Lesbók Morgunblaðsins - 17.10.1976, Blaðsíða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 17.10.1976, Blaðsíða 6
íslenzku Árið 1965 kom út ljððabók eftir Þor- stein Valdimarsson sem nefndist Limr- ur. Bók þessi var alger nýjung f fslenskri ljóðagerð fram til þessa. Limra er íslenskun á enska orðinu Limrick sem er heiti á borg á írlandi, en þessi bragar- háttur er kenndur við hana. Bernskuslóðir limrunnar eru á Bret- landseyjum þar sem hún birtist fyrst í barnabókum. Fyrsta limrukverið var svo fært f letur árið 1821. Voru það sðgur af sextán gðmlum og dásamlegum konum, og skömmu sfðar kom iit annað kver um ævintýri fimmtán herramanna. En það var ekki fyrr en Játvarður Hlér kom til sögunnar að lff færðist f iimruna og hún varð vinsæl. Nú ortu menn nær alltaf sömu limruna að formi til og byrjuðu þá: There was an old man from... eða There was á young lady of.,. Þetta varð til þess að formið varð nokkuð staðnað og endur- tekningin olli tilbreytingarleysi og fá- breytileika. En þó varð hún mönnum aðgengileg, mikið vegná eínfaldleikans svo og efnisins. Enska limran var aðal- lega skop og orðaleikir svo og klám. Voru sumar þeirra meira að segja svo slæmar að þær þóttu ekki prenthæfar nema í Frakklandi! I limrunum voru einnig hinar mestu kynjahugmyndir og fjarstæður eða hreint rugl. Þetta gerir limruna svo heillandi og skemmtilega svo og f immlínu formið. Notkun ensku limrunnar er að sumu leyti hliðstæð notkun íslensku ferskeytl- unnar. Báðar eru þær stökur, kastað af munni fram, fremur en heil kvæði. Formi ensku limrunnar verður best lýst með þvf að bera hana saman við fslensku ferskeytluna. I ferskeytlunni eru fjórar lióðlfnur og yfirleitt tvfliðir þó að þrfliðum sé stund- um skotið ínn. í limrunni hins vegar eru fimm Ijóðlfnur og hún byggist að mestu leyti upp af þrfliðum. 1 ferskeytlunni er víxlrím algengast en þó geta ljóðlfnurn- ar verið samrímaðar bæði tvær og tvær og sömuleiðis allar fjórar. I ensku limr- unni rfma saman 1., 2. og S. ljóðlfna en 3. og 4. eru sér um rím. Fimmta Hnan er merkilegust í þessu Ijóðformi þvf að samlokuhættir eru algengastir f fslenskum kveðskap. Þó er Svarkurinn eftir Grim Thomsen eins- konar sambland af limru og ferskeytlu, þ.e. ljóðlfnurnar eru fimm eh rímið öðru vfsi, þar ríma 1. 3. og 4. ljóðlina og 2. og 5. ljððlina. Auk þess notar Grfmur nær eingöngu tvfliði, en eins og áður er getið eru þríliðir einkennandi fyrir limruna. Fyrsta vísan úr Svarknum hljóðar svo: Kerling ein, hinn versti vargur, voða f tagðið t u nguskætt, heimilis djöfutl hjúum argur — hana reyndi að temja margur, um hana gat enginn tætt. Limran er eins og áður segir Ifkt og ferskeytlan aðallega stökur þar sem eng- in ein heildarstefna er ráðandi. Heil kvæði hafa þó verið ort undir limruhætti og er revíuljóðið Hann var sjðmaður dáðadrengur gott dæmi um það: Hann var sjómaður dáðadrengur en drabbari eins og gengur. Hann sigldi f höfn um sæfexta dröfn, þegar síldin hun sást ekki lengur. Eftir þennan formála væri rétt að snúa sér að íslensku limrunni. Heldur lftið hefur farið fyrir henni f fslenskum kveð- skap fram til þessa. Þó var prestur nokk- ur austur við Lagarfljót sem orti limrur út af kraftaverkasögu f Nýja Testament- inu.Svo er það