Lesbók Morgunblaðsins - 13.02.1982, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 13.02.1982, Blaðsíða 2
Páll Lýðsson, Litlu-Sandvík Löngun okkar allra til aö deyja standandi Síðbúin grein um Guðmund Daníelsson skáld sjötugan, verk hans og vettvang í lýsingu Árnessýslu árið 1839 talar Páll Melsteö sýslumaöur um sýslurnar báöar, Árnes- og Rangárvallasýslur, og segir þær vera „eftir sköpulagi og nátt- úrulegum takmörkum þeirra eitt einasta stórt hérað, sem nær því er í lögun sem hálfhringur". Mér er þessi tilvitnun ofar- lega í huga vegna þess að ég finn á mér, að æskustöðvar Guðmundar skálds Daníelssonar í Guttormshaga eru sem næst í miðjum þessum hálfhring, Suöur- landsundirlendinu mikla. En hvar ná- kvæmur miðpunktur er veit ég ekki. Kannski er þaö vegarbrúnin í Hvol- hreppnum, þar sem skáld okkar orti ódauölega brúardrápu sumarið 1934 og tók aö sér aö vera þjóðskáld við vígslu Markarfljótsbrúar. Eða er þaö kannski pytturinn botnlausi, þessi eini sanni pytt- ur þeirra Holtamanna, sem aldrei verður fylltur né fjarlægður úr bókmenntasögu okkar? Ég veit ekki hversu nákvæmlega ég þarf að staðfæra Guðmund Daníelsson. Hitt veit ég, að honum skein fyrst Ijós heimsins í Guttormshaga í Holtum þann 4. október 1910. Sjötíu ár hefur hann stritaö, kennt og skrifaö. Og með mjög litlum frávikum hefur hann starfað innan þessa umgetna hálfhrings, lifað þá merkilegu sögu, sem hér hefur gerst, lýst henni og fólkinu okkar í bókum sínum. Þessi hálfhringur á okkar tíð veröur aldr- ei samur fyrir niðja okkar — ekkert frek- ar en Skagafjörður Sturlungaaldar eftir lýsingu sagnaritarans Sturlu eöa Skaft- árþing Móöuharöindanna eftir meö- höndlun eldklerksins séra Jóns Stein- grímssonar. Mér skilst, aö foreldrar Guðmundar Daníelssonar, þau Daníel Daníelsson, bóndi í Guttormshaga, og Guðrún Sig- ríður Guömundsdóttir, hafi verið þokka- lega efnum búin og hafi því skáldiö síst liöið skort í æsku. Ömmumar tvær, hún Valgerður frá Miðkrika — söguamman viö rokkinn — og söngamman úr eld- húsreyknum — Guörún Siguröardóttir frá Skammbeinsstööum. Þær sáu vel fyrir hinu andlega fóðri. Sé rétt með farið hjá Guðmundi sjálfum, að hann hafi ver- iö rekinn úr kirkjukórnum á Eyrarbakka, þá viröist uppeldi söguömmunnar hafa heppnast öllu betur. En hvað um það, það er líka mikil músík í prósa Guö- mundar, og hann hefur oft kunnaö lista- vel að flétta (jóð saman við sönglög. Förum nú fljótt yfir sögu. Tvítugur að aldri brýst Guðmundur til mennta. Leiöin lá í Laugarvatnsskóla, sem þá var ein besta menntastofnun landsins fyrir þá sem ekki hugöu á lang- skólanám. Héraðsskólapróf tók Guð- mundur 1932, hélt síöan rakleitt í Kenn- araskóla íslands, þar sem hann lauk kennaraprófi vorið 1934. Kennari við farskóla í Vestur-Húnvatnssýslu 1934—1937. Upp úr því kvæntist skáld- iö föngulegri, húnvetnskri heimasætu, Sigríði Arinbjarnardóttur frá Vestur- hópshólum. Hefur honum ekki í annan tíma farnast betur. Börn þeirra eru þrjú: Iðunn, Arnheiður Marta og Heimir, sem ég þekki öll aö góöu. Of eflaust hefur arfurinn frá söngömmunni skilað sér vel í þennan lið. Eftir 9 góð útlegðarár, fyrst í Húna- vatnssýslunni og síðar við skólastjórn á Suðureyri viö Súgandafjörð, barst Guö- mundur Daníelsson aftur inn fyrir hálf- hringinn. Hann varð skólastjóri Barna- skólans á Eyrarbakka 1943—1968, síð- an kennari viö Gagnfræðaskólann á Sel- fossi til vors 1980. Nú eftirlaunamaöur — og heiðurslaunaskáld — búsettur að Þórsmörk 2 á Selfossi. Þetta er ytri umgerðin og gæti vel ver- iö svona eingöngu: boröa, vinna, sofa. Auövitaö er þaö einmitt þetta sem við gerum öll — og svo mismunandi mikið meira. Guðmundur var eitt sinn á ferð fyrir norðan að vitja fyrsta kennarastóls síns. Skúli Guðmundsson alþingismaöur varö þá á vegi hans. Hann mælti, þegar Guömundur kynnti sig: „Guömundur Daníelsson? Já, og ert skáld — og ert skáld og kennari." Þá svaraði Guðmundur í styttingi með þeim orðum sem urðu síðan fleyg um allt Húnaþing: „Já, skáld og kennari, og ef til vilf fleira." Ég ætla mér ekki þá dul aö fjalla af neinni yfirsýn né viti um skáldskap Guð- mundar Daníelssonar. Bókmenntafræö- ingar hafa skipaö honum í stúku ein- hvers staöar til hægri þjóöfélagslega séð. Róttækir höfundar töldu hann á ár- um áöur hálfgeröan „útigang af láglend- inu" hér syðra, en íhaldssamir bók- menntamenn og formfastari töldu hann heldur ekki í sínum hópi. Til þessa var hann of „heitur" rithöfundur, ándstæöur verka hans of snarpar. Ég ætla því að reyna að meta Guð- mund hér stuttlega út frá minni eigin einföldu sannfæringu, tjá það hvernig hann birtist mér í bókum sínum og hvaö mér sjálfum fannst ofaná í verkum hans. Fyrstu bók hans, kvæðasafniö Ég heilsa þér, 1933, hefi ég ekki lesið og mun ekki dæma neitt um Ijóöageröina nema þaö, að Guðmundur kom mér þægilega á óvart með þýðingum sínum í fyrra á Ijóð- um norska skáldsins Jul Haganæs, Þak- rennan syngur. Frægur verður Guðmúndur fyrst með þjóö sinni fyrir bókina „Bræðurnir í Grashaga". Þá bók skrifaði skáldiö mest undir beru lofti á ýmsum vegarköntum í Rangárvallasýslu sumarið 1934, og fékkst sú bók útgefin haustið 1935. Skemmst er frá að segja, að mér finnst „Bræöurnir í Grashaga" enn með bestu og ferskustu bókum Guðmundar. Hún er sunnlensk örlagasaga, þar sem andstæöur togast á í líki tveggja bræöra. Sunnlenskt sveitaandrúmsloft blandar svo atburðavefinn og mæðgur koma á þann hátt inn í líf bræöranna, aö úr verður uppgjör — og sá hægláti og kerfisbundni tapar. Framhald sögunnar, „llmur daganna", kom út 1936, en hvorki finnst mér höfundurinn hafa breyst né batnaö viö það verk. Þaö væri og að

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.