Lesbók Morgunblaðsins - 20.03.1982, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 20.03.1982, Blaðsíða 5
Á sama hátt og krónan rýrnar í verðbólgu, fölna orð og glata merkingu sinni, þegar þeim er mis- boðið með ofnotkun og rangri beit- ingu. Þau verða léttvæg eins og ál- krónan gamla og nýkrónan er að verða eða hláleg eins og niðurtaln- ingin. Verst er þó, að hafi orð glat- að inntaki sínu, er erfitt að dubba það upp aftur eins og gera má við gjaldmiðla, þótt árangurinn af því geti líka verið misjafn eins og dæmin sanna. Til dæmis myndi fáum detta í hug að viðhafa orðið sæmilegur í upprunalegri merkingu, en það er dregið af sómi eða sæmd og hefur drabbazt niður íþað að vera slark- fært. Svipað má segja um orðið ágætur, sem merkir í daglegu tali þolanlegur, og þykir mörgu barni kyndugt að geta ekki fengið skárri vitnisburð fyrir frammistöðu ínámi. Upphaflegt inntak þessara orða er nú gjarnan tjáð með útbólgnum lýsingum eins og stórfenglegur og yfirgengilegur eða orðum, sem eðli sínu samkvæmt fela ísér neikvæða merkingu, svo sem æðisgenginn, trylltur og brjálæðislegur. Hver kannast t.d. ekki við að hafa heyrt talað um brjálæðislega flott hús, æðisgenginn bíl og tryllta skemmt- un? En slík orð segja manni ekki nokkurn skapaðan hlut. Þau hafa tútnað út í algert merkingarleysi, eins og mörg önnur á undan þeim. Þau hafa ekkert verogildi lengur. Svipaða sögu er að segja um mörg skýr hugtök, sem ýmist eru gömul í málinu eða afsprengi nýrra tíma, svo sem frelsi, lýðræði, list og menningu. Menning er gamalt ís- lenzkt orð, en virðist hafa verið sparlega notað fyrr á tímum. Að minnsta kosti er fræg sagan af því, er Steinn Steinarr, þá barn að aldri, heyrði þetta orð í fyrsta sinn og spurði fóstru sína, hvað það þýddi. Lífsreynd konan, sem vafalaust hefur alizt upp í „dæmigeröu must- eri íslenzkrar alþýðumenningar" eins og einhver hefur komizt að I vitund margra eru heitin skáld og listamenn hálfgerð skammar- yrði, enda viðhöfð um bögubósa og fúskara jafnt sem aðra betri. Og hvað á þá að kalla menn, sem skara fram úr venjulegum skáldum og listamönnum? Jú, þeir eru kallaðir stórskáld, frábærir skáldmæringar, ókrýndir listjöfrar eða afreksmenn í ranni listarinnar. í slíkum samsuð- um reynir oft svo mjög á þanþol tungunnar, að það brestur, skeyt- Ver • ie ildi orðanna orði um gömlu sveitaheimilin, var hugsi stundarkorn, en sagði síðan: — Það er rímorð barnið mitt. Það rímar á móti þrenning. Núna myndi engu barni koma í hug að inna eftir merkingu orðsins menning. Þó væri ekki vanþörf á, því það virðist ekki hafa nokkurt gildi lengur, svo mjög hefur verið hamazt á því und- anfarin ár og áratugi. Sem er synd, því að þetta er gegnt orð og gott. ingar geiga og fara fyrir ofan garð og neðan. Fólk, sem leggur stund á svona málfarslegt viravirki, ætti stundum að hata hugföst hin fornu sannindi, að oflof sé fremur háð en lof. Af ýmsum hugtökum, sem hafa útvatnazt vegna öfnotkunar og rangnotkunár má nefna lýðræði, sem felur ísér afar skýra merkingu. Raunar er það svo ungt í málinu, að það er ekki til í Orðabók Blöndals. Því hefur samt enzt aldur til að fölna svo, að menn tala nú yfirleitt um virkt lýðræði eða jafnvel full- virkt lýðræði. Þá vaknar spurningin um hvort lýðræði geti verið óvirkt eða hálfvirkt, en slík orð heyrast aldrei, enda ekki í anda