Lesbók Morgunblaðsins - 13.02.1982, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 13.02.1982, Blaðsíða 5
ára gömul og áöur höföu látist tvö ung börn þeirra. Giuseppina Streppone, vinsæl óperu- söngkona í Mílanó, stuölaöi aö því aö Oberto var sett upp á La Scala og átti reyndar að syngja aöalhlutverkiö, þó aö því yröi ekki við komið. En hún söng aöalhlutverkiö í Nabucco, sem frumflutt var á La Scala 9. mars 1842, en sú ópera „sló í gegn" og var fljótlega sett upp um alla Evrópu og einnig í Noröur-, Miö- og Suöur-Ameríku og var endurflutt ár eftir ár í Mílanó. Giuseppina og Verdi uröu elskendur og bjuggu saman í 12 ár áöur en þau giftust. Þau uröu gömul saman og 54 árum eftir fyrstu frumsýningu á Verdi- óperu sátu þau saman á frumsýningu Falstaffs — síoustu óperu hans. Hér er ekki rúm til aö rekja nánar æviatriöi Verdis, en aö lokum skal minnst á síöasta „veraldlega" verk hans, sem var aö láta reisa hvíldarheimili fyrir aldraða tónlistarmenn, Casa di Reposo per Musicisti. Þetta hvíldarheimili er enn starfrækt og þekkt undir nafninu Casa Verdi. I húsagaröi þess eru grafir Verdis og Giuseppinu. Hún lést 1897 en hann 1901 og þau voru fryst grafin í borgar- kirkjugaröi Mílanó-borgar. Samkvæmt fyrirmælum Verdis voru kisturnar síðar fluttar til Casa Verdi. Þá stóöu tvöhundr- uð þúsund manns meðfram strætum Mílanó þar sem líkfylgdin fór um og Toscanini stjórnaöi söng áttahundruð manna kórs. II Aida var frumflutt í Óperuhúsinu í Kaíró 24. des. 1871. Hún var samin í tilefni af opnun Súezskuröarins, sem þó hafði verið opnaöur nokkrum mánuöum áður en Verdi fékk textann í hendur. Landstjóri Egyptalands, Ismael Pasha, haföi boðiö öllum helstu tónlistargagn- rýnendum í Frakklandi og á ítalíu til frumsýningarinnar og einn þeirra, Fil- ippo Filippi, haföi samband viö Verdi og bauöst til aö leggja inn sitt allra besta orð fyrir þessa nýju óperu. Verdi brást ókvæða viö, frábaö sór alla auglýs- ingastarfsemi og skrifaöi framkvæmda- stjóranum og í bréfinu eru þessi orö: „Allt, sem ég æski fyrir þessa óperu er góöur og umfram allt skilningsríkur söngur, hljóöfæraleikur og sýning. Ann- ars: á la grace de Dieu (fel ég allt guös náö)." Verdi fór ekki til Kaíró en var um kyrrt á italíu og æfði söngvarana fyrir upp- færsluna á La Scala, sem varö sex vik- um seinna og var hann kallaöur 32 sinn- um fram á sviöiö í leikslok. Aida gerist á tímum Faraóanna í borg- unum Memfis og Þebu. Helstu hlutverk eru: (innan sviga eru nöfn söngvaranna, sem sungu í Kaíró á frumsýningunni). Konungur Egypta, bassi (Tommaso Costa). Amneris, dóttir hans, mezzo- sópran (Eleonora Grossi). Aida, ambátt hennar, sópran (Antonietta Pozzoni). Radames herforíngi, tenór (Pietro Mongini). Amonasro, konungur Eþíópíu, baritón (Francesco Steller). Ramfis, æðstiprestur, bassi (Paolo Medini). Sendiboði, tenór. Óperutextinn er geröur eftir sögu franska fornleifafræöingsins Auguste Mariette, sem talin er byggö á fornri eg- ypskri sögn. Óperan er í 4 þáttum og er efni hennar á þessa leið: Egyptar og Eþíópíumenn eiga í sífelldum styrjöldum. I. þáttur gerist í konungshöllinni í Memfis og þar segir Ramfis, æðstiprestur, Rad- amesi aö búast megi viö árás Eþíópíu- manna. Hann segist hafa leitaö véfrétta hjá gyöjunni Isis, sem nefnt hafi þann. sem veröi æösti foringi egypska hersins og gefur í skyn aö þaö sé ungur og hraustur maöur og fer síöan á fund kon- ungs meö þessi skilaboö gyöjunnar. Radames vonar, aö hann sé maöurinn og eigi eftir aö koma lárviöarkrýndur á fund sinnar heittelskuöu Aidu, eþíópískr- ar ambáttar Amnerisar konungsdóttur. Amneris er sjálf ástfangin af Radamesi og reynir að komast að því, hverja hann elskar, en Aida, sem elskar Radames, reynir að dylja það fyrir Amneris. Stríð skellur á og Eþíópíumenn nálgast Þebu undir forustu konungs síns, Amonasro, sem í rauninni er faðir Aidu. Konungur- inn tilkynnir nú aö Isis hafi útnefnt Rad- ames herforingja og skipar honum að flýta sér í musteri Vúlkans, þar sem at- höfn eigi aö fara fram af þessu tilefni. Aida verur ein eftir og syngur um tvístr- aðar tilfinningar sínar, hún getur hvorki beöiö um sigur fyrir fööur sinn né mann- inn, sem hún elskar og biöur guóina aö sýna þjáningu sinni miskunn. í ööru at- riði þáttarins ákalla prestar og hofgyðjur guöinn Ftha og þar fer fram helgur dans og loks er Radamesi afhent heilagt sverö. 