Lesbók Morgunblaðsins - 27.10.1974, Qupperneq 6

HALLGRIMSMINNING
„Hann var barn
eða sonur
síns tíma”.
Úrdráttur úr erindi
séra Matthías Jochumsson
flutti í Akureyrarkirkju
1. sunnudag í föstu, 1918.
Það er óneitanlega flestra viturra manna skoðun, að
dýrlingar þjóðanna séu eins konar messíasar i minni stíl,
sem komi fram á vissum tímum eins og eftir æðri
fyrirhugun. Svo er og verið framkomu þess dýrlinga
vorrar þjóðar, sem vér íslendingar eftir ráði biskups
þesse lands eigum í dag að minnast, hvar sem guðs-
þjönusta er flutt á landi voru. Skal ég, sem þetta
erindi flyt, geta þess, að það er ekki samið sem
stólræða, heldur bjóst ég við að flytja það ut-
an kirkju; fyrir þá sök kann ýmsum að þykja þessi
þáttur fremur vera listfræðilegur en uppbyggi-
legur. En þá menn bið ég að athuga, að allur
röklegur fróðleikur, alvarlega framsetttur, er í eðli sínu
uppbyggilegur eða siðbætandi. Ef vér viljum skilja rétt
dýrlinga vora, er tími til kominn, að vér lærum að skilja
þá frá fleiri hlið en einni — ekki eingöngu gegnum
skuggsjá skáldlegrar ímyndunar, tilbeiðslu og sögusagna,
iieldur f sambandi við sögu og tíð, svo og líkasta því, sem
þeir hafa verið í virkileikanum, menn eins og aðrir og
eins og þeir að líkindum hafa skoðað sig sjálfir. Og að
Hallgrímur Pétursson hafi ekki ætíð skoðað sig fráskil-
inn öðrum breyskum mönnum, sýna mörg játningarorð i
kvæðum hans, t.d. versið: » Gef mér Jesú að gá að þvf,
giaskeri ber ég minn fésjóð í «, og versið: » Játning mín
er sú, Jesús minn, jeg er sem þessi spillvirkinn « o.s.frv.
Með þeirri skoðun minkar ekki dýrð guðs, heldur skilst
og skýrist því betur hversu drottinn er f breyskum
máttugur. Það er sjálfsagt að viðhafa helgiblæ á
orðfæri þegar það á við, en til er of sem van. A tímum
H.P. skyldi hver athöfn, svo sem kaupbréf, sáttafundir
úitektir staða byrja með bæn og ákalli heil, þrenninga,
og var fagur siður meðan hugur fylgdi máli, en ísjárverð-
ur þegar hann varð vaninn tómur og hugsunarleysi. Nú
aftur þykir nægja að halda helgisvipnum í kirkjunni og
við kirkjulegar athafnir á heimilum. En skyldi ekki alt
Hfið þurfa helgunar við? Skyldi ekki fara vel á því, að
kristilegri blær fylgdi sem flestum alvörustörfum f
breytni vorri, samlífi, ritum og ræðum? En hins vegar
mætti vel hugsa sér, að kenningar í kirkjum fengi meiri
virkileikablæ en tiðkast, fengi meiri einurðarblæ, yrðu
hispurslausari, hreinskilnari, meira sannfærandi og
sannfræðandi? Ef vér viljum vera vel kristnir menn, á alt
vort líferni að stefna og starfa samkvæmt vilja þess æðri
anda, er vér hugsum oss sem guð-í-oss, þann Immanúel,
sem birtast á eins og neisti guðs og hans ríkis f voru kyni.
