Lesbók Morgunblaðsins - 25.04.1981, Blaðsíða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 25.04.1981, Blaðsíða 6
VISUR Jón Gunnar Jónsson spreytt sig á aö botna eoa prjóna framan viö. Einu sinni man ég vantaði upphaf, en botn var í blaöinu svona: Eftir því sem aidan vex árar f jölga á bordi." Síöan sendir bréfritari botn, sem til varö í Keflavík. Hann var ortur fyrir hálfri öld og fjallar um þvargiö á alþingi, sem viröist hafa veriö álíka uppbyggilegt 1930 sem nú. Vegna rímgalla hnika ég hér til orðum. Þá verður byrjun Keflvíkinga svona: Er á þingi eilíft pex, orða naegur forði. Síöan kemur það sem fyrr er prentaö. En er þá allt klappaö og klárt? Ef úr þessu á aö veröa svolítill kennslutími í Gerum okkur gaman þá I hinum vinsæla útvarpsþætti orðabok- armanna háskóalns var nýlega veriö aö tala um burtfararbita og spurt um dæmi. Ég er Vestfiröingur og á æskuheimili mínu var görnul kona ættuö úr Breiðafj- arðareyjum. Hún fór oft með þessa vísu: Nú er saddur sarpurinn, svo að stend á þambi. Burtfarar var bitinn minn banakringla úr lambi. Vísan lítur mjög sakleysislega út, en ef betur er að gáö, hljómar hún sem naprasta háö. Banakringlan er rýrasti bitinn og matarminnstur á sauðkindinni. Friðrik Sigfússon hét norðlenskur hag- yrðingur á síöari hluta nítjándu aldar, kenndur við Pyttageröi. Hann var viö útróöra við ísafjaröardjúp. Voru menn þar óvenju þunglyndir um það leyti og styttu nokkrir menn sér aldur með skömmu millibili. Friðrik varð vitni að því aö maður gekk fyrir ætternisstapa, drekkti sér. Þá varö til eftirfarandi vísa: Lán þótt höfum lítið vór og leiðist töf í heimi, taka gröf að sjáifum sér mór sýnist öfugstreymi. Þessar vísur, sem nú koma, urðu viöskila við stöllur sínar í fyrra þætti, þegar ég týndi saman nokkrar barnagæl- ur og huggunarvísur, sem fólk haföi yfir á höröum tímum eða fór meö fyrir börn sín sem þreyja þurftu þorrann og góuna. 1. Bæöi góla bðrnin hér, blessuð sólin vermir gler. í rokknum hjólið ónýtt er, upp í stólinn Gulur fer. 2. Láttu ekki illa liggja á þér, lundina beröu káta. Angursemi eykur mér, ef óg sé þig gráta. 3. Ljómandi nú Ijósiö skín, lifna gleðibætur. Nú er yndis elskan mín aftur komin á fœtur. 4. Á þó bjáti eymd á ný, ei skal gráta fremur. Verum kátir, vinir, því volga alátrið kemur. Ól. Ing. Keflavík skrifar og þakkar fyrir vísnaþáttinn. Hann segir: „1930 eða um það bil man ég fyrst eftir lestrarfélagi hér um slóöir. Meðal þess sem þar var á boðstólum var tímarit, sem hét Nýjar Kvöldvökur, gefnar út á Akureyri, ritstjóri var Þorsteinn M. Jónsson. Maöur fékk bara lánað eitt hefti í einu, en þar var margt gott aö finna. Ég man sérstaklega eftlr vísunum, sem þar birtust, og þar voru líka hálfar stökur, sem lesendur gátu yrkingum, verð ég enn að bæta viö þessa athugasemd nokkrum orðum. Eigi botn eöa byrjun á vísu aö geta talist sóma- samleg, þarf viöbótin, hvort sem það er nú upphaf eöa endir, aö falla nákvæm- lega að því sem fyrr er gert. Hér kemur alþingisspjallið um málæði þingmann- anna eins og skollí úr sauðarlegg. Hinn gefni vísupartur fjallar um róðrarmenn og þá þarf fyrriparturinn að vera um sama eða líkt efni. Kannski einhverjir lesenda vilji nú taka þessa tvo vísuparta og prjóna framan og aftan við þá, svo að úr verði tvær snotrar vísur? En það yar gaman að fá bréfiö frá Keflavíkur-Ólafi. Það sýnir hve lengi lifir í þeim kolum, sem vísur kveikja. Um það er