnar 1863 og 18(i6, og er því fyrsta koan, sem kýs til sveitarstjórnar á Islandi. 2. Eftir lögum um stjóvn safnaðarmálefna frá 1879 fá konur kosningarétt og k.jör- gengi til sóknarnefnda sam- kvæmt skilningi æðsta dómara landsins. 3. Ef sú túlkun háyfh-dóm- arans er rétt, og henni er ekki andmælt á alþingi, er álitamál, hvort konur h'afa ekki haft kosningarétt til alþingis eftir stjórnarskránni frá 1874, að vísu með mikhim takmörkunum svo og kosningarétt og kjör- gengi til hreppsnefnda sam- kvæmt tilskipun um sveitar- srjórn frá 1872. En á þetta mun aldrei hafa reynt. 4. Þorlákur Guðmundsson flytur og fær samþykkt á al- þingi 1881 frumvarp um kosn- ingarétt sjálfstæðra kvenna til sveitarstjórna og á safnaðar fundum. Lögin eru staðfest af konungi ári síðar og vekja at- hygli erlendis. 5. Sama ár samþykkir al- þingi að ráði Einars í Nesi og Magnúsar Stephensen, að kon- ur á Akureyri skuii fá bæði kosníngarétt og kjörgengí tíl bæjarstjórnar. Frumvarpið sæt ir ekki andspyrnu Hilmars Fin sens landshöfðingja, en er synj að staðfestingar af konungi. 6. Sighvatur Arnason flytur frumvarp 1885~um kosningarétt kvenna til alþingis því er vís- að frá, en tillögu um þennan rétt taka þeir upp HaHgrímur Sveinsson, síðar biskup, og Magnús Stephensen, í sam- ^M'/^ Um kosningarétt ^^ og kjörgengi Eftir Gísla Jónsson, menntaskólakennara bandi við stjórnarskrárfrum- varp, en þessi tillaga er felld í efri deild. 7. Á alþingi 1891 hefja sr. Ólafur Ólafsson og Skúli Thor oddsen mikla baráttu fyrir rétt indum kvenna, þar á meðal kjörgengi þeirra í sveitannál- um, en sú barátta ber ekki ár- ahgur að þvi sinni. Málin dag- ar uppi. Á næsta þingi, 189?., er kjörgengisrétturinn sam- þykktur sem lög, en synjað staðfestingar i Kaupmanna höfn, enda lítt með því mælt af landshöfðingja. Á alþingi 1893 skutu nokkr- ir þingmenn saman dálít- illi upphæð i háskólasjóð,' og fengu konur hinn mesta áhuga á máli þessu, einkum fyrir for- göngu Sigþrúðar Friðriksdótt- ur (Eggerz), konu Jóns Pét- urssonar háyfirdómara, og Þorbjargar Sveinsdóttiur ljós- móður, systur Benedikts Sveinssonar alþingismanns. Þær beittu sér fyrir hluta- veiltu í Reykjavík með al- mennri þáttlöku kvenna. Var þetta svo sem upphafið að stofnun Hins íslenzka kvenfé- lags 26. janúar 1894, en fund- inn þann dag sóttu um 200 konur úr Reykjavík og af Sei- tjarnarnesi. Fyrsti forseti félagsins var Sigþrúður Frið- riksdóttir en síðan Þorbjörg Sveinsdóttir til dauðadags. Ágóðanum af tombólunni skyldi varið til styrktar fátæk um íslenzkum kvenstúdentum við hinn væntanlega islenzka háskóla. Þá hafði ein íslenzk stúlka, Ólafia Jóhannsdótt- ir, systurdóttir Þorbjargar Sveinsdóttur, tekið fjórða- bekkjarpróf við Latínuskólann í Reykjavík, það var 1890, eft- ir að hafa fyrst fengið um það synjun þrátt fyrir tilskipunina frá 1886. Stofnfundur Hins ís- lenzka kvenfélags er forsíðu- frétt í Þjóðviljanum 31. janúar og fær hin beztu meðmæli, og síðar taldi Bríet Bjamhéðins- dóttir, að félagið væri fyrsra kosningarrétíarhreyfing ís- lenzkra kvenna, og má það til sanns vegar færa. í 2. grein félagslaganna segir svo: „Til- gangur félagsins er sérstak- Iega, að réttindi kvenna á Is- landi verði aukin og að efla menningu þeirra og félags- skap." Kosningaréttur og kjörgengi er hér því ekki nefnt berum orðum. Hins veg- ar var svo mælt í lögunum, að félagið gæfi út ársrit, og skyldi þar vera m.a. ein ritgerð um réttindi og hag kvenna. Áður- nefnd Ólafía Jöhannsdóttir mun hafa haft veg og vanda af riti þessu, er alJs varð 4 ár- gangar. Hún skrifaði a.m.k. þær greinar um kvenréttindin, sem lögin mæltu fyrir um. I ár- gangi 1896 segir hún meðal annars: „Þá koma meginatriði kvenréttindamálsins: kosninga- réttur og kjörgengi. 