1. atriöi II. þáttar fer fram í herbergi Amnerisar í höllinni, þar sem ambáttir klæöa hana til sigurfagnaöar, en þrælar dansa fyrir hana og hún lætur sig dreyma um endurkomu Radamesar. Aida kemur inn og Amneris veiðir upp úr henni aö hún elski Radames. Aida biöur Amneris, sem er svo hamingjusöm og voldug aö láta sér Radames eftir, en sú síðarnefnda hafnar því. 2. atriði, sigur- senan mikla, fer fram á torgi nálægt einu hliöi Þebu. Borgarbúar syngja sigur- sönginn, þegar herflokkar koma inn í borgina og Amneris krýnir Radames lárviöi og kóngurinn sver aö veita honum hvað sem hann óski sér. Aida sér fööur sinn meöal herteknu fanganna, klæddan sem óbreyttan hermann. Amonasro viö- urkennir aö hann sé faöir hennar, þegar hún æpir upp yfir sig: „Faöir minn" (Mio padre), en biður hana aö leyna því aö hann sé konungur Eþíópíumanna. Ósk Radamesar er líf og frelsi föngunum til handa, en prestarnir krefjast dauða þeirra. Komist er aö málamiölun: öllum er sleppt nema fööur Aidu, sem veröur eftir gísl í Egyptalandí. Kóngurinn býöur Radamesi hönd dóttur sinnar í sigurlaun. III. þáttur fer fram á Nílarbökkum á tunglskinsbjartri nótt í grennd viö Isis- hofið. Bátur kemur aö bakkanum og úr honum stíga Amneris og Ramfis, æðsti- prestur og ganga til hofsins til bæna áö- ur en hún giftist Radamesi. Aida kemur til aö kveöja Radames og harmþrungin hugsar hún um aö drekkja sér í Níl. Faöir hennar birtist og hefur komist aö því aö þau Radames elskast og hyggst nota sér þaö til aö komast aö því, hvaöa leiö egypski herinn fari næsta dag. Þegnar hans hafa enn griþiö til vopna og hyggja á árás. Aidu hryllir viö þessu, en faöir hennar ógnar henni svo hún lætur und- an. Radames kemur og Amneris liggur í leyni. Aida ásakar hann fyrir aö hyggjast kvænast Amneris, en hann sver að hann skuli biöja konunginn aö leyfa sér að kvænast Aidu, þegar hann hafi brotiö Eþíópíumenn á bak aftur. Aida fær Rad- ames til aö fallast á aö flýja meö sér til Eþíópíu, þó aö honum hrjósi hugur viö að yfirgefa sitt elskaöa Egyptaland. Hún spyr hvaöa leið sé best aö fara til að foröast herinn og Radames segir aö her sinn sé í Napataskaröinu. Amonasro gefur sig nú fram og lýsir sig konung Eþíópíu og Radames sér aö hann sjálfur hefur gerst svikari. Amonasro og Aida reyna aö fá hann til aö flýja meö sér, en þá birtast Amneris og Ramfis og hún kallar: „Svikari". Amonasro ræðst aö henni með rýtingi, en Radames gengur á milli, beinir feöginunum í burtu og felur sig Ramfis á vald. i Zacharias Topelius UNDIR SÝRENU OG REYNI Þóroddur Guömundsson þýddi Vonsæli vorsins dalur, veittu mér tryggöir og griöl Fagri fagnaöar salur, færöu mér þráoan friöl Sólfagra barnkind lofts og Ijóss, lyftu mér nú á vængjum hróss; vonsæli vorsins dalur, veittu mér tryggöir og griöi Vonsæli vorsins dalur veröur mér alltaf kær. Syngi mér þessi salur söng sinn í dag og gær. Kveldroðinn blikar, bjarma slær bláum á himni, fjær og nær. Vonsæli vorsins dalur veröur mér alltaf kæri 1. atriði IV. þáttar gerist í konungs- höllinni. Amneris syngur um ást sina á Radamesi og er æf yfir því aö Aida skuli hafa komist undan. Hún lætur sækja Radames í fangelsiö og býöst til aö grátbæna kónginn um að gefa honum lif, ef hann vilji afneita Aidu, segir Amon- asro failinn í bardaga og Aidu sé sakn- að. Hann afneitar og