Lesbók Morgunblaðsins - 13.02.1982, Blaðsíða 11

Lesbók Morgunblaðsins - 13.02.1982, Blaðsíða 11
kolaskipa, frá mörgum löndum, sem liggur við festar í flóanum og bíöur afgreiöslu. Sl. ár var tala þessara skipa aö jafnaöi um 120 og biötíminn allt aö 40 dögum. Hækkun olíuverös hefir leitt til gífulegrar aukningar kolanotkunar um heim allan en Bandaríkin telja sig eiga kolaíoröa sem endast muni í margar aldir. Chesapeakeflóabrúin var í smíoum ná- lægt fjögur ár og er 28 kílómetra löng. Brúin er lág og til þess aö sigling geti hald- ist voru geröar eyjar úti í flóanum og á milli þeirra jarögöng fyrir bílaumferð. Hiö efra voru þá komin sund fyrir hafskip. En sigling er mikil til og frá Hampton Roads og Balti- more. Og þarna liggur leiö íslenskra skipa meö frosinn fisk til Coldwater-verksmiðj- unnar í Cambridge, Maryland. Kostur er á aö skoöa af skipsfjöl her- skipaflotann í Norfolk. Verður mörgum undrunarefni að sjá þar, bundið við bryggju, á milli tundurspilla og flugvéla- móöurskipa, rismikla farþegaskipiö, United States, handhafa bláa bandsins fyrir hraðamet á milli Ambrose-vitans í New York og Biskupsklettsins í Ermarsundi, í jómfrúrferð 1952. United States er eitt íburðarmesta og glæsilegasta farþegaskip sem byggt hefir veriö, en eins og aörar drottningar hafsins varö þaö að lúta í lægra haldi fyrir öld enn meiri hraða. Skip- inu var lagt upp fyrir tólf árum og hefir síöan veriö í „mölkúlum". Útlit er samt fyrir aö United States eigi enn eftir að sigla um heimshöfin. Bjartsýnir kaupsýslumenn hafa keypt skipið og ráðgerð er nokkur hundruö milljóna dollara viðgerð. Síöan hnattsigl- ingar og máski fastar ferðir milli vestur- strandarinnar og Hawaii. Menn eiga þess kost aö leggja fram hlutafé og tryggja sér þannig forgangsrými, en ódýr sigling verö- ur þaö ekki. Hérlendum blaðamanni varð fótaskortur á tungunni er hann greindi frá því aö Mac- Arthur hefði fæðst í Norfolk í fjarveru for- eldra sinna. Hitt mun sönnu nær aö hann hafi fæöst þar að föðurnum fjarverandi. MacArthur hershöföingi var lengst af ævinnar erlendis og þaö var ekki fyrr en á gamalsaldri aö hann taldi til tengsla viö fæöingarbæ sinn. Borgarfulltrúar ruku þá til og breyttu gömlu ráöhúsi í minnisvaröa og grafhýsi fyrir MacArthur. Hér hvílir hann, umkringdur sínu jarðneska góssi, kornpípunni og dýrum gjöfum frá pótentát- um Austurlanda. Þess má geta aö vísindamaðurinn franski Jacques Cousteu hefir valiö Norfolk sem heimahöfn fyrir Calypso og miðstöð fyrir starfsemi sína. Cousteu rannsakar dýralíf og mengun sjávar. Chrysler Museum í Norfolk er talið veigamesta safn málverka og listmuna í Suðurríkjunum. Það hefir notiö góös af ríkidæmi og gjafmildi Walter P. Chryslers af bílakóngaætt. Vor hvert er efnt til Azalea-hátíöar á veg- um NATO. Drottning hátíóarinnar, forseta- dóttir ef vel ber í veiöi, ekur um borgina í blómahafi og henni fylgja prinsessur, helst dætur diplómata NATO-landa. Hefir þar getiö að líta marga fallega stúlku frá Fróni. Þetta stendur í marga daga með þrotlaus- um ræðuhöldum, skrúðgöngum og ööru brambolti. Þótt Norfolk sé miöstöð viöskiptalifsins í Hampton Roads þá er það aðliggjandi borg, Virginia Beach, sem hefir mest aö- dráttarafl fyrir ferðamenn. Árlega streyma þangaö tvær milljónir sóldýrkenda, fólk aö noröan og frá iönaöarbæjunum inni í landi. Tugkílómetra baðströnd sem nær að landamærum Norður-Kaliforníu er segul- afliö. En úti á sjónum er gott stanga-fiskerí, túnfiskur, marlin og hákarl sem getur náö þúsund punda þyngd. Borgin vex ört enda landrými þaö mikiö aö landsfeðurnir fengu einn góöan veöur- dag þá hugmynd aö byggja fjall í miðjum bænum. Mount Trashmore gnæfir nú stolt yfir flatneskju umhverfisins. Eins og nafnið bendir til varð þetta fjall ekki nært af hraunstraumi úr iðrum jaröar heldur fékk þaö daglega 500 tonna dembu af kaffi- korgi, flöskum, dósum