þeirrar þróunar, sem hér hefur átt sér stað. Öll tungumál eru í stöðugri þróun, ekki sízt á tímum örra þjóð- félagsbreytinga. Er rótgróin vinnu- brögð úréldast, hvertur talsverður orðaforði úr mæltu máli eða fær nýtt hlutverk og nýyrói ryðja sér til rúms. Ný viðhorf kalla á ný hugtök, því að tungan er umfram allt tæki til að tjá hugsanir manna, en ekki safngripur, sem varðveita þarf í upprunarlegri mynd. Hins vegar eiga þær breytingar, sem hér hefur verið farið nokkrum orðum um, lítið skylt við eðlilega málþróun. Þær eru fremur afsprengi andlegrar verðbólgu, ef svo má að orði kom- ast. Gengi orðanna er fellt sí og æ og ný skráning tekin upp, þótt með óformlegum hætti sé. Svo blása þau út og bólgna, þar til menn hætta að finna í þeim nokkra merkingu. Þau geta táknað allt og ekki neitt. Með því að sýna málinu slíkt virðingarleysi drögum við stórlega úr mætti þess sem tján- ingartækis fyrir mannlega hugsun og tilfinningar. Það er í raun og veru sýnu alvarlegra en meðferðin á blessaðri krónunni okkar, sem virðist lifa allt af. Áður fyrr var brýnt fyrir börnum að fara sparlega með fé. Þá var fólk miklu fátækara en nú af jarðnesk- um gæðum. Tungan var þó ekki til- takanlega fátæk. Eigi aö síður var börnum einnig kennt að fara spar- lega með orð. „í Brekkukoti var sérhvert orð dýrt, litlu orðín líka," segir Halldór Laxness í Brekku- kotsannál. Guðrún Egilson Þingmúla. Kom hann í kjörstjórnina í staö Árna sýslumanns, sem er sagöur forfallaö- ur. Meö honum voru í kjörstjórn sr. Jón Jakobsson í Ásum og Ólafur Pálsson hreppstjóri á Hörgslandi, hálfbróöir sr. Páls. Komiö var hádegi þegar formaöur setti kjörfund meö lipurri ræöu „eins og honum er lagiö" aö sögn Ingimundar hreppstjóra á Oddum, síöar í Rofabae. Vakti sr. Páll eink- um athygli á því, aö tímarnir heföu þaö nú í för meö sér, aö nauosynlegt væri aö kjósa hyggilega, hvaö sem hann hefur nú átt við meö því. Þá las hann upp framboösbréf Jóns Guðmundssonar, en sjálfur fór Jón ekki austur. Aðeins 6, sex, kjósendur greiddu atkvæöi. Fékk Jón þau öll. Vara- þingmaður var kosinn Ólafur Pálsson. Enda þótt hreyft væri athugasemdum viö kosningu þessa í upphafi þingsins 1865, haföi þaö engin áhrif á lögmæti hennar. Jón settist á þing með sex kjós- endur að baki sér. Þaö varð efni í eftirfar- andi vísu, sem birtist i íslendingi, blaði and- stæðinga Jóns Guðmundssonar: Erling skakka öll viö þing ætlum næsta traustan, sigling hans á sexæring sjást mun glæst aö austan. Eftir þessar daufu kosningar reyndi Jón Guðmundsson að hressa upp á fylgi sitt og vekja áhuga kjósenda sinna meö því að senda þeim ávarp í blaöi sínu Þjóöólfi, þar sem drepið er á helstu hagsmunamál hér- aösins og afstööu hans til þeirra. I annan stað boöaöi Jón til þingmálafundar í kjör- dæminu, en þeir voru ekki jafn algengir og síðar varö. Samt varð fundur þessi mjög fámennur, aöeins 15 manns, flestir úr Meö- allandi enda var fundurinn á Leiövelli. Til aö gefa í skyn hvers vænta mætti úr þeirri átt, eins og síðar kom fram, gat Jón þess í frásögn sinni af fundinum, að þeir hálfbræöur, sr. Páll á Presstbakka og Ólaf- ur á Hörgslandi „voru svo veikir aö þeir gátu ekki að heiman fariö." Áriö eftir Leiðvallarfund, 1869, var þing rofið og efnt til nýrra kosninga, sem vera skyldu fyrir júnílok. í Vestur-Skaft. var kjör- fundur á Leiövelli 29. Júní. Að