hugur Amneris er sundurtættur af afbrýði, ást og hatri, hún grætur, er Radames er leiddur niður i dómhvelfinguna. Hún heyrir Ramfis og prestana kalla hann svikara, en hann ver sig ekki einu oröi og er dæmdur til að lokast lifandi inni í grafhvelfingunni. Amneris grátbænir og bölvar til skiptis prestunum, sem koma út úr hvelfing- unni. Lokaatriöiö fer fram á tveim hæöum í Vúlkanhofinu. i þeirri neðri, grafhvelfing- unni, stendur Radames, en tveir prestar láta steininn falla yfir opiö uppi yfir hon- um. Radames segir viö sjálfan sig aö hann muni aldrei sjá Aidu framan, en þá birtist hún honum skyndilega og hefur faliö sig í grafhvelfingunni til aö deyja með honum. Söngur hofgyöjanna heyr- . ist í fjarska, elskendurnir kveöja jöröina og vænta himindýrðar og syngja O, terra addio (Vertu sæl, jörð). Amneris birtist í sorgarklæöum á hæöinni fyrir ofan, leggst á grafarsteininn og biður Isis aö taka á móti Radamesi á himnum og veita honum frið. III Aría Radamesar, Celeste Aida (Himn- eska Aida), er án efa þekktasta aría óperunnar. Hún er sungin mjög snemma í I. þætti og endar á b, sem syngja á mjög veikt og deyjandi. Þetta er erfitt fyrir marga tenóra og Verdi stakk upp á því viö einn af fyrstu túlkendum þessa hlutverks að hann skyldi syngja b-iö sterkt, en endurtaka síðan orðin „vicino al sol" mjög veikt áttund neöar. Hinn voldugi sigurkór í Gran finale secundo (2. atriði II. þáttar), sem hefst á orðunum „Gloria all'Egitto ad Iside,, (Dýrö sé Egyptanum og Isis) hreif Ismail Pasha, landstjóra, svo mjög á „general- prufunni" í Kaíró, aö hann langaöi til aö gera hann aö þjóösöng Egypta. Sigurmarsinn í sama atriði er einn þekktasti hluti verksins. Verdi lét smíöa sex trompeta eftir sinni fyrirsögn í Míl- anó til að nota í honum og flytja til Eg- yptalands. Þessi löngu, beinu hljóöfæri voru hans útgáfa af fornum egypskum trompetum. Charles Osborne segir í bók sinni um óperur Verdis aö í III. þætti Aidu sé aö finna dýrlegustu tónlistina í gjörvöllum verkum Verdis. Forspiliö gefur til kynna hlýja, skínandi bjarta tunglskinsnótt á bakka Nílar. Og hann segir að með nót- unum fimm í stefi Amnerisar í upphafi þáttarins: Si; io preghero hafi Verdi „tryggt þaö að við höfum samúð með Amneris". Resítatívi Aidu: Qui Radames verra og aríu hennar í þessum sama þætti: O cieli azzurri, bætti Verdi við verkið fyrir upp- færsluna í Mílanó. Lýsingu sinni á Aidu lýkur Charles Osborne með þessum orðum: „Aida er eftirtektarvert verk, sem næstum hefur orðið fórnarlamb eigin vinsælda. Á viss- an hátt kemur þaö á milli tveggja þátta á tónlistarferli Verdis og hefur hvorki til aö bera ótaminn lífsmátt fyrri verka hans né sálfræöilega innsýn Otellos og Falstaffs. Tónlistarlega séö er óperan samt hvorki meira né minna en kraftaverk lagrænnar fegurðar og hugmyndaríkrar hljómsveit- arútsetningar. Þrátt fyrir allar hópsen- urnar er Aida ein hin innilegasta meðal stórópera heimsins og á bak við tónlist- ina skynjar maður djúpstæöan dapur- leika Verdis. Hljómarnir, sem hann skóp, eru ekki raunverulega egypskir: Verdi skapaöi sitt eigið Egyptaland alveg eins og Shakespeare, sem hann dáði svo mjög, í Antoníusi og Kleópötru. Honum tekst afar vel aö beita á dramatískan hátt síendurteknum hugmyndum í tón- listinni og jafnvægiö á milli ytri lýsinga og innri tilfinninga er fullkomiö. Hann skrifar þarna fjögur frábær hlutverk fyrir söngvara og meö Amneris, sem næstum stelur senunni af Aidu, hefur hann kannski skapað mesta mezzo-sópran hlutverk sitt. Bæöi hið ytra og innra lyftir skapandi ímyndunarafl tónskáldsins Aidu í hæstu hæðir." Heimildir: Charles Osborne: The Complete Operas of Verdi, Victor Gollancz LTD, Lond- on, 1969. Theodór Árnason: Tónsnillingaþættir. Útg. Þorleifur Gunnarsson, Steindórsprent hf. 1943, o.fl.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.