og ööru sem til fell- ur úr eldhúsum. Síöan komu moldarlög í milli, mávar hrökkluðust frá í bili, svo koll af kolli og aö endingu tyrft yfir allt saman. Þarna er leikvangur unglinga, íþróttasvæöi meö sundlaugum, skíöa- og sleöabrekkur, þá sjaldan aö snjóar. Þetta hefir gefist svo vel aö Skarnfjall númer tvö er í smíöum. Svo notaö sé málfar feröabæklinga þá leikur hér hvarvetna andblær sögunnar um v'rtin. Einn desemberdag áriö 1606 létu þrjú lítil skip úr enskri höfn meö 104 landnema innanborös. Eftir f jögurra mánaöa volk um Atlantshafiö var loks tekið land viö mynni Chesapeakeflóans þar sem nú heitir Cape Henry. Síöan var skekist um flóa og víkur og aö endingu slegiö tjöldum á mýrlendri eyju og fyrsta byggöin nefnd Jamestown. Aö ári liönu voru aöeins 38 landnemar eftir á lífi, 66 höfðu falliö úr hungri, malaríu, blóðkreppusótt og öörum sjúkdómum. Nútímamaöur á erfitt meö aö skilja hvernig hægt var að veröa hungurmorða á vatna- svæði fullu af fiski, gómsætum kröbbum, ostrum og kúfiski, ber í runnum og hnetur á trjám. Telja má víst að í þessum fyrsta hópi hafi verið margur ráöleysinginn og til ferö- arinnar stofnaö af lítilli fyrirhyggju. Landnemar reistu byggð sína mitt á veiðisvæði indíána, sem kunnu á landiö og höföu því nóg aö bíta og brenna. i fyrstu var sambúðin friðsamleg en þegar harðn- aöi á dalnum geröust aökomumenn fingra- langir til fanga hjá indíánum og skarst þá fljótt í odda. Ofan á hungur og sjúkdóma bættust nú tíðar árásir indíána. Kom að því aö Ijóminn sem stafaö haföi af nýja heimin- um yfirfærðist á London, Liverpool og Hull. Landnemarnir voru komnir í skip og hugð- ust hverfa aftur til síns heimalands. Þá hag- aði tilviljun því svo að í mynni James- fljótsins mættu þeir aökomandi skipi meö vistir, vopn og hóp nýrra landnema. Og þaö sem mest var um vert: nú fengu þeir skelegga forystu. Leyfist hér svolítill útúrdúr þá hverfur hugurinn um 600 ár aftur í tímann og um þaö bil 1200 mílur í noröur þar sem Þor- finnur karlsefni er aö leggja árar í bát eftir, aö því er hann telur, vonlausa baráttu viö skrælingja. Heföi nú t.a.m. Leifur heppni siglt inn víkina meö áhöfn „til vopna og viga borna" heföi máski saga vesturhvels- ins oröiö önnur. En víkjum aftur aö Jamestown. Frá gamla heiminum kom nú hver hópurinn af öðrum og þrátt fyrir harðræöi og skærur við indíána staöfestist landnámiö á næstu áratugum. Við fljótsbakka getur nú að líta fyrstu þrjár fleyturnar sem hingað komu, endurbyggöar. En í Jamestown er ekkert eftir nema kirkjurúst og leifar bæjarstæða. Hvaö heimalandiö snerti þá var til land- námsins stofnað í gróðavon. Nýi heimurinn átti að gefa af sér verömæt hráefni, grá- vöru og ekki síst gull. En nú geröust örlögin glettin því eina verömætiö, sem aö vestan kom, var skaðvaldur sem nefnist tóbak. Evrópumenn voru að fá smekk fyrir tób- aki og hér í Virginíu óx það sem illgresi. Og eftirspurnin magnaöist og tóbakið varö lyftistöng hins nýja lands. Aöur en lauk snerist allt um tóbak, það varð verðmælir og gjaldmiöill. Sagan segir frá Adam Thor- oughgood, sem fyrstur varö fjáöur af tób- aksrækt. Hús þeirra hjóna Adams og Söru stendur enn og er af fróöum mönnum taliö fínasta sýni Tudor-byggingarstíls hérlendis. Seinna komu til sögunnar stórar plantekrur með íburðarmiklum húsakosti, og grund- völluöust á vinnuafli þræta frá Afríku. Enn standa höfuöból fyrir þá sem vilja gægjast inn í gamla tímann en víða hafa þau orðið borganna útþenslu aö bráö. Byggö lagðist niöur í Jamestown og þungamiðja héraösíns fluttist til nærliggj- andi þorps. Hlaut þaö nafniö Williamsburg og varö höfuöborg fylkisins. Williamsburg er sögufræg og hefir fyrir nokkru verið endurbyggð sem næst því sem var á blómaskeiöinu. Allt var kostaö af þeim vell- ríka Rockefeller. Þangaö sækir árlega fjöldi pílagríma. í næsta nágrenni er Yorktown þar sem