Lesbók Morgunblaðsins - 30.01.1977, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 30.01.1977, Blaðsíða 4
Svanhvít Aöalsteinsdöttir BRÍ ET BJARN- HÉÐINS- DÓTTIR Rifjuö upp saga eins merkasta brautryöjanda okkar í jafnréítis mölum, sem sýnir hvað döttir vinnuhjúanna ö Haukagili var langt ö undan sinní samtíö og hve ötrölega miklu hún fékk öorkaö ö langri œvi. Það hefur tæplega farið fram hjá neinum að árið 1975 var helgað málefnum kvenna og kailað kvennaár. Við slfka við- burði þykir oft hæfa að lfta til baka og minnast horfinna hetja. Það fer ekki milli mála að sú sem bar höfuð og herðar yfir aðr- ar konur í jafnréttisbaráttu fslenskra kvenna, þegar hún stóð sem hæst, var Brfet Bjarnhéðins- dóttir. Ég verð þó að viðurkenna að ég hafði aldrei heyrt á hana minnst fyrr en f haust að þvf var stungið að mér að skrifa um hana ritgerð. Eg hef reynt að afla mér heimilda um hana eftir föngum og fengust þær aðalfega úr ýms- um dagblöðum og tfmaritum, bæði frétta- og minningagreinar, úr Kvennablaðinu og úr bókinni Merkir fslendingar VI. bindi, auk ýmissa annarra rita. Eftir þeim heimildum mun ég reyna að gera hér dálftið ágrip af ævi þessarar merku konu en öhjákvæmilega hlýtur kvenréttindabaráttan um og eftir aldamötin að fléttast þar að verulegu leyti inn f. Eftir myrkur og fáfræði margra alda fðr að rofa tii upp úr miðri 19. ðldinni og hefur sú þróun haldið áfram allt til okkar tfma, sffellt örar. I»að er ekki þar með sagt að ekki hafi orðið neinar framfarir fyrir þann tfma heldur varð þá mikil vakning f röðum landsmanna f tengslum við sjálf- stæðisbaráttu þjððarinnar. Menn sáu að til var annars konar Iff en það sem flestir fslendingar lifðu. Hfmandi f dimmum torfkofum yfir kú og fáeinum rolluskjátum þar sem heyrði til tfðinda að hitta fólk af öðrum bæjum. Þá fðr IJðs menntunarinnar að skfna og menn að búa meira f bæjum og þorpum. Þessari vakningu fylgdi einnig barátta fslenskra kvenna fyrir rétti sfnum. Sú barátta var löngu hafin vfðast hvar f Eyrðpu og Amerfku og hafði eiginlega fyfgt f kjölfar frönsku byltingar- innar. Vegna einangrunar Islands bárust slfkir straumar oft nokkru sfðar hingað. Menntunin hafði mikið að segja og jökst hún að mun á 19. öldinni. Hún var þð eingöngu bundin við karlmenn þegar fermingarfræðslunni sleppti. Þá varð kvenfólkið að mennta sig upp á eigin hönd e'f hugur þeirra og aðstæður stððu til. Lagaleg réttindi þeirra voru næsta lftil og mikill mismunur á uppeldi drengja og stúlkna. Þær voru aldar upp til að hlýða vinnu- veitanda eða eiginmanni og litið svo á að þær væru til Iftils annars hæfar en hússtarfa. Drengirnir áttu að verða sjálfstæðir menn og fengu mun meira að gefa sig að þvf sem þeim best hæfði. Þá varð ekki bókvitið látið f aska kven- fðlksins og þðtti ekki hæf a að þær gæfu sig að opinberum málum. Mílyerk Gunnlaugs Blöndalsaf Brlatu BjarnhéSinsdóttur. Myndina á Guðrún Pálsdóttir kennari. Það var kölluð hin mesta fram- hleypni. Brfet Bjarnhéðinsdðttir fædd- ist 27. sept. árið 1856 og segir svo f kirkjubðk Grfmstungna að hún sé „skfrð 28. septembr. f kyrkju".i) og um foreldra hennar „ðgiptar persónur. Bjarnheðin Asmundsson, Kolfina Snæbjörns- dðttir, vinnuhjú á Haukagildi, beggja lta lausal. brot."2) Þarna