Lesbók Morgunblaðsins - 29.05.1977, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 29.05.1977, Blaðsíða 5
Aparnir hafa sinn þjóðfélagsstiga og einn hefur óskorað vald ,-^'"*^», '% ¦¦¦¦¦¦ ;V~v?> í"^ ^ 14 «í"% VerSi erjur og áflog, eða einhver sem ræðst á unga eða lltilmagna, bregst ekki, að einhver api, sem hátt er settur í þjóðfélagsstiganum blandar sér í málið af myndugleik. alls ekki eftir velgengni í ásta- apa temja sér ýmsa ólíkasiði; þeir málum. Ýmsir lægst settu karlap- anna hafa mök við miklu fleiri apýnjur en sumir foringjanna. Og hátt settar apynjur virðast ekki gera mun á karlöpum eftir tign i þessum efnum. Hins vegar virðast apynjurnar alveg ráða því, hverja þær eiga mök við; þær neita oft einum en reynast fúsar til við þann næsta, sem kemur að. Karl- arnir reika svo um og reyna fyrir sér þangað til einhver þýðist þá. Stundum fella þeir svo hug til einhverrar apynju, að þeir elta hana dögum saman, þótt hún sé þeim alveg fráhverf. Erfitt er að henda reiður á faðerni meðal ap- anna en þó virðist ljóst, að þeir hæst settu, foringjarnir, eigi ekki öllu meiri þátt í viðkomunni en aðrir. Um fengitímann eykst karl- öpunum kynhormón, testosterón, og jafnframt eykst þeim árásar- hneigð. Sambandið þar á milli er þó flókið og í þvi félagslegir þættir, sem ekki eru ljósir. í mæl- ingum hefur komið á daginn, að engin bein tengsl eru með testo- sterónmagni i karlapa og valda- stöðu hans. Testosterónið á vafa- laust einhvern þátt í aukinni árásarhneigð karlanna um fengi- timann, en þó virðist mega ætla, að félagsleg áreiti eigi ekki minni þátt í henni — og sennilega meiri. Háttalag apanna breytist mjög aftur um það bil, er fengitíminn er á enda. Karldýr og kvendýr hætta að draga sig saman og karl- arnir hætta mikið til að slást, en fara að leikahver við annan. Full- orðnu karlarnir leika gjarna við hálfstálpaða unga og leyfa þeim þá ýmislegt, sem ekki yrði liðið um aðrar mundir. Yfir leitt eru karlarnir hinir föðurlegustu og þolinmóðustu um þetta leyti. Þeir leika ekki einungis við ungana, en þrífa þá líka, lofa þeim að kúra hjá sér, og bera þá á baki sér um hólfið. Að þvo kartöflur oy hnoða Menn hafa veitt því athygli, að hinir ýmsu hópar villtra macaque- hafa ekki sömu venjur i öllum greinum. T.d. eru tveir hópar í Japan frábrugðnir í því, að annar étur hrísgrjón af ökrum bænda og lifir á þeim mestan part, en hinn lítur ekki við grjónunum, þótt hann eigi leið yfir akur. Þá má nefna það, að ung apynjan i enn öðrum hópi, sem hefst við á eyju nokkurri, tók upp á þvi að fara með kartóflur niður að læk og skola af þeim sandinn, sem loddi við þær úr jörðinni. Hinir aparnir tóku þetta svo upp eftir henni, og brátt var það orðið alsiða i hópn- um. Um veturinn 1970—1971 veitt- um við athygli óvanalegum, nýjum sið í hópnum okkar. Einn lægst settu apanna tók upp á þvi að búa til snjókúlu og velta henni eftir jörðu þar til hún var orðin 40—50 sm að þvermáli. Aðrir tóku þetta upp eftir honum, að alla vetur síðan hafa einhverjir apanna gert þetta endrum og eins. Ungarnir virðast hafa hið mesta gaman af snjóboltunum, leika sér og ærslast á þeim. Hinir fullorðnu sitja aðeins á þeim. Þar sem okkar apar eru um- girtir og komast ekki langt má ætla, að meira sé um bardaga i þeirra hópi en gengur og gerist hjá öpum, sem ganga'alveg lausir. Við höfum búið svo um hnútana, að dýr gætu forðað sér, ef í hart færi. Við komum stáltunnum fyrir inni í hólfinu og höfðum handföng í þeim innanverðum. Dýrin geta þá flúið niður í tunn- urnar, ef að þeim er sótt, og haldið sér í handföngin, ef reynt verður að draga þau upp úr. Leita aparnir oft hælis i tunnunum og hafa