úrslitaorusta frelsisstríösins var háö og endi bundinn á yfirráð Breta hér á landi. Þá voru liöin 175 ár síöan land var tekiö viö Henryhöfða. Þessa sigurs var minnst meö miklum hátíðahöldum í Yorktown á sl. hausti. Hústeikning eftir Þórð Ben Sveinsson Þórir Baldvinsson arkitekt Nefndir og stofnan ir lötra slóð fyrirrennara sinna Nokkur þakkarorð frá ald- ursforseta íslenzkra arkitekta í tilefni fram kominna tillagna Þórðar Ben Sveinssonar á sýningu hans að Kjarvalsstöð- um Þaö var skemmtilegt aö koma á sýningu hins unga listamanns Þóröar Ben Sveins- sonar á Kjarvalsstööum á dögunum. Sýn- ingin beindist mest aö húsagerö og skipu- lagsmálum og yar kominn tími til aö ein- hver sjónmenntaöur maöur, annar en úr þrengsta hópi arkitekta og skipulagsfræö- inga, léti sig skipta þessi mál, svo mjög sem þau snerta líf og heilbrigöi hvers ein- asta manns. Um allan heim eru borgirnar og vöxtur þeirra aö veröa eitt stórkostiegasta og uggvænlegasta vandamál mannlegs lífs. Þær hafa vaxiö hraöar en geta byggjenda þeirra til að gera úr þeim heilbrigöan og lífrænan dvalarstaö, þar sem ríkt gæti friö- sæld, hamingja og öryggi fyrir aldna jafnt sem unga. í staö þess hafa þær oröiö eins konar leikvöllur þessara undarlegu vélvera, bifreiöanna, sem vaöa friðlausar og gá- lausar um borgirnar þverar og endilangar, með öllu því eiturlofti sem þeim fylgir, og oft meiöingum og dauöa. Skipulagsfræöingar og nefndir beygja sig og bugta fyrir þessu fyrirbæri, í staö þess aö banna umferö þeirra aö mestu innan borganna meginhluta hvers vinnu- dags og ætla þeim á meöan geymslupláss í útjöörum borganna. Mætti svo skipu- leggja umferö innan borga á annan og betri hátt. Þetta hlýtur aö koma, því hinu getur enginn sjáandi eða vitiborinn maöur unaö til lengdar. En þetta höfum viö ekki gert. Viö höfum lotið ofurvaldi nefnda og fjölmennisstofnana, sem jafnan lötra slóö fyrirrennara sinna og sjaldan hafa mikla ábyrgöartilfinningu eöa hærri hugsýnir. Viö látum þessar fjölmennisstofnanir borganna um þaö aö stjórna félagslífi okkar og þær gera það svo eftir reglum vanans og meö aöstoð sérfræðinganna, sem, að því er snertir mótun borga og húsageröar, eru frosnir í viöjar níutíu gráöa hornsins, reglu- stikunnar og steinsteypumótanna. Líklega gefum viö sérfræöingum og flokksbundnum stjórnmálamönnum of lausan tauminn. Hvortveggja hafa of bundna hugsun og sjá yfir of þröngt svið. Galli á menntun er aö hún er alltaf í liönum tíma og komin frá bókum og lærimeistur- um sem tilheyröú ennþá eldri tíma. Á dög- um hins gífurlega hraða þarf mikinn dugn- að, ef hægt á að vera aö fylgjast nægilega með, vegna verka sem unnin eru fyrir morgundaginn. Þetta verður því erfiðara sem lengra líður. Sérfræðin er þó nauö- synleg og óhjákvæmileg til úrvinnslu og út- reíkninga og kemur því aö fullum notum, ef henni er rétt beitt. Vísast ættum viö aö hafa meira af mönnum meö opinn huga í nefndum okkar og ráöum, meira af skáldum og lista- mönnum, heimspekingum og fagurfræö- ingum, því flokkastjórnmál eru oft háö skaölegri þráhyggju og þar finnast oftast verstu dæmin um heitaþvottinn. Ég hefi mjög hóflega trú á aö fá mikil völd í hendur nefndum og ráöum. Aðeins einstaklingurinn hefur samvizku og náttúr- lega ábyrgöarkennd, en hópurinn sjaldn- ast. Þó er einstaklingnum því aöeins treyst- andi, aö hann hafi tamiö sér nokkurn veg- inn heilbrigö lífsviöhorf og venjur. Sitt hvoru megin aldamótanna voru þeir starfandi Gaudi hinn spænski, Ameriku- maöurinn Frank Lloyd Wright og Frakkinn Le Corbusier. Þeir og nokkrir aörir reyndu þá aö sveigja borgarskipulag og húsagerö inn á naturaliskari og mannlegri vegu, en máttu ekki við margnum. Eftir standa ein- stök og merkileg verk þessara manna, en áhrifin á heildina voru lítil sem engin. Hér er því viö ramman reip að draga. 11

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.