bréfið góö heimild. Eftir á að hyggja. Ég man eftir vísu sem svo hljóðar: Förum heldur sjö en sex aamkvæmt stjórnarorði. Eftir því sem aldan vex árar f jölga á borði. i Ætli þetta sé þingvísa, eöa veit nokkur um hver hefur ort þessa byrjun? Jón Espólín hinn alkunni lagamaður og fræðaþulur, f. 1769, d. 1836, var um skeið sýslumaöur í Borgarfjarðarsýslu og bjó þá í Þingnesi. Prestur var þá að Hesti Þorsteinn Sveinbjörnsson og var hann ágætlega hagmæltur. Einhverju sinni er þeir voru í léttu skapi kastaöi Jón fram þessari stöku: Gerum okkur gaman þá, get ég þess enginn hamli. Viljið þér koma að kveðast á klerkur Þorsteinn gamli? Prestur svaraði þegar: Aldrei saup óg Suttungsvín, svo að yrði kenndur. Allt fór það í Espólín, á því svona stendur. Belgdi hann sig í Boön og Són, bragir hans það sýna. Una verð ég elsku Jón, örbirgð viður mína. Auk sagnaritunar sinnar er Jón Espólín kunnur fyrir sálma og rímur, sumt mun enn óprentaö í Landsbókasafni. Björn Jónsson lögréttumaður, f. 1574, d. 1655, oftast kenndur viö Skarösá var kunnur fræölmaöur á sinni tíö og virtur mjög af Brynjólfi Sveinssyni biskupi, annáiaritari og kunnur fyrir Jónsbókar- og fornyrðaskýringar. Hann orti þessa vísu, þegar hann var aö fást viö Höfuð- lausn Egils Skallagrímssonar: Mín ei þykir menntin slyng mœtri lýða dróttu. Eg var að ráða áríð um kring það Egill kvað á nóttu. Hinar fögru sonardœtur Hemingways 20 árum eftir lát hins fræga rithöfundar sést nafn hans jafn oft og forð- um i blöðunum. Stórar fyrirsagnir varða hinar þrjár sonardætur hans: Mariel, leikkonu, 19 ára, Joan, rithöfund, 30 ára, og Margaux, 26 ára, hœst- launuðu Ijósmyndafyrir- sœtu i heimi. Einu sinni var faöir, sem átti þrjá sonu, en þráði alla ævi að eignast dóttur. Hins vegar á elzti sonur hans þrjár dætur, sem eru mjög fagrar og vegnar vel í lífinu. Þetta væri varla í frásögur færandi, ef svo vildi ekki til, að ættarnafnið væri Hemingway. Og um þaö fólk tala allir, segja blööin, en umfjöllun þeirra hefur á hálfri öld flutzt frá menningarsíðunum yfir á þær síður, sem meira almennt eru lesnar. En það breytir þó ekki miklu, þvíað fjarri var því, aö nafn afa þeirra væri aöeins bundið við bókmenntasíöurnar. Ernest Hemingway var nefnilega sú manngerð, sem heföi veriö hin ákjósanlegasta í sígarettu- og whisky-auglýsingar. Hann vat stöðugt í fremstu röð í nautaati og stríði, góðvinur kvikmyndastjarna í Hollywood jafnt sem fiskimanna í Havanna, viðkvæm- ur áhlaupamaöur og húslegur heimshorna- flakkari, veiöimaöur, sem eltist viö villidýr og kvenfólk og var oftar en einu sinni bókstaflega sagöur látinn (hann haföi gaman af eftirmælunum), en þrátt fyrir mörg bílslys og flugslys slapp hann alltaf lifandi. Hann var átrúnaðargoö einnar kynslóöar og oröinn goösagnapersóna, löngu áöur en hann svipti sig lífi fyrir 20 árurh. Hin óþrotlega goðsögn um Hemingway er fyrir afkomendur hans annars vegar eins og fasteignaveö og hins vegar sem stofnfé. Byrðarnar báru synirnir þrír: John Had- ley Nicanor, úr fyrsta hjónabandi Hem- ingways, og Patrick og Gregory Hancock úr öðru, en skáldiö kvæntist fjórum sinnum. í endurminningum sínum, „Pabbi — Eins og, ég man hann", viöurkennir Gregory, aö það hafi ekki alltaf veriö gaman aö bera nafniö Hemingway. Eitt sinn haföi hann verið svo oft spuröur út í dauða föður síns í samkvæmi, aö hann sleppti sér og barði sessunaut sinn, svo aö það þurfti að flytja hann á