Lesbók Morgunblaðsins - 13.02.1982, Blaðsíða 3

Lesbók Morgunblaðsins - 13.02.1982, Blaðsíða 3
æra óstööugan aö fjalia hér og nú um öll verk 43 bóka höfundar. Ég vil þó nefna næst bókina „Á bökkum Bolafljóts", sem út kom fyrst 1940. Þaö er rammgerð sunnlensk sveitalífssaga og endurspegl- ar þjóðfélagsgeröina í upphafi aldar. Fyrst er það þó römm og ísmeygin mannlýsing Ámunda Finnssonar, sem heillaöi konur meö rándýrsaugum sín- um, en sýndi karlpeningnum hæfilegan yfirgang. Guömundur sendi einnig frá sér trílógíu: „Eldur", „Sandur" og „Land- iö handan landsins". Þær eru mér ekki eins eftirminnilegar — kannski vegna þess aö Guömundur ætlar sér of vítt sögusvið — ætlar aö spanna yfir helsti marga atburöi. Þaö er ekki hans sterka hliö. Einfaldleikinn — lýsing á tvíhyggj- unni — hvort tveggja hæfir honum best. En öörum bókum ætla ég endalaust að halda á lofti: „Musteri óttans" fyrir þau dularmögn, sem mér finnst vera þar á ferð. „Blindingsleikur", einföld og hnitmiðuö sálkönnun afbrotamanna — já og einstök umgjörö og framsetning í stíl og samtölum. „Hrafnhetta", fölskva- laus lýsing á ást, sem lítt fæst endur- goldin, og þeim gjöldum, serrvveröur aö greiöa fyrir aö vilja lifa lífinu meö reisn. Ég nefni einnig listaverkið „Sonur minn Sinfjötli", magnaöa ádeilu á öll stríö. Sjaldan hefur verk úr penna Guömundar hrifiö mig meira við fyrsta lestur — og því hefi ég ekki þoraö aö lesa þá bók aftur. „Húsiö" er einnig gullvægt verk. Eldri menn telja mér trú um, að vart geti betri umhverfislýsingu í verkum Guö- mundar, og þar teflir hann venjulegu erf- iöisfólki, Jónu Geirs og Hús-Teiti, gegn fína kaupmannsfólkinu. Þau krefjast einskis, lifa sig inn í umhverfiö — og lifa því söguna af. Taóismi myndi einhver segja. Mér er líka föst í huga seinasta skáldsaga Guðmundar, „Dómsdagur", ef til vill með hnúskum, þar sem ætt- fræðiblandin sagnfræði þyngir verkið — en sunnlenska umhverfið er frábært og persónusköpun Sigurðar Guðbrands- sonar eftirminnileg. Þó smýgur ein auka- persóna best inn í mig, hann Ampi sem sullast ár og síö í Veiðivötnunum. Ampi — er það ekki veiöimannshliöin á Guð- mundi sjálfum — sú sem snýr að okkur á sumrin? 43 bækur sagöi ég, og ekki rúm hér til að minnast almennilega á smásögurnar. Þær eru í þremur söfnum: „Heldri menn á húsgangi" sem mér finnst ég verða aö kalla „vegarkantssmásögur" því þær eru frá þroskaárum Guömundar. Þá komu „Vængjaðir hestar" og síðar „Drengur á fjalli". I miösafninu er ný persóna til sög- unnar komin: Drengurinn Húni. Af hon- um þykir mér þrjár sögur fremstar í þessum tveimur síöari söfnum: „Pyttur- inn botnlausi",„Drengur á fjalli" og „Tap- aö stríð". Hver þeirra ein og sér myndi duga til aö halda skáldnafni Guömundar á lofti. „Pytturinn botnlausi" fyrir næma lýsingu á dauðageignum, sem lífslöng- unin ein vinnur á. Og svo þegar þessum geig er burtu svift, þá glatar þar meö fenjamýrin áhrifamætti sínum og dul. Ég vona, að hin sunnlenska fenjamýri svifti Guðmund Daníelsson aldrei lokkandi grun um hættuna — því þá eru töfrar lífsins horfnir um leið. Þessum töfrum lífsins er einnig frábærlega lýst í „Dreng- ur á fjalli", sú saga er einn samfelldur óöur til fjallafrelsis og getur vart betri lýsingu á fjallferöum og réttum í íslensk- um bókmenntum en þessi einfalda feröasaga geymir. „Tapað stríð" er þeirra margslugnust, sagan um móður- ina, prestinn og fööurinn skotglaöa. Þar virðist mér Guömundur komast næst tveimur norrænum sagnaméisturum, Knut Hamsun, sem kunni allra skálda best aö dylja hiö ósagöa í næmum hversdagslýsingum, og Per Olof Sund- man, sem skrifaöi eitt sinn: „Ofta 'ár det icke sagda mera innehállsríkt an det sagda." í lok þessarar sögu heppnast Guömundi eitthvaö þvíumlíkt. Hann skil- ur lesandann eftir meö þá spurningu, hvort drengurinn Húni drepi prestinn í ógáti í staöinn fyrir hrafn og hvort faðir hans kynni að vera örlagavaldur hans á þeirri stund. Hér er skáldinu gefin sú list aö hætta á réttu augnabliki. Ekki orö framyfir — þá hryndi listaverkiö allt. Þessar sögur um drenginn Húna vildi ég sérstaklega minna á vegna þess aö þar dregur skáldiö upp einfaldar myndir. En einfaldur eöa einhamur hefur Guö- mundur sjálfur aldrei