þær gefið góða raun. Fyrir kemur, að mörg dýr ráð- ast á eitt. Ástæðuna til þess vitum við ekki. Varla verður þetta af því, að of þröngt sé um dýrin; það hefur verið prófað. Girt var lítið hólf við hlið aðalhólfsins og dýrin rekin inn i það. Þetta var endur- tekið nokkrum sinnum og dýrin höfð i litla hólfinu nokkurn tíma I hvert sinn. Ekki riðlaðist félags- skipan apanna, þótt þrengt væri svona að þeim, og virtist valda- kerfið og tignarstiginn raunar enn traustari í þrengslunum en stóra hólfinu. Bardögum, og of- sóknum margra dýra á hendur einstókum fjölgaði i fyrstu en fækkaði, þegar fram i sótti. Það, að illindi jukust í hópnum fyrst eftir bústaðaskiptin, var senni- lega aðeins viðbrigðunum að kenna. Samfélög prímata eru áhuga- verð í sjálfum sér og gild ástæða til að rannsaka þau þess vegna. En auk þess kann að vera að þær athuganir varpi einhverju ljósi á samfélag manna, enda þótt það sé miklum mun flóknara en hin. Lif allra skepna er undir þvi komið, að þær lagi sig að aðstæðum sín- um. Takist mönnum að komast til botns i því, hversu macaquea- parnir laga sig að breyttum og gerólikum aðstæðum kann að vera, að þeir geti dregið af þvi einhvern hagnýtan lærdóm fyrir sitt leyti. Lif manna, ekki siður en annarra dýra, er komið undir að- lögunarhæfni þeirra. Foringinn virðist hafa það hlut- verk að stjórna ferðum hópsins og verja hann. Aparnir, sem hér um ræðir eru í afgirtu hólfi og foring- inn, Örvaroddur, þarf þvi ekki að hugsa um ferðir hópsins. Hins vegar ver hann hópinn enn, ef honum þykir þurfa. Kemur hann t.d. undir eins á vettvang, ef við þurfum að taka nokkra apa út úr hópnum til skoðunar. Hann tekur sér stöðu milli þeirra og okkar, ógnar okkur og lætur hægt undan siga. Þurfum við að taka veikt eða sært dýr úr hópnum fær örvar- oddur nokkra lágt setta karlapa eða einn eða tvo undirforingja og fullorðnar apynjur með sér og ógna þau okkur en hinir undirfor- ingjarnir slá hring um mæður og unga. Yfirleitt bregðast fullorðnu karlaparnir sérlega illir við, ef ungum er ógnað. Undiroringjarnir hafa einkum það hlutverk að skerast i bardaga og binda endi á þá. Þeir hafa þann hátt á að hrekja grimmari áflogasegginn á flótta. Þeir veitast sem sé að hinum minni máttar. Það mun þó ekki vera af „siðferðisþroska", að undirfor- ingjarnir gera þetta. Þetta eru annars konar viðbrögð: þegar tveir apar berjast grettir sá grimmari sig að likindum illúð- legar og öskrar heiftarlegar. Hinn, sem fer halloka, ber sig aumlega og hniprar sig saman. Grimmdarlæti þess sterkari hleypa illu blóði í undirforingja, sem á horfir. Þess vegna ræðst hann á þann, sem verður ofan á í bardaganum. Sérhæfing apanna i hlutverk- um virðist fara sjálfkrafa eftir stéttarstöðu þeirra. Sumt verða þeir þó að læra af reynslunni. Einn apanna i hópnum okkar, Stóri þristur, reif sig upp úr lág- stétt og komst til undirforingja. Þegar til kom reyndist hann ekki kunna jafn vel til verka og þeir, sem voru „fæddir til undirfor- ingja". Hann var nokkra mánuði að læra hlutverk sitt til fullnustu, en nú er hann orðinn einn sá færasti allra undirforingjanna. Þar, sem macaqueapar leika lausum hala haf a lægst settu karl- aparnir það hlutverk helzt að gæta að rándýrum og hjálpa for- ingjanum að verja hópinn. Þeir leika lika við unga apa og aga þá. Læra ungarnir án efa mikið af því. En auk þess flakka lágstéttar- apar nokkuð milli hópa og verður af þvi heppileg blóðblöndun í stofninum. I hólfinu hjá okkur er þessu nokkuð öðru visi háttað; þar komast þessir apar ekkert burt og blanda sér því fremur í aðalhópinn. Er þeim betur tekið Tvœr mæður meS unga slna, sem yfir- leitt fæSast I aprll og