Lesbók Morgunblaðsins - 19.08.1973, Blaðsíða 7

Lesbók Morgunblaðsins - 19.08.1973, Blaðsíða 7
blódiðog friðþæingin stjóm Innre Nagys, sveik nán- ustu sarrwerkamenn sima, og sveik föðurland sitt. Sinna- skiptin bökuðu honum óbland- ið hatur og fyrMiltoilnigu lang- tfiestra Umigverja, því uppreisn in 1956 var sjáltfvakin, almenn uppreisn þjóðarimnar gegn grirnmdarilegri kommúnista- stjórm Matyasar Rakosis, sem þá hatfði verið vúð völd frá 1948. ÍÞrátt fyr!í þetta er Kadar nú án alls efa ástsælasti Iþjóð- airleiðtogi Varsjárbandalags- ríkjainina. Á rústum uppreisn- arinnar, hefur hann, svo Mitið bar á, reist eitthvert Skynsam- legasta, imannúðlegasta og virk Árið 1956 bakaði Janos Kadar, aðal- ritari ungverska kommúnistaflokksins, sér óblandið hatur þjóðar sinnar, er hann sveik málstað hennar og Rússar komu honum til valda svo hann mætti bæla uppreisnina niður með blóðugu of- beldi. Þrátt fyrir það hefur honum nú tekizt að vinna sér djúpa og einlæga virðingu þjóðarinnar með upplýstri og velviljaðri stjórn, þótt einræðisstjórn sé, stjórn, sem byggð er á kenningum fræö- ara hans, Nikita Krústjoffs, í algerri mót- sögn við ógnarstjórn forverans, Stalín- istans Matyasar Rakosis. - Þetta eru furðulegar vinsældir, þegar tekið er tillit til fortíðar mannsins og auka enn ólík- indablæinn yfir aðstöðu hans - og leynd- ardóminn um hann sjálfan. Til dæmis að nefna er nafn móður hans þekkt á Vesturlöndum, en ekki í Ungverjalandi; og árum saman vissi hann ekki hver fað- ir hans var. Hér á eftir fer saga Williams Shawcross, þar sem hann rekur feril Janosar Kadars, svínahirðis, sonar her- þjóns, og þernu frá Slóvakíu; sem nú situr öruggur á æðsta valdastóli Ung- verialands. 1 apnilmánuði árið 1944 var ungverskur verkamaður, ffla til reika, hamdtekinn á lamda- imærum Júgöslavíu og Ung verjatlamds, er þá var hersetið Þjöðverjuim. Maður tþessi hatfði ætlað að flýja land. Á ttiomuim tfiumdust persómuskiiirdki, er hljóðuðu á Janos Liptak, Kö- hlaupa úr ungverska hernium. Sem islikur var hann dæmdur *il að fflytjast mauðumgarflutm ihgum til Þýzkalands og var hanum komið í níestu ílest; ihún var full atf Gyð'mgum, en áfamgastaðurinn famgabúðinnar í Mathaiusen. tf Komaroim á lamdamærum SlóvaMiu fflúði hann úr fanga- ilestdmmi. Hann hugðist snúa alfit ur til Búdaþest, en þýzkir og unlgiveirskiir hermenn vörðu ailla vegi. Liptak dó þó ekkú ráða- laus. Ætti hairon að ikomast leið ar simnar vaæð hanm að telja m'önmum trú um, að hann væri' Stuitt að kominn; einnig varð hamm að iffnna tferðimmi ftrúleg- am tiigamg. I 'braiutarkantinium raikst hann á þrjátíu kílöa bjáika. Liptak axlaði bjálkann og hélt af stað. I varðstöðv- unum kvaðst haran þurfa að koma bjálkamum í nœsta þorp... ÍÞannig komust þeir bjálkiinn tii Búdapest og heim it'jl Antals nokkurs Baibios, Jækn- is, er hýst hafði fjölda Gyð- inga og andspyrniumanna. „Lip itak" barði að dyrum og var það ekki seinna vænma, þvá í næstu andrá Je:ð yfir hann. En hamn var hólpimm. Antai Babics er nú fremsti 'þvagfæraíræðitagUT Umgverja. Janos „Liptak" gegnir hins vegar nafninu Janos Kadar og hann er aðalritari umigverska kommúndstafŒokksilns. Hann hef ur stýrt Ungverium allar göt- iur frá því 1956, að Rússar koiwu 'honum til valda í Iþvii skyni að bæla niður luppreism- ilna þá. Svo þetta mætti verða hafði Kadar snúifð aigerlega við blaðinu, hann hvarf frá uimbótasinnaðri kommúinista- asta kommúiníska iríki heims. Blaðamainni í Búdapest, sem mf.sstíi snöggvast stjórn á að- dáun silnni', varð jafnvel á að kalia hann „kommúinískan Krilst". Aðd'áun'n beinist 'þó fremur að breytingium þeim, er Kadar íiefur komið á S landinu, en manninium sjálfum. Sjálfum er honum staMwísk persónudýrk- uni, sem snýst um teiðtoganm en ekki flokkinn, mjög á móti 'skapi og hefur þess veigna reynt að sve'ipa silg hulu eft- it imætti. Ljósmyndir af honum sjást tæpast 'i Unigverjalandi. Opinbert æviágrip hans, gefið út við ýmis tæikifæri, er sjaidnast lengra en tvö hundir uð orð; og segir 'þar aðems, að hainn sé af biáfátæku tforeldri, haifi ungur gengið li flokkinn, barizt hetjuiega gegn nasistum, verið ifangelsaður fyrir tognar saikir 1951, undir „hinni stalín- íisku stjóirn Rakosis", og 1956 hafii hann tekið þátt lí iþví „að ónýta gagnbyltiniguna". Um uppruna hans er ékkert saigt. Menm á 'Vesturlöndum vita Hver móðir hans var —- og fátt annað, en ekki e'inu sinni þetta vita Unigverjar. t>að er fyrst nú, að myndin Skýrist dáJMtið, eftir umfaogsmiklar rannsókn- ir í nokkrum smálþorpum í Ungverjalandi, og á strönd- um Iliyráu. Og ég fæ ekki bet- iur séð, en hlykkjöttur ferill Kadars og öfugsnúinn persónu leiki spegii í stórum dráttum samband Kommúnirstaflokks Ungverjalands og þjóðarinnar, sem 'hann hefur inú leitazt við að vinna og stjórna 4 hálfa öJld. Þegar Matyas Rakosi og fé- laigar hams í stjórn lumigverska kommúnistaflokksins komu heim tii Búdapest í janúar og tfebrúar 1945 úr útlegðinni í Moskvu var þeini tekið tveim höndum af þeim, sem staðl'ð höfðu ú ströngu á heimaveílli. Einn nánasti samverteamað- iur Kadars þá sagði mér svo frá tfyrir skömmtu: „Samvinn- an igekk prýðilega fyrst lí stað. Það tfór þvHikt orð af Rakosi, að við vorum biátt áfram frá okkur numdir af gleði, þegar hann kom aftur. Og tfram til ársloka 1947 vktóst Rakosi Mka hinn ánægðasti með oikk- ur. Eiinlkum var hann hrifiinn af Rajk og Kadar, og þeir ekki síður af honum." l'ninih. ;l bls. 12 ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.