Lesbók Morgunblaðsins - 30.01.1977, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 30.01.1977, Blaðsíða 5
Brtet Bjarnhéðinsdóttir á éttræðisafmælinu 1936. hún með hæstu cinkunn. I ævi- ágripi sínu segir Brfet fri sk61a- systur f Reykjavfk sem árið eftir stakk þvf að henni að skrifa rit- gerð um eitthvert efni. Hún ætlaði svo að koma henni f blöðin fyrir hana. Brfet átti f fðrum sfn- um ritsmfð frá þvf hún var 16 ára heima á Böðvarshðlum um mesta áhugamál sitt; hlutskipti kvenna. Þessa ritgerð, sem ekki nokkur sála hafði fengið að sjí, endur- bætti hún nú og jók og sendi suður. Hún beið f eftirvæntingu en ritgerðin var ekki birt. Haust- ið 1884 fðr Brfet til Reykjavfkur og dvaldi þar veturinn við ensku- nám, tilsagnariaust en fékk leið- rétta stfla. Þá um veturinn birtist grein f FJallkonunni (trúlega eft- ir ritstjðrann) um KVENFBELSI (7. og 31. jan.) sem ekki er ólfk- legt að hún hafi séð. Einnig hvöttu vinir hennar, sem séð höfðu hjá henni ritgerðina, hana til að f á hana birta. Það varð úr að hún fðr með ritgerðina til rit- si jðrans og birtist hún f Fjallkon- unni 5. Júní 1885 undir tilinum Nokkur orð um mcnntun og rjett- indi kvenna (Eptir unga stúlku f Beykjavfk). Einkunnarorð hennar voru: „allstaðar er sá nýt- ur sem nokkuð kann". Efni rit- gerðarinnar er f fáum orðum þetta: Brfet lætur f ljös furðu sfna á doða og áhugaleysi kven- fólks um Jafnrétti. Hún minnist fornra fsl. kvenskörunga og telur ðraunhæft að lfta á það sem liiill- un hverrar konu að annast einungis hússtjðrnarstörf. Orðtak sem hún tekur upp — „ef ég f inn mér ekki veg ryð og mér braut" — cinkcnndi að mörgu leyti sfðari baráttu hennar. Brfetu er rfkt f huga að börnum sé ekki mismunað f uppeldi. Hun vill að konur noti menntun þá er þær geti fengið og sýni hæfileika sfna og viljaf verki. Þetta var fyrsta framlag Brfet- ar til hinnar iniklu baráttu sem sfðar kom og fyrsta blaðagrein eftir konu á tslandi. Brfet var eflaust barn sfns tfma þvf að nú þegar konur um allan heim voru að vakna af þyrnirðsarsvefni margra alda gat hún fengið svo miklu meiru áorkað en s.s. hálfri öld fyrr. Fyrsta skrefið f átt til Jafnréttis var tekið 1850 þegar lög um jafnan erfðarétt karla og kvenna tðku gildi. Þau lög voru að mestu sett fyrir tilstuðlan karl- manna (td. Páls Melsteð). Arið 1881 fengu ckkjur og ðgiftar kon- ur sem stæðu fyrir búi kosninga- rétt til hreppsnefnda og sýslu- nefnda (staðf. 12. maf 1882). 1886 fengu konur heimild til að gang- ast undir 4. bekkjarprðf, lokaprðf úr Lærða skðlanum, læknaskðlan- um og sérstakt guðfræðiprðf ðr prestaskðlanum en allt án lána, styrkja eða embættis að loknu prðfi. Vfkjum aftur að Brfetu. Arið eftir Reykjavfkurdvölina fðr hún norður og var fyrri veturinn heimiliskennari hji Þðrði Guðjðnsen verslunarstjðra á Húsavfk. Það var fátftt að konur gegndu þá þessum störfum og fékk hún aðeins 'A laun á við eftirkomandi kennara. Næsta vet- ur var hún hins vegar f Múla hji séra Benedfkt Kristjánssyni og frænku sinni Elfnborgu og svo við kennslu á Arnarvatni I Mývatns- sveit. Kynntist hún þar mörgum sfðar þjððkunnum mönnum s.s. Pétrt á Gautlöndum, Jðni f Múla, Benedikt á Auðnum og Þorgils gjallanda. Haustið 1887 tekur Brfet saman föggur sfnar og held- ur til Reykjavfkur til að setjast þar að fyrir fullt og allt. Þar kenndi hún börnum til að byrja með en lætur fljðtlega frá sér heyra opinberlega. Á Jðlaföstu þetta ár fer hún með frænku sinni Óvfnu Arn- IJðtsdðttur (sem dð sfðar þetta ár 19 ára) og „Oddasystrum Þurfði og Ingibjörgu"5> til að hitta Grfm