Það er kjarni kristinnar trúar á vorum dögum. — Hall-
grím Pétursson viljum vér fyrst og fremst skoða sem
bam síns tíma, því svo er um öll mikilmenni; það er
áreiðanlega rétt, sem hinn franski rithöfundur H. Taine
fyrst lagði áherzlu á, að öll mikilmenni fæðist »í fyllingu
tímans«, eða verði vöxtur og framleiðsla aldar sinnar og
umhverfis. Svo hygg ég og rétt sé að skoða dýrling vorn
H. P.; hann var barn eða sonur síns tfma. En var hann
ekki meira, og eru ekki mestu skörungar þjóðanna
meira? Eru þeir ekki eða verða lfka feður síns tíma
jafnframt, eða að m.k. þess tíma, sem fylgir á eftir? Hið
sanna er efalaust, að með flestum mönnum og einkum
hinum mestu og gáfuðustu, fæðast sérgáfur, sem bæði
benda fram í tímann og aftur. I þeim sérgáfum felst
eitthvað nýtt, oft framúrskarandi, einkum þar, sem gáfan
nýtur fullrar leiðbeinandi fræðslu. Þennan sannleika tók
Cicero merkilega vel fram löngu fyrir Krists daga, í
varnarræðu sinni fyrir Archias poeta. Hitt er annað, og
sannar einmitt sérgáfuna, að það er oft að mestu og
frumlegustu menn eru misskildir eða þekkjast ekki fyr
en framliða stundir.
En svo vér komum að aðalefni ræðunnar, vil ég fyrst
benda á ástand þjóðar vorrar á 17. öldinni, því næst bera
saman H.P. og helztu samtiðarmenn hans, í þriðja lagi
skulum vér íhuga skáldskap Hallgrims, einkum hans
ódauðlegu pfningarsálma.
I.
Á síðustu árum Guðbrandar biskups Þorlákssonar, en á
öndverði hinni stórfeldu og mótsetningaríku 17. öld var
það að Hallgrfmur flutti með föður sínum að Hólum, og
var hann þá barn að aldri. Hafði þá hinn merkilegi
skörungur biskupinn stýrt Hólastól fulla hálfa öld. Þótt
nú hinn ungi piltur frædni hans hafi lítils notið af honum
beinlínis, þar sem biskup var örvasa orðinn, og hin
gamla stjórnsemi hans væri komin í aðrar hendur,
og mörgu hafi farið verið að hnigna á stólnum,
mun hin námgjarni sveinn hafa snemma heyrt
og skynjað, hve margar og stórfeldar breyt-
ingar höfðu gerst á Hólum ekki síður en á öllu
Islandi þá rúmu hálfu öld, er liðið hafði frá falli
Jóns Arasonar fyrir að-verja hinn kaþólska sið; hann
hefir margt heyrt um siðaskiftin, um hið nýja konungs-
vald, um » stóra dóminn « og yfirréttinn, um aftöke
vopnaburðarins, nýju skólana, prentverkið mikla o.fl. A1
þetta hefir grafið um sig í sál og ímyndun sveinsins, og
vakið í honum ýmist stórhug og þrá, eða óró og ærslur, því
það hefir verið barnsál hans meir en ófæra að melta eða
ríma saman svo marga og sundurleita hluti. En hvernig
var þá hagur landsmanna yfirleitt? I mörgu lagi lakari og
erfiðari en verið hafði, eða svo er víst að almenningur
hugsaði í þá daga. Menning alþýðunnar hafði að vlsu
ávalt lítil verið, en siðaskiftin höfðu vakið nýja óró og
óánægju, enda voru hin hræðilegu aldamótaharðindi þá
nýlega yfir staðin. Við siðaskiftin má óhætt áiykta, að
hjátrú og hleypidómar alþýðu hafi aukist að mun í stað
þess að minka; þjóðin var enn 1 sárum, nýlega hrakin,
óvör og með harðri hendi, úr skjóli hins gamla siðar og
svíft þeirri huggun, sem kirkjan hafði nært hana á frá
því kristnin kom í landið; fæstir skildu þá enn þau gæði
til hlítar eða frelsi, sem kallað var að hin nýja kenning
um hreina trú og réttlætingu af henni færði í stað hins
gamla; þvert á móti litu margir svo á, að alt hið gamla og
góða væri komið f kaldakol með hinu útlenda valdi, að
sjálfir biskupsstólarnir væru orðnir svipur hjá sjón og
klaustrin svívirt og brotin; tók þó út yfir, að myndir
Marfu drotningar og þjóðarinnar eigin dýrlingar — alt
var brotið eða brent og þverbannað á að heita. Bera ýmsir
raunakviðlingar frá þeim bágu tímum óminn af örvingl-
an manna, srb. vísuna:
Frost og kuldi kelja þjóð,
koma nú sjafdan árin góð;
ekki er nærri öld svo fróð
í guðs orði kláru
sem var hún á villuárum.
