Lesbók Morgunblaðsins - 30.01.1977, Blaðsíða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 30.01.1977, Blaðsíða 6
Hjónin Brtet Bjam- héðinsdóttir og Valdemar Ásmunds- son ásamt börnunum Laufeyju og Héðni. Haustið 1887 var auglýst í Reykjavík, að kona ætlaði að halda fyrirlestur UM HAGI OG RÉTTINDI KVENNA. Að þessu brostu margir og einhverjir hafa eflaust sótt fyrirlesturinn einungis til að sjá kvenmann gera sig að athlæi. Bríet Bjarnhéðinsdóttir var ekki ósmeik við þetta ævintýri, en gagnstætt því sem búizt hafði verið við, vakti fyrirlesturinn athygli og aðdáun. Undirskriftir 12000 kvenna feng- ust (þetta hafði Hið fsl. kvenfél. gert 1905). Um sumarið fengu svo konur jafnan kosningarétt á við karla I sveita- og héraðsmálum. Lögðu þær þá fram sérstakan iista í bæjarstjðrnarkosningum f Reykjavfk 1908. Á honum voru f jðrar konur og komust þær allar að. Atján listar voru f kjöri og kosið um fimmtán sæti. Þær sem voru i listanum auk Brfetar voru: Katrfn Magnússon, kona Guðmundar Magnússonar lækna- kennara og forstöðukona Hins fslenska kvenfélags, Þórunn Jðnassen, hálfsystir Hannesar Hafstein riðherra og Guðrún Björnsdóttir sem rak mjðlkur- sölu í Reykjavfk. Þetta var stðr sigur. Brfet sat alls tfu ár f bæjar- stjðrn eða frá 1908 — 1911 og 1914 —1919. Næstu ár urðu mikil átök f þjóðiffinu. Á fundi sem konur boðuðu til 10. f eb. 1909 voru sam- þykktar tillögur um að skora i alþingi að samþykkja breytingu á stjðrnarskránni svo að karlar og konur gætu öðlast jafnan rétt til kosninga og kjörgengis. Enn fremur að sett yrðu lög um jafn- rétti kynjanna til kosninga og kjörgengis í sveita og héraðs mál- um og konur fengju jafnan rétt til æðri menntunar og embætta hérlendis. Þetta brennandi áhugamál kvennanna var þð látið afskipta- laust á þinginu þar til Brfet fékk Hannes Hafstein til þess að koma þvf f gegn árið 1911 og gerði hann það. Brfet sat á þingpöllunum á meðan og fyfgdist af áhuga með öllu. Þegar málið hafði náð fram að ganga bárust alþingi, 9. maf 1911, fjölmörg heillaðskaskeyti og fögnuður var mikill f röðum kvenna. Þetta ár var einnig sam- þykkt á alþingi breytingin sem gera þurfti á stjðrnarskranni til að Jafnrétti næðist. En þar með var ekki öll sagan sögð og á næstu þingum stöð enn mikill styrr um þetta mál sem of langt yrði hér að rekja. Lyktir þess urðu þær að Sigurður Eggerz ráðherra fðr til Danmerkur 1914 til að fá stjðrnarskrirbreytinguna sam- þykkta en það tðkst ekki (þð ekki vegna þess sem konunum kom við). Brfet reiddist Sigurði mjög þvf að henni þðtti konur hafa beðið nokkuð lengi og f mðtmæla- skyni gekk hún f Fram, félag heimastjðrnarfiokksins. Sigurður baðst iausnar en Einar Arnðrsson flokksbröðir hans tök.við og fékk stjðrnarskrána samþykkta 19. júnf 1915. Konur efndu af þessu tilefni til mikilla hátfðahalda 7. júlf með fánahyllingu hins nýja fslenska fána, skrúðgöngu prúð- búins fólks og hornablæstri. Var haldið til Alþingishússins þar sem þinginu var fært þakkar- ávarp, kvennaflokkur söng og fluttu Brfet og Ingibjörg Bjarna- son ræður. Um kvöldið var kaffi- samsæti með ræðuhöldum f Iðnð. Hfnn 16. júlí var allt Kvennablað- ið helgað þessum ávinningi og hátfðahöldunum. Brfet fðr og f næstu blöðum að bollaleggja um hvernig konur skyldu nýta þessi nýju réttindi f næstu kosningum og benda konum á hve áhrifa- máttur þeirra hafi aukist. (Þess ber að geta að aldursákvæði fyrir konur var 40 ár en 25 ár fyrir karla og var þvf ekki breytt fyrr en 1920). Arið 1913 fðr Brfet isamt