lesnu fram- boðsbréfi Jóns Guömundssonar var geng- ið til kosninga. Kjörstjórn skipuöu með sýslumanni þeir bræður sr. Páll og Ólafur á Hörgslandi. Aöeins 17 kjósendur mættu af 242 á kjörskrá. Af þeim kusu 15 sr. Pál en 2 Jón Guðmundsson og var þar með lokið aldarfjórðungs þingmannsferli hans. Er þaö vissulega harmsefni, hve kjósendum voru mislagöar hendur, er þeir felldu frá þingsetu þennan eldheita ættjaröarvin og óeigingjarna stríösmann í frelsisbaráttu þjóöarinnar. Síra Páll Pálsson - hafði mikla alþýðuhylli - Eftirmaður Jóns Guömundssónar, sr. Páll Pálsson, var annálaður gáfu- og hæfi- leikamaöur og talinn mjög laginn við að vinna menn til fylgis við málstaö sinn og hagsmuni. Var því engin furða þótt honum yröi vel ágengt þegar hann, frændmargur og framgjarn, fór aö láta til sín taka í póli- tíkinni og sóttist sjálfur eftir þingsætinu í stað þess að styðja Jón Guðmundsson. Mjög var fariö aö losna um tengslin milli Jóns og Skaftfellinga og því hæg heima- tökin fyrir þá, sem höfðu hug á að komast þar upp á milli. Sr. Páll sat aöeins á tveim þingum sem fulltrúi Vestur-Skaftafellssýslu einnar, 1869 og 1871. Á báöum þessum þingum beitti hann sér einkum fyrir einu máli. Það var bænarskrá til konungs um 200 rd. styrk til málleysingjakennslu hans á Prestsbakka. Fékk tillaga hans góöan byr, hlaut m.a. stuðning landlæknis (Hjaltalíns) og kon- ungsfulltrúa (Hilmars Finsens, síöar lands- höföingja). Var bænarskráin samþykkt eftir nefndarmeöferö og allmiklar umræöur. Aftur fór sr. Páll á stúfana með sömu beiöni á næsta þingi, 1871. i umræðunum kemur fram, aö konungsfulltrúi, Hilmar Finsen, hefur „haft þá ánægju að vera við próf nokkurt, sem hann (þ.e. sr. Páll) í fyrra hélt á Prestsbakka og sem ég get vottað um að honum hafi heppnast vonum framar aö kenna börnum þeim, sem honum er trúað fyrir." En þar sem aðrir þingmenn höfðu ekki átt leið að Prestsbakka til að hlýða þar á kennslu sr. Páls, leyfði Jón á Gautlöndum sér „að skora á þingmann V-Skaftafellssýslu að skýra fyrir mér og þinginu hvernig málleysingjakennslunni er hagaö ... ég ímynda mér að þaö mundi, sem menn segja, „gjöra gott Indtryk á landsmenn ef þeir sæju í alþingistíðindun- um skýrslu um tilhögun kennslunnar." Sr. Páll varö við þessum tilmælum og gaf „nokkurn veginn greinilegt yfirlit yfir kennsluna og kennsluaðferðina" að hans dómi. Samt samþykkti þingið ekki þessa fjárbeiöni sr. Páls „þar sem fjárhagsmál landsins væru ekki til lykta leidd og þingið ekki enn fengið fjárforræði." Hinsvegar gat almenningur fengiö nokkra nasasjón af kennsluárangri sr. Páls með því að leggja leið sína í Reykjavíkurdómkirkju sunnudag- inn 2. júlí þetta sumar, er hann fermdi þar mállausa stúlku. Mun sú athöfn hafa vakíð athygli, enda getið í Annál 19. aldar. Á Alþingi naut sr. Páll vinsælda. Sr. Árni Þórarinsson, sem þá var þingsveinn, segir í sinni kunnu ævisögu: „Viðmót hans var þannig, aö hann laöaði aö sér alla, sem nærri honum komu." Sr. Pátl kom ekki til þings sumarið 1873. Þá mætti varamaður hans, Jón Jónsson umboösmaður í Vík. Með stjórnarskránni 1874 verða Skafta- fellssýslur aftur eitt kjördæmi, en nú með tveimur þingmönnum. Kosning fór fram haustið 1874. Sr. Páll á Prestsbakka var kosinn 1. þingmaður með 26 atkv. og Stef- Frh. á bls. 15

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.