Ef vér íhugum þetta nú, verður oss ósjálfrátt að spyrja:
Hvemig gat þjóðin þolað þetta og deyja ekki af örvinglun
— þolað þessar ógnir ofan á allar aðrar þjáningar?
Mannkynið þolir mikið. En á ógnir og öfgar þessarar
grimmu rétttrúunar hefir fátt mint mig betur en andláts-
sálmur Hallgríms Péturssonar. Meðan hann hafði heilsu
og fulla krafta, gat hann hafið anda sinn yfir þessa
martröð og haldið jafnvægi sálar sinnar, en I andlátssálm-
um skáldsins berst von og ótti svo áþreifanlega, að litla
sálarfræðislega þekkingu þarf til að skilja, hvernig óttinn
og skelfingin pínir í dauðanum sál og hjarta guðsmanns-
ins. Vér spyrjum undrandi meðan vér lesum sálmana: »
Enn ber eg andar kvein «, » Herra Jesú eg hrópa á þig «
og hinn síðasta, dauðastríðssálminn: » Guó komi sjálfur
nú með náð « — vér spyrjum undrandi: hvenær kemur
vissan, hvenær fær hinn deyjandi guðsmaður frið og fró?
Vér verðum þess lítt varir, en vér skiljum hin djúpu áhrif
aldarinnar á hina sjúku, guðivígðu sál. Meiri blóðhita
stundur lfkamlegs og andlegs dauðastríðs finst, að ég
hygg, í engra þjóða bókmentum en vorum. Og hvað var þá
orðið af hinum fagnandi sigurljóðum hinna fyrstu Jesú
Krists blóðvotta? En þetta píslarvætti H. P. var ávöxtur
rétttrúunar hans öfugu aldar.
II.
Vér spyrjum aftur: hvernig gátu þjóðirnar þolað þessa
trúarfræði? Mannkynið þolir mikið. Segðu móðurinni,
sem horfir á guðs kærleika og lífsins dásemd skína I
fyrsta brosi barnsins síns, segðu henni, að afkvæmi
hennar sé undir valdi djöfulsins, og hún trúir þér ekki
fremur en að sólin á himninum sé svört. Segðu saka-
manninum, sem á að líflátast ásamt unnustu sinni eftir
blindum dómi fyrir sifjaspell, sem enginn kallar saknæm
nú, seg honum, að ekkert nema blóð Jesú Krists geti
frelsað þau frá guðs réttlátu reiði og eilífri útskúfun.
Hann trúir ekki. Lífið hefir föst tök á mönnum svo lengi
sem sólin brosir á himninum og einhver vonarskíma lifir
I hjartanu. Eftir verstu áföllin í byrjun 17. aldarinnar
hélt Iíf þjóðar vorrar nokkurn veginn gömlu lagi, og
hvenær sem afbráði, létu menn gamm lífsgleðinnar geisa,
eða tóku sér skeiðsprett með skáldi glaðværðanna í
Vallanesi. Hinn gamli Adam vill líka lifa. Á dögum H. P.