er þð ekki alveg rétt með farið þvf að Bjarnhéðinn var Sæmundsson, Ólafssonar frá Einifelli f Þverár- hlfð og mððir hans var Kagn- heiður BJarnadðttir, Bjarnasonar prests á Mælifelli. Kolfinna var Snæbjörnsdðttir bónda á Gilsstöð- um, Snæbjörnssonar sfðast prests f Grfmstungum, Halldðrssonar biskups á Hðlum. Mððir hennar var Kolfinna BJarnadðttir, Stein- dðrssonar ððalsbðnda f Þðrorms- tungu. Foreldrar Brfetar giftust 7. Júnf 1857 og var Kolfinna þá 29 ára en BJarnhéðinn 24 ára. Þá fluttust þau að Giljá f Vatnsdal, Jörð f löku meðallagf, en 1860 fluttust þau að Böðvarshðlum f Vestur-Höpi. Sú Jörð var heldur skárri en nokkuð úr sér gengin þvf að f Jðnsensjarðartali er hún metin á 30 hundruð frá 1847 en f Nýrri jarðabðk fyrir Island frá 1848—1861 er hún sögð 20.4 hundraða virði. Systkinin sem upp komust urðu 4 og voru þau auk Brfetar, sem var elst, BJarni, verslunarstjóri við Riizverslun á Hvammstanga um árabil, Guðrún, giftist Magnúsf Þórarinssyni vélsmið og bónda á Halldðrsstöðum f Laxár- dal. Yngslur var svo Sæmundur (f. 26. ág. 1863) er varð prðfessor og læknlr við Holdsveikraspftal- ann f Reykjavfk. Lfklegt er að bókvitið hafi verið metið meira en almennt var á bernskuheimili Brfetar en þð minnist hún ekki á það f þeim heimildum sem ég héf séð. Hún var fermd af séra Jðni Kristjáns- syni á Breiðabðlstað f Vesturhðpf 5. júnf 1870. Hún fær ágætan vftnisburð f öllum grefnum en einhverra hluta vegna er fæðing- ardagur hennar ekki réttur; hún er skráð fædd 2. júnf 1856 og er eftir þvf fullra 14 ára er hún fermist en verður það raunveru- lega ekki fyrr en um haustið. Sfðar á ævfnni talaði Brfet oft um hve vel hún hafi fundið þann mikla mun sem var á uppeldi drengja og stúlkna og fannst sér gert rangt til að meta sig andlega ðþroskaðri en bræður sfna. Hugur hennar stðð snemma til náms enda hafði hún tii þess miklar og gððar gáf ur en leiðirnar engar. Arið 1876 missti hún föður sinn en mððir hennar bjð áfram til ársins 1878. Þá leysti hún búið upp og fðr þá Brfet, sem nú var orðin 21 árs gömul, norður til frænda sfns, séra Arnljðts Olafs- sonar á Bægisá, og konu hans, Hðlmfrfðar Þorsteinsdðttur. Á þeirra alkunna rausnar og menntaheimili skyldi hún læra ýmislegt sem þá þðtti gagnlegt ungum stúlkum. Arnljðtur og Kolfinna voru systkinabörn og um hann segir f FJallkonunni f palladðmum um þingmenn, að hann væri „gamansamur og oft meinfyndinn" 3) og „þingmanna fjölhæfastr að mentun"4). Bðka- saf n hans, sem var talið hið annað besta á landinu á eftir safni mágs hans Grfms Thomsen, hefur ef- laust geymt margvfslegan frðo- lef k fyrir Brfetu. Vm þetta leyti höfðu fyrstu fslensku kvennaskðlarnir litið dagsins IJðs. Hinn fyrsti var stofnaður f Reykjavfk 1. okt. 1874 að mestu fyrir framtak Þðru Mel- steð sem ásamt Páli eiginmanni sfnum vann fðrnfúst starf f þágu menntunar kvenna. Annar kvennaskðlinn var stofnaður á Laugalandi f Eyjaffrðf 1875 og var skðlastýra þar Valgerður Þor- steinsdðttir, systir Hðlmfrfðar á Bægisá (Maður hennar (og upp- eldisbrððir) var Gunnar Gunnars- son, brððir Tryggva Gunnars- sonar bankastjðra). Til Lauga- lands fðr Brfet 1880 og settist f 2. bekk. Um vorið '81 útskrifaðist ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.