Lesbók Morgunblaðsins - 13.06.1976, Blaðsíða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 13.06.1976, Blaðsíða 13
EFTIR ÁRNA ÖLA Eitt af mestu ævintýrum lífs mfns skeði rétt fyrir aldamðt- in. Þá fékk ég fyrst ad sjá hafskip og fara um borð f það. Þá rættust vökudraumar sem kviknað höfðu við lestur sagn- anna um feðurna frægu og frjálsræðishetjurnar góðu, er sigldu hingað glæsilegum skipum austan um hyldýpis haf. Það var eitthvað annað en litlu árafleyturnar, sem ís- lenzkir bændur höfðu verið að gutla áum aldir. Skipið lá f Fjallahofn og ruggaði sér hóglega a lognöldu vorsins. Það var kolsvart, með tveimur Ijósbrúnum siglu- trjám og miklum reiða og var risavaxið I augumbarnsins. Nú mundi enginn maður dást að þessu skipi né furðasig á stærð þess. Þetta var verzl unarskip selstöðuverzlunar Oi iim & Wulffs á Húsavfk, og ef ég man rétt, þá var það talið 80 lesta stórt, og þykir víst engum mikið. Ég hefi séð mörg stór hafskip um ævina, en ekkert þeirra hefir samt vakið lijá mér slíka aðdáun, sem þetta draumaskip mitt, sem ég sá á Fjallahöfn. Skipið hét Anna og forlög þess urðu nokkrum árum seinna að stranda á Kópaskeri og brotna f spón. Skipið hafði komið með vor- vörur til Húsavfkur. Þar var þeim skipað á land, en skipinu síðan breytt. í aðra lestina var raðað allskonar þungavöru, en krambúð gerð f hinni lestinni. Sfðan var skipið sent f versl- unarferð til Fjallahafnar, Kópaskers, Raufarhafnar og Þórshafnar og ef til vill hefir það komið vfðar við. Þetta mæltist vel fyrir, því að sam- göngur voru þá erfiðar, og man ég að Keldhverfingar fögnuðu þvf mjög að fá vör- urnar „sendar heim ti) sfn". Engin byggð var í Fjallahöfn, og hefir aldrei verið, og varð að fara alllanga leið á bátum, til þess að komast út i skip>ð. Mig minnir að við skipið væru þá þrfr bátar og einn gríðar- stðr prammi, og margir bænd- ur voru komnir um borð. Verzlunarstjóri á skipinu var séra Ludvig Knudsen, fyrr- um prestur á Þóroddsstað, en nú bókari hjá Örum & Wulff. Hann var röggsamur og stjórn- samur og lét afgreiða bændur eftir röð f lestunum til skiptis. Um leiö og einhver hafði fengið afgreiðslu, varð hann að fara með vörurnar niður f bát. Eg var niðri í krambúðinni meðan pabbi verzlaði þar. Bónda nokkrum ofbauð hvað hann keypti mikið af allskonar sápu,handsápu, stangasápu og blautasápu og hann gat ekki orða bundist: „Þú ert ekki að sparakaupin áóþarfanum." Knudsen heyrði þetta. Hann snerist snögglega a hæli að bóndanum og sagði hvatskeyt- lega: „Láttu engan mann heyra þessa vitleysu. Nú eru það taldar mestu menningar- þjóðir f heimi, sem mestu eyða hlutf allslega af sykri og sápu." HREIN- LÆTI 0G ÞRIFNAÐUR FYRRUM Eg skildi þetta ekki þá, en það varð mér minnisstætt um- hugsunarefni. Mörgum árum seinna varð mér ljóst hvað Knudsen átti við viðvfkjandi sápunni. Sápan var tákn hrein- lætis. Aukin sápunotkun tákn- aði vaxandi hreinlæti og þrifn- að. En Islendingar höfðu fengið þann vitnisburð hjá fjölda erlendra ferðamanna á undanförnum áratugum, eða öldum, að þeir væru erkisóðar, og ferðamönnunum virtist hafa orðið starsýnast á ódæma óþrifnað hvar sem þeir fóru um landið. Þetta var að nokkru leyti því að kenna hve lengi tslendingar höfðu verið sápu- lausir og hvað notkun hennar ruddi sér seint til riíms. Talið er, að íslenzkur almúgi hafi ekki haft nein kynni af sápu fyrr en eftir 1750, og lengi eftir það var hún al- mennt talin til óþarfa varn- ings. Frá landnámstíð höfðu menn komist af án hennar, og þóttust geta komist af án hennar um alla framtíð. Fyrst f stað var það aðeins handsápa, sem fluttist hingað. Grænsápa (blautasápa) fór ekki að sjási fyrr en á 19. öld. En hvaða hreinlætisefni hafði þjóðiu þá notað frá upp- hafi vega? Það var hland — handhægur og góður þvotta- lögur og kostaði ekki neitt. Hlandinu var safnað árið um kring f sérstök ílát. Við geymsluna varð það stækt og kallaðist þá keyta, og hún var eitt allsherjar þvottaefni. Þetta mun hafa verið norrænn siður og verður þess þó eigi synjað, að fleiri efni hafi verið notuð til þvotta og hreingern- inga f Noregi, þvf að hér á landi reyndu menn að notast við jarðefni til slíks og er getið um leirinn i Mökollshaugi f Strandasjslu, sem ágætt þvottaefiíí, því að hann hafi gert lfn snjóhvítt. Af því hef ir hann lfklega fengið nafn sitt og verið kallaður bleikja. Hann mun þð varla haf a komið að miklu gagni öðrum en þeim, sem áttu heima þar nær- lendis. Verður keytan þvf að teljast aðalhreinlætislögur her á landi um þúsund ár. Fornsögur geta lítið um dag- lega háttu manna