Thomsen. Bæddu þau Brfet margt. Grfmi hefur að Ifkindum litist hún skörugleg og kunna að koma fyrir sig orði þvf hann hvatti hana til að koma milefnum sfnum á framfæri f fyrirlestri. Hðfst hún þegar handa og var auglýst f Beykjavfk að kona ætlaði að halda fyrirlestur UM HAGI OG BÉTTINDI KVENNA f Göðtemplarahúsinu 30. des. Að þessu brostu margir og einhverjir hafa eflaust sðtt lesturinn einungis til að sjá kvenmann gera sig að athlægi. Hannes Hafstein var gðður kunningi Brfetar og renndi hann yfir'fyrirlesturinn íður en hann var fluttur og leist vel á. Aðgangur var 50 aurar og sðtti á annað hundrað manna fyrirlesturinn. Ekki var Brfet allsðsmeyk við þetta en ákveðin f að gera sitt besta. Jðn Ölafsson ritstjðri ÞJðððlfs, talaði á undan fyrirlestrinum og kynnti flytj- anda. Brfet steig svo f ræðustðl- inn og hóf lesturinn f fyrstu dálftið ðstyrk en jafnaði sig brátt og fataðist hvergi. Að rekja efni fyrirlestursins yrði hér allt of langt mál en hann f jallaði vftt og breitt um menntun, stöðu, upp- eldi og meðferð kvenna á ýmsum tfmum og ýmsum stöðum, hvatti konur til baráttu og breytts hugs- unarháttar. Vfða er vitnað f fræga erlenda menn, t.d. Stuart Mill og Brandes. Viðtökurnar voru frá- bærar og blöðin skrifuðu mikið um hann. Isafold .sagði ni.a. „Fyrirlesturinn var skipulega saniinn, orðfæri hreint og fjör- ugt, og framburður skýr og iheyrilegur. Munu fæstir hafa búist við jafn gððri frammistöðu af sjálfmenntuðum kvennmanni, f fyrsta sinn, sem hún ber þess konar við, og í fyrsta sinn sem nokkur kvcnnmaður hjer á landi ræðst f slfkt."6) ÞJðððlfur hafði þetta að segja „Fyrirlesturinn var frððlegur og fluttur með málsnild og mikilli milfegurð. Hann var vel sðttur, og hlýddu iheyrend- urnir i hann með athygli, og að þvf er ætla mætti með miklum áhuga."7) Þðtt fyrirlestrinum hafi al- mennt verið vel tekið voru þö nokkrir sem ekki trúðu að hún hefði samið hann og gitu upp i að unnusti hennar Valdimar Asmundsson ritstjðri Fjallkon unnar hefði gert það fyrir hana Þau opinberuðu trúlofun sfna 6. febr. 1888 og giftu sig 14. sepl sama ir. Valdimar var þingeying- ur að ætt, fæddur að Hvarfi I Birðardal 17. Júlf 1852, og voru foreldrar hans Bðthildur BJörns- döttir og seinni maður hennar Asmundur Sæmundsson. Valdi- mar var skarpgifaður maður, sjilfmenntaður, fræðagrúskari og mjög framf arasinnaður og vfð- sýnn. Hann var hagmæltur og fékkst við margvfsleg ritstörf áuk blaðamennskunnar. Fyrstu þrjú Srin eftir gifting- una bjuggu þau hjðnín f húsi Magnúsar Benjamfnssonar við Veltusund og þar fæddist frum- burður þeirra, Laufey 1. mars 1890. Hún varð, þegar hún 6x upp, mðður sinni mikil stoð og stytta þött þær væru ðlfkar um margt. Seinna barn þeirra, Héðinn, fæddist 26. maf 1892. Þi voru þau flutt að Þingholtsstræti 18 þar sem þau bjuggu æ sfðan. Sambúð- in við Valdimar var Brfetu mikils virði og trúlega hefur verið meira Jafnræði með þeim en flestum hjðnum i þessum tfma. Valdimar hvatti konu sfna ikaft til diða og var henni gðður raðgjafi f flest- um milum. SJðndéildarhringur hennar vfkkaði að mun þvf að margir mætir menn komu að heimsækja Valdimar og tðk hún oft þitt f samræðum þeirra. Einn- ig hafði hún þi aðgang að ýmsum erlendum blöðum og gat þar fylgst með jafnréttisbarittunni úti f heimi. Valdimar hafði stuttu eftir giftingu þeirra lagt til við hana að hún hæfi útgifu kvenna- blaðs en i þeim tfma þðtti henni hugmyndin frileit. Það var ekki fyrr en irið 1894 6. nðv. sem hún tðk sig til, fyrst fslenskra kvenna, og sendi út boðskort að kvenna- blaði er koma skyldi