nial. MæSurnar gæta unganna mjög vel og aSrar mæSur eSa kvenapar fá ekki aS koma viS þá. Hór er sjálfur höfð- inginn I japönsku apanýlendunni, sem hér er greint frá. Hann er nefndur Örvaroddur. Hann er farinn aS eldast, orS- inn 25 ára, búinn aS missa tennur, er ein- eygSur og einn af minnstu öpunum. En vald hans véfengir enginn. þar en gengur og gerist úti í nátt- úrunni. Fullorðnar apynjur hafa það hlutverk að ala upp ungana og vernda þá. Nýfæddir macaque- apar eru ekki burðugir og verða mæðurnar að halda á þeim fyrstu dagana. Þeir fara þó fljótlega að reyna að skriða burt, en mæðurnar eru sérlega lagnar að halda þeim hjá sér þótt þær séu jafnframt önnum kafnar við ann- að, og komast ungarnir aldrei langt. Þegar þeir eru svo sem hálfs mánaðar gamlir er farið að kenna þeim að ganga. Mæðurnar setja þá niður, ganga spölkorn frá og reyna að lokka þá til sín. Mæð- urnar eru að visu misjafnar og sést það oft glöggt, er þær eru með unga sina. Sumar hafa ung- ann á baki sér, aðrar láta þá hanga framan á brjósti sér og draga þá jafnvel eftir jörðinni. Aðrar apynjur en mæðurnar eru yfirleitt hinar áhugasömustu um ungana. Einkum gefa systur unga sig mikið að þeim, svo og barnlausar apynjur. En mæð- urnar eru flestar hræddar um af- kvæmi sin og beita hinar apynj- urnar stundum furðulegustu brögðum til þess að komast að ungum og snerta þá. Dætur halda tryggð við mæður sínar alla ævi Mismunur kynjanna kemur fram i hegðun strax er ungar fara að hætta sér burt frá mæðrum sínum. Ungir karlapar vilja helzt fljúgast á og leika við jafnaldra sína og sér eldri apa, en ungar apynjur halda sig fremur hjá mæðrum sínum og systrum. Klóra þær þá og láta vel hver að ann- arri, leita lúsa og gera annað það, er til þrifnaðar horfir. Fyrir kem- ur, að ungar apynjur slást í hóp karlapa, sem eru að leik, en þær hverfa þá oftast fljótt frá og snúa sér aftur að einhverju „kven- legra". Ungir apar þrífa sjaldan aðra apa, en hins vegar þrifa þeir sjálfa sig oftar en apynjurnar gera. Systkini verja hvert annað og öll verja móður sina ef þarf. Karl- apar hætta þó að koma mæðrum sínum til varnar, er þeir komast á kynþroskaaldur. Með mæðrum og dætrum eru aftur á móti náin tengsli alla ævi. Fullorðnar apynjur halda líka hópinn og styðja hver aðra miklu fremur en óskyldir karlapar. Kann það að vera orsök þess, að margir karlapar verða út undan í hópi, ýmist hraktir burt (gangi aparnir Iausir), eða lágt settir (séu þeir i haldi). Slái í bardaga með karlapa og apynju koma ævinlega einhverjar stallsystur apynjunnar henni til hjálpar. Karlapar hjálpa hins vegar sjald- an hver öðrum. Stundum lendir í heiftarlegum brýnum milli hópa apynja og endar það stundum þannig hjá villtum öpum, að nokkrar fjölskyldur taka sig út úr flokki og fara annað. Vináttu- tengsl og samstaða apynja virðast því ráða miklu um samhald hóps og t.d. meiru en samdráttur kynj- anna, sem er árstiðabundinn og stendur stutt hverju sinni. Þó er það til, að karlapi bindist apynju og taki að verja hana við árásum. Gamma, ein apynjan okk- ar, nýtur t.d. verndar tveggja undirforingja. Annar þeirra, Brúnó, tók hana í fóstur, þegar hún missti móður sina. Hinn verndarinn er Stóri þristur. Hann hefur getið unga við Gömmu en hann ver hana jafnt um fengi- timann sem utan hans. Brúnó hefur aldrei átt mök við Gömmu. Nú er blóðskömm forboðin hjá macaqueöpum. En þar, sem Brúnó er óskyldur Gömmu má álykta, að það forboð gangi ekki að erfðum heldur sé það öðru visi til komið. Tilhugalífið byrjar á haustin Macaqueapar makast i október og nóvember. Ungarnir fæðast Framhald á bls. 16. ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.