var og lengst af allgott árferði, rfkismenn voru ekki fáir
og fróðleikur við skólana var óðum að glæðast, svo betri
latfnumenn hefir land vort aldrei átt en þá. Og þá tóku
aftur að rfsa af dái vorar fornu bókmentir, og þeirra
endurvöknun að kveykja f jör og metnað vorra vitrustu og
beztu manna; vaknaði svo smásaman þekking næstu
landa á frægð og ágæti vorrar fornu tungu og bókfræði. I
þeirri miklu vöknun áttu þeir mestan þátt Arngrímur
hinn lærði, sfra Magnús Ölafsson f Laufási, og síðar
biskuparnir Brynjólfur og Þorlákur, Þormóður Torfason,
Stefán Ólafsson, H.P. og margir aðrir ágætir menn. Þessi
nývöknun (renaissance) létti stórum fargi þjóðarinnar,
fargi óttans og örvinglunarinnar; og meðan Guðbrandur
biskup var að þýða biblfuna og með sfnu mikla þreki og
snilli að leiða norður til vor hina andlegu strauma
siðabótarinnar, á meðan sat hinn óþreytandi Arngrfmur
frændi hans við að þýða fornfræði lands vors og senda
suður í löndin strauma bókmenta vorra, frægðar og
tungu. Þá kom hin mikla mótsetning aldarinnar, aftur-
hvarfið frá örvinglun og hrygðlyndi til gamans og glað-
værðar.
En hverf um nú snöggvast að sögu H. P.
Um æsku hans og uppeldi höfum vér rýrar sagnir, og
ekki vitum vér fyrir hver atvik hinn umkomulausi ungl-
ingur hraktist frá frændum sfnum og fór utan. Skyldi
hinn námgjörvi piltur hafa brotið af sér hylli hins lærða
og stórláta Arngrfms, er þá réði mestu fyrir stóli og skóla
og hnýst heldur mikið í skjöl hans og bækur? Eða skyldi
hann með gáskafullum kveðlingum hafa komið heldur
nærri kaunum manna á stólnum, þótt meðal annars
skynhelgi og yfirdrepskapur bera ofuliði hina ströngu
ytri guðfræði, því víst er það, að undramikil siðaspilling
elti þessa öld og það því dýpri sem lögin voru stangari?
Og enn vil ég bæta þeirri getgátu við, að hinn ungi H. P.,
sem eflaust hefir snemma bæði verið ímyndunarríkur og
trúhneigður, hafi oft og einatt horft á eftir hinu örvasa
stórmenni, biskupinum, og spurt sjálfan sig, hvað verða
mundi þegar hans misti við, »hver mundi þá hans vopnin
góð f hraustlegar hendur taka«; og þá hygg ég ekki f jarri
að hugsa sér, að einhver hulin rödd hafi að sveininum
hvíslað: »það skalt þú gera; þú skalt syngja trú og
guðmóð stóra frænda inn f blóð og merg þjóðar þinnar!«
Og þegar hann síðar var einmana f ókunnu landi og barði
glóandi járnið, hafi hin sama rödd hvíslað: »Eins og
neistarnir fljúga víðsvegar undan hamri þfnum, svo
munu gneistar brennanda trúarelds flúga út frá munni
þínum og þú skalt kveða »heilaga glóð í freðnar þjóðir«!
Æfiatriði skáldsins er engin þörf að telja hér. Þrftugur
tók hann prestsvígslu og þjónaði söfnuðum úr því við
vaxandi álit og efnahag, unz líkþráin tók hann svo hann
loks varð að skila af sér sínu kæra Saurbæjarbrauði,
fimm árum fyrir andlát sitt. Þetta nægir hér um hans ytri
æfikjör. Hann andaðist sextugur. H. P. hefir aldrei verið
mikill á lofti eða veraldarmaður, en glaðvær og jafnlynd-
ur, svo hann mun lftið hafa breytzt hvort heldur hann átti
við meðlæti að húa eða mótlæti. Glens- og kesknisskáld