Lauf- eyju dðttur sinni i hátfð I.W.S.A. f Búdapest. Fékk hún til þess styrk úr landssjðði og olli það nokkrum úlfaþyt hér heima. Var ferðin igætlega heppnuð og segir f Kvennablaðinu eftir heimkomu þeirra að C. Chapman Catt telji tsland með „allra frjilslyndustu löndum"8) f kvennamilum. A myndum f Kvennablaðinu fri þinginu sðmir Brfet, stðr og stæðileg með akveðinn svip, sér vel meðal hefðarkvenna vfða að. Laufey, s.em tekið hafði stúdents- próf önnur kvenna i Islandi, var nú farin að taka virkan þitt f kvenréttindabarittunni og sðtti ýmsa fundi fyrir K.R.F.l. Hún las m.a. ensku og frönsku f nokkur ir f Kaupmannahöfn en lauk ekki prðfum. I fyrstu alþingiskosningunum eftir nýju stjðrnarskrinni voru konur ekki i sérlista heldur i flokkslistum með karlmönnun- um. Brfetu hafði verið lofað öruggu sæti i lista heimastjðrnar- manna en fékk það ekki. Hún var f 4. sæti en við kosningarnar var hún strikuð niður f 5. sæti. KJör- sðkn kvenna var næsta Iftil og ollu kosningarnar Brfetu miklum voubrigðum. Ef hún hefði ekki verið strikuð niður hefði hún komist að sem fyrsti varamaður er Hannes Hafstein sagði af sér. Hefði hún verðskuldað fyllilega að verða fyrsta konan i þingi. Brfet var nu i 60. iri og eftir hinar miklu réttarbætur sem kon- ur höfðu fengið fðr heldur að halla undan fæti fyrir Kvenna- blaðinu. Héðinn sonur hennar las þi hagfræði f Kaupmannahöfn og útskrif aðist 1917. Þau voru miklir vinir og skrifuðust mikið á. Brfet var nikvæm og reglusöm kona og hélt öllum bréfum hans og ann- arra til haga. Nýlega frétti ég af bréfasafni hennar sem varðveift er i Landsbókasafni, en of seint til þess að ég gætí leitað þar f anga. Einnig vantar i Amtsbðka- safnið Kvennablaðið 1916—1919. Það kom út til irsloka 1919 og eftir það gaf Brfet sfg æ minna að opinberum milum. Þð fylgdist hún ætfð vel með öllu sem fram fðr. Þegar Hallveigarstaðir ittu að rfsa lentf hún f nokkrum blaða- deiium við Laufeyju Vilhjilms- dðttur út af staðsetningu hússins en gat þð litlu þar um breytt. Brfet lét af formennsku f K.R.F.t. 1928 og við tðk Laufey dðttir hennar. 1. desember þetta sama ir var hún sæmd riddarakrossi Filkaorðunnar fyrir vel unnið brautryðjendastarf f þigu jafn- réttis og var það að verðleikum. Brfet var f ellinni einstaklega blfðlynd og IJúf við alla eftir að haf a staðist meiri storma og harð- viðri en flestar aðrar fslenskar konur. Dðttir hennar hjúkraði henni sfðasta æviirið en þi li hún að mestu rúmföst. Viðhorf hennar til æskunnar var yfirleitt mjög Jikvætt en f viðtali við Vil- hjilm S. Vilhjilmsson f Alþýðu- blaðinu þegar hún var ittræð sagði hún in.a.: „Ungu konurnar vantar mikinn foringja, þær vantar blað, gott blað. Þær vantar barittuvilja. Ungu konurnar nú eru hugrakkari og sjilfstæðari f hugsun en skeytingarlausar um eigin mil."9) Hún mun hafa gert tilraun til að skrifa ævisögu sfna i efri irum en hún endurlifði atburðina svo skýrt, að ilagið varð of mikið og lagði hana f rumið. Missti hún og minnið um tfma yfir viss tfmabil en fékk það að mestu aftur. Þð hún væri rúm- föst fylgdist hún enn vel með og þegar hún fann dauðann nilgast fannst henni verst að hún skyldi ekki fi að sji hvernig si inikli hildarleikur, sem þi var hiður f Evrðpu, endaði. Brfet dð aðfara- nött 16. mars 1940 og féll þar f valinn mikilhæfasti leiðtogi fslenskra kvenná i sfðari öldum. Sem dæmi um nikvæmni hennar mi geta þess að hún gerði sam- viskusamlega nikvæma erfðaskri yfir allar eigur sfnar sem þð urðu aldrei mjög miklar og gengu