revíuljoðið sem áður er getið og ort er víð erlent sðnglag. Þar með er að segja má upptalinn sá kveð- skapur islenskur sem ortur er undir limruhætti. Það væri því ekki út f hött að segja að Þorsteinn Valdimarsson sé höf- undur íslensku limrunnar. Skal nú skyggnst inn í limrukveðskap skáldsins. Þorsteinn ér öllu hógværari en Hlér konungur í sfnu Iimrukveri. Hann bregð- ur þó fyrir sig brunavísum eins og f limrunni Þungi: f marz, eftir morfInblund, léttist mamma um 9 pund. Hún var léttúðardrðs, pabbi léttmatrós — og hafði létzt f júníum£. Gáski og saklaust gaman er gjarna I limrum Þorsteins og er limran Banvæni ágætt dæmi um það: tfr dönskuframburði dð um daginn Spói í M ó. Æ, annad eins kvef f annað eins nef er annað en grfn, það var nóg. Orðaleikirnir eru honum ekki síður nærtækir en ensku limruskáldunum og sem dæmi er hin skemmtilega Iimra Mömmuleikur: Tvær leikbrúður nef ndust Lon ogÐon, og Lon unni Don og Don unni Lon. „Elsku Don, „Klsku Lon," lon og don — og „elsku London," þegar þau eignuðust son. Limrur Þorsteins f ara ekki varhluta af fjarstæðunni sem var aðal Hlés. Dæmi um þetta ér limran Sðngprjðn: Ó, himnesku höfuðtónar! Ja, hvernig sönghryssan prjðnar! Upp á a, upp á c, upp á f, upp á tré —?! Ég hef alveg misst af þcim sjðnar... Þorsteinn yrkir Ifka um pólitfsk efni, um hitamál samtíðarinnar, eins og góðu skáldi sæmir. Verður honum hvort tveggja erlend og innlend pólitík að yrkisefni. Dæmi um heimspólitíkina er limran Hvimleiði: Hann Ami er ðfarinn heim. Allir amast við gestinum þeim. En það er metnaður Ania, að engum sé sama um Ama um gjörvallan heim! Innlenda pölitikin speglast f hernám- inu, t.d. Hreingerningaþanki: Það er svipað um hernámið hér og horngrýtis rykið hjá mér; Það seiglast að falla, það svfnar út alla — og sést ekki fyrr en það t er. Ekki er laust við að heimspekilegar vangaveltur séu f nokkrum limrum Þor- steins og er fyrsta fslenska limran f kverinu einmitt af þvi tagi. Sköpunar- saga: Guð varp handf vlli' af sandi' útfhyl; þá var heimurinn orðinn til með sandi af gæftum —> nema seðlum og kvæðum; þar kom Satan og andvakan tii. Fimmta lfnan f limrunni rýmkar mjög sögusviðið og er limran Bautasteinninn gottdæmi: Þeir létu' ei hans letraða bjarg á hans leiði —- ef þvílíkt farg yrði upprisulftlmi. — Að sungnum sálmi var það sett o'ná kellingarvarg! Neisti þessarar limru mun sá að svo er sagt að sóknarbörn Tómasar Sæmunds- sonar létu gera legstein á leiði hans. Þegar steinnínn var gerður fengu menn eftirþanka að steinninn væri svo þungur að Tómasi kynni að reynast erfitt að rísa undan honum á dómsdegi. Það f angaráð var tekið að setja steininn ekki ofan á Tómas heldur einhvern niðursetning. Af þessu yfirliti má sjá að Þorsteinn leitar vfða fanga f limruyrkingum sln- um. Form hans er einnig frjálsara en í ensku limrunni og víxiar hann oft rím- inu. Þorsteinn lfkir limrunni í formála sfnum við Gæsamömmu. „Höfuðburð hennar má kenna af fyrirsögninni, vængjafang af upphafslmum, bol af skammlínum, og svo breiðir hún úr prúðu stéli í fimmtu og síðustu lfnunni." Það væri tæplega hægt að lýsa útliti limrunnar ðllu betur. Hlutverk hennar er eins og áður segir svipað þvf hlutverki sem ferskeytlan hefur gegnt f okkar kveðskap. En hún hefur