sjúkrahús. En eigi aö síöur kom hann sem og bræöur hans sér vel fyrir í lífinu í skugga fööur síns, enda þótt þeir byggju lengstum fjarri honum frá bernskudögum. „Þeir hafa ekki þroskazt á þann hátt, sem ég bjóst við," sagöi „Papa" Hem- ingway skömmu fyrir dauða sinn, en síöan taldi hann þá upp harla ánægöur: „Elzti sonurinn, Bumby, sem hefur starfaö fyrir leyniþjónustuna, stokkiö í fallhlíf að baki þyzku víglínunnar og mér virtist eiga frama fyrir höndum sem hermaöur, er nú verð- bréfasali á vesturströndinni. Gigi, ævintýramaðurinn, meistaraskyttan, hesta- maöurinn, slöngvarinn slyngi og slags- málagarpurinn, hann er í læknisfræöi og er staðráöinn í að verða læknir. Og Patrick, sem er kallaöur Mousy, hann er útskrifaöur frá Harward meö ágætiseinkunn og er kvæntur konu af einni af tignustu ættum Baltimore. Ég haföi ímyndaö mér, aö hann yröi Hemingwayinn meöal menntamanna, Ernest Hemingway. Þegar grannt er skoðað kemur í ljós að sonardæturnar eru talsvert líkar gamla manninum. en hann er setztur að í Afríku og er búinn að fá réttindi sem veiðimaður." Þau 25 ár, sem síöan eru liöin, hafa ekki breytt miklu. Patrick er enn í Afríku, er veiðivörður og leiðsögumaður ferðamanna í Tanzaníu við rætur fjallsins Kilimandsjaro. Gregory varð læknir eins og afi hans og starfar í Jordan, Montana. En John, kallaöur Jack, hefur aftur á móti snúiö baki viö fjármálaheiminum og setzt aö í 9000 manna þorpi, Ketchum, í norðvesturríkjun- um, skammt frá Sun Valley, og er þar skógar- og veiöivöröur. Faðir hans hefði orðið mjög stoltur yfir þessu skrefi sonar síns, og sjálfur leigði hann sér hús á sama staö þremur árum fyrir dauða sinn, því aö hann fór oft á veiöar í skógi vöxnum fjöllunum í Idaho. Opinberlega var honum ekki veitt athygli, fyrr en dætur hans bjuggust til að láta að sér kveöa. Elzt þeirra er Joan, 30 ára, og eins og afi hennar, Ernest, hlaut hún fyrst frama í gamla heiminum. í París kynntist hún Paul Bonnecarrére, blaðamanni, og þau skrif- uöu saman glæpareyfara, sem fjallaöi um mannrán svipaö því, þegar Paul Getty var rænt. Bókin varö metsölubók í Frakklandi. 1974 kom hún út íÞýzkalandi, þar sem hún síöan var kvikmynduö undir stjórn Otto Premingers. Joan sneri brátt aftur til Bandaríkjanna, giftist þar diskóteks-eiganda í New York og hvarf af sjónarsviöinu. Þaö var ekki beint hyggilegt aö keppa viö Nóbelsverölauna- hafann hann afa sinn á sviöi bókmennta. Systir hennar, Margot, byrjaði allt öðru vísi. Margar sögusagnir hafa gengiö um hina skjótu upphefö hennar. En þessi mun vera nálægt sanni: Táningur ofan úr sveit kom til stórborgarinnar (New York), og áöur en sólarhringur var liðinn, hafði stúlkan kynnzt manninum, sem uppgötvaöi hana, án þess að hún heföi farið út fyrir dyr hótelsins. Maðurinn var forstjóri veitinga- staöahrings, sem seldi hamborgara, svo aö hann haföi einnig reynslu af kjöti sem söluvöru, og hann dró hana með sér á miðlunarskrifstofu Ijósmyndafyrirsæta, hina fínustu í borginni. Þar ranghvolfdu menn augunum í fyrstu — þessi langa og þriflega stúlka frá Ketchum haföi litla möguleika á móti hinum þvengmjóu, sem helzt eiga að vera sem næst 136 pundum og 183 sm. En nafnið Hemingway hljómaði vel. Innskot um einkalíf: Hamborgara-mað- urinn giftist uppgötvun sinni, en hjóna- bandiö var ekki eins stööugt og veraldar- gengi Margaux. (Jafnvel sú staöreynd, aö

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.