allir hlutir, merktir nafni hennar, til sonardðtturinnar Brfetar sem þi var aðeins 4 ára. Þðtt hér hafi verið reynt að tfna til hið helsta um ævi og störf Brfetar BJarn- héðinsdóttur er margt ðsagt sem gaman hefði verið að grafast fyrir um og geta betur. Ritstarfa hennar hefur e.t.v. ekki verið getið sem skyldi en auk bíaðaút- gifunnar flutti hún og samdi marga fyrirlestra og greinar i ensku og dönsku auk fslensk- unnar. Birtust sumar f erlendum blöðum og biru hrðður hennar vfða. En hetjurnar gleymast oft fljðtt og vissulega itti hún skilið að minningu hennar væri betur haldið i lofti en raun ber vitni. Andstaðan gegn Jafnrétti hefur aldrei verið mjög mikil hji karl- mönnum hérlendis og oftast að- eins f nösunum i þeim. Það sem mestu veldur um mismun kynj- anna er fremur ihugaleysi kvenn- anna sjilfra. Það er nú þeirra verkefni að sji um að Jafnréttið verði f framkvæmd en ekki bðkstafurinn tðmur. Jafnrétti er ekki bara það að konan vinni úti og karlinn þvoi upp i sunnudög- um. 1 hjðnabandinu verða hjðnin að skoða sig sem Jafningja og skipta Jafnt með sér verkum bæði i heimilinu og utan þess. Þau ættu að ala upp börnin að jöfnu, þvf að þau eiga ekki að lfða fyrir jafnrétfið með þvf að vera send i dagheimili, þau eiga að njðta þess f Jöf num samskiptum við f öður og mðður. Þi ætti lfka að vera minni hætta i að þeim yrði mismunað eftir kynjum. Heimilið er mittar- stðlpi þjððfélagsins. Ef jafnrétti rfkir innan þess ætti það að koma af sjilfu sér að fðlki verði skipað niður f atvinnulffinu eftir hæfi- leikum en ekki kyni. Si er draumur margra, byggður i þeim grundvelli sem lagður er með uppeldinu. i) Ministerialbðk Grfmstungu 1785—1875. 2) Ministerialbðk Grfmstungu 1785—1875. 3> Palladðmar um þingmenn, Fjallkonan 2. irg. 16. tbl., bls. 63. 4) Palladðmar um þingmenn, Fjallkonan 2. irg. 16. tbl., bls. 63. 5) Þorsteinn Gfslason Mbl. 18. irg. 223 tbl. bls. 10. 6) Isafold XV. irg. 1. tbl., bls. 2. 7) ÞJðððlf ur XL. irg. 1. tbl., bls.2. 8) Kvennablaðið 19. irg. Nr. 8 1913, bls. 60. 9) VilhJ. S. Vilhjilmss. Alþbl. 17. irg. 218. tbl. bls. 3. HEIMILDASKRÁ Brfet BJarnhéðinsdðttir: A Brief history of the womans suffrage movement In Iceland. An árs. Fyrirlestur um hagi og rjettindi kvenna haldinn af Brlet BJarnhJeðinsdðttur I Reykjavik 30. des. 1887. Reykjavfk 1888. Merkir lslendfngar nýr flokkur VI Rvfk 1967 hls. 115—127. J. Johnsen assessðr: Jarðatal alslandi K. h. 1847. Jðn Guðnason: Valdimar Asmundsson. Merkir tslending- ar nýr flokkur VI Rvfk 1967 bls. 67—76. Ministerialbðk Grfmstungu, Húnavatns- prófastsdjemi 1785—1875. Ministerialbók Vesturhópshóla, Húnavatns- prðfastsdKmi 1785—1935. Ný Jarðabðk fyrir Island samin eftir tllskip- un 27. mafmanaoar 1848 og allramfldtlegast staðfest með tilskipun 1. aprllmanaðar 1861. K.h. an árs. Brfet BJarnhéðlnsdðttir: Agrip af sögu kvenréttahreyfingarinnar. Skfrnfr LXXXI arg. bls. 342—359. Agrip af upptökum og sðgu kvenréttinda- hreyfingarinnar f Amerfku. Skfrnir LXXXII írg. bfs. 330—339. Hatlvefgarstaðir, hvar á húsið að standa, Mbl. 17. írg. 73. tbf. Hallveigarstaðir, Vlsir 20. arg. 90. tbl. Haliveigarstaðlr, Vlsir 20. arg. 88. tbl. Brfet BJarnhéðinsdðttfr: Nokkur orð um menntun og réttindi kvenna (eftir unga stúlku úr Reykjavfk) FJallkonan 2. árg. 11. og 12. tbl. * Þegar kvenþjððln heimtaði Jafnrétti Brfet BJarnhéðinsdðttir segir fra störfum Kven- réttindafélags islands, MbL 24. arg. 21. tbl. Framhald í bls. 15 ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.