ýmislegt fram yfir ferskeytluna. Það ér meiri léttleiki yfir henní og sögusviðið er stærra. © Eru konur nægilega undir það búnar að annast framfærslu heimilis og fjölskyldu, ef þörf krefur? Hvaða mðguleika tii þess hefur sú kona, sem skyndilega og ðvið- búin verður að taka við forsjá heimilis ásamt framfærslu og menntun fimm barna, þegar heimilisföðurins missir við? Til fróðleiks þeim, er kynnu að hafa áhuga á þvf málefni, hefur ein þeirra kvenna, er reynslu hafa af þvf að leysa þennan vanda, veitt mér viðtal. Ekki er þó svo að skilja að skilyrði allra kvenna undir þessum kringum- stæðum séu hin sðmu, en óneitan- lega virðast lffskjör þeirra vera svipuðum takmörkunum háð, sé á heildina litið. Fjóla Loftsdóttir býr ásamt þrem yngstu sonum sfnum að Laugarnesvegi 92, en þar hefur hún búið sfðustu tvö árin. Áður bjó f jölskyldan á Hólmavfk. Eins og fram kemur í samtali okkar, getur hún ekki talist ein þeirra kvenna, sem verst eru sett- ar, þar sem hún hefur búið f eigin húsnæði siðan maður hennar féll frá fyrir um það bil nfu árum. Einnig má segja að hún hafi að nokkru notið betri aðstöðu, hvað atvinnu og vinnutfma við kemur, en margar aðrar konur, sem svo er ástatt um; en enginn vafi leik- ur á, að reynsla hennar lýsir að- stæðum margra kvenna f svipuð- um sporum. — Við byrjuðum búskap að Kaldrananesi f Bjarnarfirði en maðurinn minn, Jóhann Jónsson ¦var ættaður þaðan. Sjálf er ég frá Bólstað í Stefngrímsfirði, svo við vorum bæði Strandamenn, segir Fjóla Lof tsdóttir. Við bjuggum þó ekki nema eitt ár f Kaldrananesi, þá fluttum við til Hólmavfkur og komum okkur þar upp heimili, fyrst I leiguhús- næði en byggðum okkur seinna hús þar. Maðurinn minn stundaði sjóinn, átti bát með öðrurn manni og allt gekk vel. Ég vann bara við heimilið fyrstu árin en eftir að tengdamóðir mln kom á heimilið til okkar, kom fyrir að ég fór I vinnu í frystihúsinu á Hólmavfk. Það kom af sjálfu sér, þar eru flestir tengdir þessari atvinnu- grein og barnmörgum fjölskyld- um veitir ekki af viðbótaartekj- um. En þetta hefði ekki verið mögulegt nema fyrir það að tengdamóðir mfn sá um börnin á meðan ég var í burtu. Nei, það var ekkart barnaheimili á Hólmavfk og er ekki enn. En þetta var varla meira en tilbreyting fyrir mig og dálitlar aukatekjur fyrir heimilið. — Vorið sem elsti sonur okkar fermdist, réðumst við í húsbygg- ingu. Það var árið 1963. Á næsta ári fluttum við inn í hálfgert hús- ið og gerðum ráð fyrir að ljúka þvf smám saman. En í október árið eftir, veiktist maðurinn minn og komst ekki aftur til heilsu. Þó reyndi hann eftir mætti að full- gera húsið, en til þess entist hon- um ekki heilsa. Þá var komið að húsfreyjunni að taka við framfærslu fjölskyld- unnar. Einu möguleikarnir voru að fara frá börnunum og vinna fullan vinnudag f frystihúsinu. Nú var aðstaðan til þess erfiðari en áður, þar sem föðuramma barnanna var ekki lengur á heim- ilinu. Hvernig leystir þú spursmálið um gæslu barnanna, þar sem ekk- ert barnaheimili var á staðnum? — Það varð að leysa á þann eina hátt, sem tiltækur var, að skilja yngstu drengina, sem þá voru fjögurra og sex ára, eina eftir heima. Dóttir mfn fór f skólann snemma á morgnana og eldri

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.