út eftir ira- mðtin. Undirtektirnar reyndust igætar en þi bar skugga á. Fri Seyðisfirði birust fregnir af fyrsta fslenska kvennablaðinu, Framsðkn, sem kom út' 8. Jan. 1895. Bitstjðrar þess voru Sigrfð- ur Þorsteinsdðttir, systir iður nefndra Hðlmfrfðar og Val- gerðar, og dðttir hennar Ingi- björg Skaftadðttir (Jðsefssonar ritstjðra). Þær höfðu fengið eitt af boðsbréfum Brfetar og sirnaði henni mjög að þær skyldu verða fyrri til með blað (sem hún vissi ekki af fyrir fram). Kvennablaðið kom fyrst út 21. feb. 1895 f 2500 eintökum en var sfðar aukið f 2700 eint. Valdimar fylgir blað- inu úr garði f grein f FJallkon- unni og leggur iherslu i að þetta sé fyrsta kvennablað i Islandi. Hann ræðst harkalega i Fram- sðkn og vænir þær mæðgur um að taka nærri beint upp úr fyrir- lestrum Brfetar. Olaffa nokkur Jðhannsdðttir (fðsturdðttir ÞorbJ. Sveinsd.) tðk að sér að verja Framsðkn. Af þessu spunn- ust milli þeirra Valdimars leiðin- legar ritdeilur þar sem hann er f hæsta mita dðnalegur. Sfðar Jöfnuðust þessar erjur og blöðin skiptu nokkuð með sér verkum. Þannig var Framsðkn mun pðlitfskara en Kvennablaðið. Eftir að Framsðkn hætti útkoinu 1903 tðk Kvennablaðið upp pðli- tfskari stefnu. Það kom út minaðarlega og kostaði irgangur- inn 1.50 öll sfn 25 ir. Blaðið varð mjög vinsælt enda lipurlega skrif að, mest af Brletu sjilf ri. Þegar Valdimar dð 17.4. 1902 tðk Brfet við ritstjðrn Fjallkon- unnar um nokkurra minaða skeið. Eftir að það komst f ann- arra hendur var Kvennablaðið eina tekjulind hennar isamt Barnablaðinu sem kom ðt fri 1898—1903. Það blað var bæði frððlegt og skcmmtilcgt enda lagði Brfet mikla alúð við það. Um þessar mundir voru konur nokkuð farnar að mynda kven- félög og var Hið fslenska kven- félag stofnað 1894. Brfet var meðal stofnenda en hætti að mestu starfinu þegar félagið vék fri sinni upphaflegu pðlitfsku stefnu og varð f stað þess eins konar gððgerðarfélag. Það starf- aði einungis f Beykjavfk. Arið 1904 för Brfet f langþrið f imm minaða f erðalag til Norður- landanna og varð fyrir miklum ihrifum sérstaklega af starfsemi vinnustofa og barnaskðla f Svf- þjðð. Eftir heimkomuna skrifaði hún margar fræðandi og skemmtilegar greinar um ferðina f Kvennablaðið. Veturinn 1905—6 var hún ikaft hvött af danskri konu Johanne Munther og Carrie Chapman Catt for- manni Alþjððasambands kosn- ingaréttar kvenna (I.W.S.A.) til að vera fulltrúi tslands i fundi sambandsins f Kaupmánnahöfn 11.—17. Júnf 1906. Til þess þurfti Brlet pðlitfskt félag i bak við sig cn hið fslenska kvenfélag var ðfianlegt til að taka upp þi stefnu svo að Brfet för sem boðs- gestur i fundinn. Þar gaf hún skýrslu um stöðu og hagi fslenskra kvenna. Eins og Jafnan eftir utanlandsferðir sagði hún skemmtilega og vel fri öllu f Kvennablaðinu er hún kom aftur heim. Af þessari ferð leiddi svo stofnun Kvenréttindafélags Is- lands 27. jan. 1907 en að þvf stöð Brfet isamt nokkrum öðrum konum, hafði félagið kven- réttindi eingöngu i stefnuskri. Kvennablaðið varð og pðlitfskara. Til þess að geta gerigið I I.W.S.A. þurfti sambandsdeildir úti um land. Brfet hðfst þegar handa og ferðaðist um landið sumarið 1908, hélt 12 fyrirlestra og stofnaði sex sambandsdeildir og gengu þær (nema Akureyri og Seyðisfjörð- ur) þegar f samband við Beykja- vfkurfélagið. Eftir þetta gekk svo sambandið f I.W.S.A. Arið 1907 gengust kvenfélögin fyrir undirskriftasöfnun i áskor- un til alþingis um að koniir fengju fullt Jafnrétti i við karla. Brtet BjarnhéSinsdðttir um tvttugt.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.