og er þvf ekki að búast við miklum upp- lýsingum þar um hver efni voru notuð til þvotta. Að vfsu er þess stundum getið að konur fóru með þvott i laugar eða læki, en þar mun vera um að ræða að skola þvottinn og ná úr honum keytunni. Nú var það eigi aðeins að keytan væri notuð »il aö ná óhreinindum úr fatnaði, heldur þvoði fólk einnig höfuð sfn úr keytu. Um þetta er frásögn f Heiðarvíga- sögu. Þegar Víga-Barði fór að safna saman þeim mönnum, er heitið höfðu að fara mcð honum suður f Borgarf jörð til bróðurhefnda, þá reið hann fyrst að Bakka fyrir utan Húnavatn. Þar var sá maður er Oddur hét, en hann var ekki ferðbúinn þegar, því að kona var að þvo hár hans og „hafði hún eigi þvegið lauður úr höfði honum". Hér hefir verið um keytuþvott að ræða, þvf að stæk keyta freyðir eins og sápa. í bðkinni „lslenzkir þjóð- hættir" segir svo: „l'.kki var fatnaður þveginn oftar en nauðsyn krafði. Skyrtur voru þvegnar á hálfsmánaðar fresti, eða mánaðarfresti, en nærbux- ur miklu sjaldnar. Rúmföt, t. d. rekkjuvoðir, voru þvegin ! hæsta lagi einu sinni eða tvisvar á ári. Allt var þvegið úr stækri keytu og má segja að óhreinindi hafi gengið vel úr henni, en lyktina báru nærföt og rúmföt með sér lengi á eftir." Þessi lýsing á við 18. og 19. öld, en mun þetta ekki hafa haldist lítið breytt allt frá landnámstfð? Keytan var notuð til margs fleira en að þvo f henni fatnað. Hún var höfð til þess að þvo ullina i henni, og það hefir verið stærsta hlutverk hennar. Þess vegna hefir það verið bráð nauðsyn fyrir hvern bónda að safna keytu, þvf að óvinnandi verk hefði verið að þvo ullina, ef keytan hefði ekki verið. Og ðvinnandi verk hefði verið að spinna þráð úr óhreinsaðri ull. Nú var alltaf niikil ull á hverjum bæ og henni hefir allri verið „komið f fat". Hún nægði til þess að klæöa allt fólkið f landinu og á fyrstu öldum Islandsbyggðar var vaðmál helzta útflutnings- varan. Tóskapur var um langa hríð eini iðnaður hér á landi, og hvernig hefði það mátt vera, ef menn hefðu ekki getað þvegið ullina? Keytan á þvf, áreiðanlega sinn sess í sögu þjóðarinnar, þðtt menn hafi af eintðmum tepruskap ekki viljað viðurkennaþað. Ke'ytan mun jafnan hafa verið geymd f allskonar ílátiim innanbæjar, sennilega vegna þess, að þvagið hefir ekki mátt frjðsa. 1 rústum nokkurra fornaldarbæja, sem rann- sakaðar hafa verið, hafa fund- ist stðr leirker, sem ég hygg að menn hafi eigi glöggvað sig á til hvers hafi verið notuð. En munu þetta hafa verið keytu- þrær. Þessi ker hafa verið gerð "þannig, að íhvolf gryfja hcfir verið grafin f bæjargólf og sfðan smurð innan þykku lagi af leir eða dfgulmð. Þykir mér sennilegt, að reft hafi yfir þetta ker og sfðan þakið yfir með torfi, en áeinum stað haft op eða gluggi, og þar haf i verið hlemmur yfir. Niður um þennan glugga hafi svo þvag- inu verið skvett og sfðan höfð strympa til þess að ausa keyt- unni upp, þegar á henni þurfti að halda. Þarna hefir keytan geymst vel og Iftinn daun lagt af henni um bæjarhúsin. Upp úr seinustu aldamótum mun það hafa verið fátftt að klæðnaður væri þveginn úr keytu, nema þá ef um mjög óhrein ytri föt eða sokkaplögg var að ræða. Sápan hafði þá leyst keytuna af hólnii á þessu sviði. En henni var þó safnað enn jafnt og þétt vegna ullar- þvottanna. Og það mun hafa haldist fram yfir miðja þessa öld, að ull væri þvegin úr keytu, eða allt þar til versl- uniii fór aö kaupa öþvegna ull af bændum. Fram að þeim tima var bændum mjög annt um að keytan færi ekki for- görðum, cins og sjá má á sög- uiini um einn mektarbónda, sem lét vinnukonu sína borga 50 aura „fyrir spillta keytu"; henni hafði orðið það á að glopra úr hönduiu sér nætur- gagni, svo að allur lögurinn fór til spillis! Frá æskuárum minnist ég gamallar konu, sem var snill- ingur að prjóna skotthúfur. Hún sagði oft, að það væri ekkert gaman að þessu lengur, þvi að nú hefðu konur ekki neitt hár, þær væru aðeins með dauð strf á höfðinu. „Þá var annað í mfnu ungdæmi," sagði hún, „þá höfðu þær háriö, enda þvoðu þær sér allt- af upp úr þvagi. Þá var önnur sjðn að sjá þær, hárið þykkt og sítt niður að mitti og glóði á það vegna þess hvað það óx ört og miki II Iffskraftur var í því." Af öðrum ástæðum höfðu konur og miklar mætur á þvagi, því að þær notuðu það með jurtum til litunar og náðu þá hinum fegurstu litum á dúka s'ma, hárauðum lit, fagurgulum, grasgrænum eða þá mosalit. Þær þurftu Ifka að nota keytu til þess að væta dúka sína, þegar þeir skyldu þæfðir; þá þæfðust þeir jafnai Framhald á bls. 14 ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.