1 atkvæð- isréttinum felst í rauninni all- ur annar réttur, og að gera takmark hans sem rýmst er það takmark, sem allir jafnaðarvin ir keppa að bæði í þessu máli sem öðru." Hún minnir á, að ein af ástæðunum fyrir því, að kjörgengisfrumvarpinu var andimælt og synjað staðfesting- ar 1893, hafi verið sú, að kon- ur sjálfar hafi ekki látið I ljós ósk um kjörgengi í sveitarmál- um. Því hafði kvenfélagið und ir forystu Þorbjargar Sveins- dóttur forgöngu um undir- skriftasöfnun til alþingis um jafhrétti í öllum málum við karla, og skiptu þær undir- skriftir þúsundum, en heimiid- um ber annars illa saman um ákveðna tölu. Bríet Bjarnhéð- insdóttir sagði seinna, að þetta félag hefði verið fyrst á Norð- urlöndum og kannski allri Evrópu til að beita sér fyrir slíkum undirskriftum. Grein sína endar Ólafía svo: „Vér í kvenfélaginu ættum á nýja aldartugnum að verða keppinautar frændsystra vorra í því, að sannfæra þá, sem ekki hafa trúað því, að konan gæti verið lífið og sálin á heLm- ilinu, góð eiginkona, áist- rík móðir og ræktarsöm dótt- ir, um leið og hún væri þjóð- rækin og afskiptasöm um hag sinn og sinna, jafnt af bæ sem á, og að rýmra verksvið marg- faldi og leiði í Ijós það inni- legasta og bezta sem til er í eðii voru." Árið 1895 var mikið um að vei-a í islenzkum kvenréttinda- máhjm, ög hófu þá í ársbyrjun tvö kvennablöð göngu sína: Framsókn á Seyðisfirði, fyrsta tölublað dagsett 8. janúar, rit- stjörar mæðgurnar Sigríður Þorsteinsdóttir frá Hálsi í Fnjöskadal og Ingibjörg Skaftadóttir, en maður Sigríð- ar var Skafti Jósefsson rit- stjóri, svo og Kvennablaðið í Reykjavík, fyrsta tölublað dag sett 21. febrúar, ritstjóri Bríet Bjarnhéðinsdóttir. Hið fyrsta kvennabláð á Is- landi, Framsókn, hefst á þossu ávarpi: Fram á ársins fyrsta da^ fetum stig þú traustum fram og syng þú leiðarlag landsins konum hraustum. Hræðst ei spott né heimsins glamm haf þinn Guð í stafni. Stýr svo unga Framsókn fram fram í Jesú nafnj. 1 ávarpsorðuim í óbundnu máli segir: „Framsókn vill leit- ast við að styðja lítitaiagnann, rétta hlut þeirra, sem ofurliði eru bornir, hvetja hina ófram- færnu til einurðar, ryðja braut kúguðum, en frjálsbornum anda fram til starfs og menn- ingar. í stuttu máh: Aðaltil- gangur Framsóknar er sá, að hlynna að menntun og sjálf- stæði íslenzkra kvenna og að undirbúa þær til að girnast að nota þau réttindi er aldirnar kunna þeim að geyma." Fram- s6kn fékk góðar undirtektir í Sunnanfara og Þjóðv. unga 2. febrúar. Ekki var samkomulagið með þessum tveimur kvennablöðum allt of gott í fyrstu, þó að þau deildu sjálif ekki beinlínis. En maður Bríetar, Valdimar Ás- mundsson, lætiur feitletra í Fjallkonunni 26. febrúar, hvað sem öllum staðreyndum líður, að Kvennablaðið sé fyrsta kvennablað hér á landi. Útgef- endum Framsóknar hafi verið sent boðsbréf um stofnun þess, en þær hafi gripið hugmynd- ina og farið að gefa út eigið blað af skyndingu. Þá er því haldið fram í Fjallkonunni, að greinar í Framsókn séu furðu líkar að efni og orðfæri fyrir- lestrum Bríetar Bjarnhéð- insdóttur frá 1888 og 1894. Ólafía Jóhannsdóttir tók ótiikvödd upp hanzkann fyrir Framsókn og útgefendur henn ar í kurteislegri grein i Þjóð- ólfi og fékk miklar þakkir fyr- ir „fágætt drenglyndi" í Fram- sókn. Grein Ólafiu í Þjóðólfi endar svo: En allt, sem lyftir huga konunnar til að sjá sina köllun, að vinna að frelsi og framför þjóðar sinnar í smáu og stóru, 1 hvaða stöðu sem hún er, það gerir hana hæf- ari til að prýða heimilin i orðs- ins fyllsta og bezla skilningi. Kærieiksríkt hjarta og frjáls andi gerir höndina haga og sí- Leiðrétting í SÍBUSTU Lesbók urðu /bau mistök að mynd var með þess- arl grein af Jóni Ólafssyni frá Simiiii-liðahæ, alþm. og banka- stjóra. Myndin átti raunar að vera af alnafna hans frá Kol- freyjustað, sem einnig var alþm. en kunmir að anki sem skálrt og blaðamaðnr. 30 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 28. nóvember 1971

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.