veriö í lífsstarfi sínu. Hann varð „kennari, skáld og ef til vill fleira". Reynslu hefi ég af því, aö Guömundi fórst vel aö vera bæöi kenn- ari og skáld. Þannig var, að hér fyrr á árum lenti ég tvisvar í því síöla vetrar aö ganga í forfallakennslu fyrir skáidiö. Þaö var þegar hann var nauöbeygöur til þess aö fara til Reykjavíkur og viöa að sér efni í „Spítalasögu". Ekki hefi ég tekiö viö bekkjum jafn bókmenntalega sinnuöum né jafn þroskuöum til aö meta hvaö væri gott eða vont á þessum ódáinsakri. Af hinu er minni frásögn, aö ég lenti í arfa- garöinum. Skáldiö hafði geymt sér lengi að kenna setningafræðina og lái ég hon- um þaö ekki. „Og ef til vill fleira": Ritstjóri Suður- lands 1953—1972 og kostaöi þá átök að losna. Þessu þarfa blaði stýröi Guö- mundur á óvenju djarfan og sérstæöan hátt. Viðtöl hans, sem flest finnast í fimm viðtalsbókum, urðu víðfræg. Þjóðar- athygli vakti hann þá á Tótu Gests á Eyrarbakka, en um viötölin um hana komst Ólafur Thors að orði, að hann læsi ekki annaö skemmtilegra. Ég skal játa, aö þessi viötöl eru mér uppflettiefni ár og síö vegna þeirra heimilda, sem þau geyma. Og ekki síður það, að frá fyrstu tíö er ég hóf sjálfur aö gera viðtöl, voru þessi flýtisverk Guömundar það helsta, sem ég sótti formið til. Hann varð læri- meistari minn og án efa margra annarra. Margt fleira, svo sem, ötult uppbygg- ingarstarf fyrir Héraðsbókasafn Árnes- sýslu, þar sem hann gegndi formennsku frá 1970 og framundir þetta. Kosinn með hlutkesti í hreppsnefnd Selfosshrepps 1970 og sat þar til 1974, en það reyndist satt sem ég hugöi, að þvílíkt starf er ekki við skálda hæfi. Formaður skólanefndar Héraösskólans á Laugarvatni frá 1967 til 1969, er hann lét fógeta innsigla for- mannstöskuna og sagöi skilið viö Sturl- ungana á Laugarvatni. Mitt verk var þá aö hljóta samfylgd — réttara sagt njóta samfylgdar Guömund- ar aö Laugarvatni þessi samveruár okkar í Laugarvatnsskóianefnd. Gott at- læti fengum viö þar hjá frú Öddu Geirs- dóttur og Benedikt Sigvaldasyni skóla- stjóra. Til þess aö hafa formanninn góö- an gaf ég frú Öddu eitt gott ráö. Hún skyldi gæta þess aö bera Guömundi allt- af mikið og gott kaffi — því hann væri mestur kaffimaður á íslandi. Það var svikalaust gert. En þegar ég er nú aö lokum kominn á leiöarenda í þessu erindi þá verður mér þetta efst í huga: í þeirri þók Guömundar, sem mér þykir einna vænst um, „Bróðir minn Húni", leggur hann aöaláhersluna á tví- eðii mannshugans annars vegar og hins vegar löngun okkar allra til að deyja standandi. Sú var ósk fööurins í þeirri bók — eina óskin sem hann átti eftir. Hvers getur maöur óskaö miklu skáldi, sem fyllt hefur sjötugsaldurinn. Eiga menn á hans aldri ekki allt: góöa konu, vel heppnuö börn, bíl, margar bækur — já, hús meö heldu þaki? Hvers getur maöur þá óskaö annars en sá hinn sami fá aö lifa lengi og vel? Jú, eina ósk á ég eftir: Aö Guömundur Daníelsson fái — um síðir — að deyja uppréttur — eöa þá til vara sitjandi viö skrifborö meö góöan kaffibolla í hönd. Henrik Nordbrandt íkmennirnir séröu grafflötina meö háu steinþrónum þar sem líkfylgd þokast eilfft áfram og hver kista virðist geyma leyndarmál sem sjálfur dauöinn veit ekki einu sinni skil á. þvi aö heldur þú aö hinn dauöi viti hvað er milli naumt samanrekinna fjalanna kannski þekkti hann sjálfan sig — en lík hans er og veröur honum hulinn leyndardómur hlutur, sem aöeins viö getum lýst: líkami sem einmitt nú er borinn burt í líkkistu af okkur, okkur sem grípum um messinghankana og verðum um leið líkmenn hins dauöa. sérðu okkur, okkur með sorgarsvipinn sem berum hvert leyndarmálið af öðru burt undir greinum hvinhárra sedrustrjánna. við erum líkmennirnir, þeir einu sem hafa vitneskju þeir einu sem þekkja leyndar hugsanir þínar eftir dauðann, þegar þú liggur stirðnaður í kistunni. og margur, sem aldrei hefur heyrt næturkuliö og aldrei horft á skin frá fullu tungli lærir ekki að þekkja sjálfan sig fyrr en í kistunni þegar við lýsum honum: sem rotnandi líkama sem íþessari andrá er borinn burt í líkkistu af okkur, okkur sem grípum um messinghankana á grafflötinni milli hárra steinþrónna. Úlfur Hjörvar þýddi.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.