Lesbók Morgunblaðsins - 27.09.1986, Blaðsíða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 27.09.1986, Blaðsíða 13
landi, þrátt fyrir það varð þar öflug þjóðern- isvakning á 19. öld. En írland er eyja, myndu kannski sumir vilja segja, og það ríður baggamuninn, þar sem Wales er að- eins hluti af stærra landi. Þetta gerir þó ekki útslagið því eins og þegar hefur komið fram þá voru Walesbúar á 19. öld sér ákaf- lega meðvitaðir um mörk lands síns. Þar á ofan bætist að lengi framan af 19. öld sam- einaði sjórinn en þurrlendið aðskildi. Þetta er auðskiljanlegt í ljósi þess að vega- og lestakerfi landa var lengi vel mjög áfátt. III En hvar liggur þá uppspretta íslenskrar þjóðernishreyfingar? Það er morgunljóst að meginstoðir hennar hlutu og hljóta enn að vera ættjarðarástin. Hitt er jafn auðsætt að þegar kom fram á 19. öld þótti íslending- um ættjarðarást án þjóðernisstefnu heldur þunnur þrettándi. Þannig vafðist ekkert fyrir þeim að bregða sumum skáldum sínum um skort á ættjarðarást og þjóðrækni og kom þá fyrir lítið þó ort væri í þessum dúr: anna einnig. Á 19. öld var þessi hugsun víðsfjarri íslenskum valdamönnum. Stór- bændurnir voru vissulega góðir og mætir þjóðernissinnar en fráieitt hlynntir auknu persónufrelsi undirsáta sinna eða annarra sem minna máttu sín í þjóðfélaginu. Það verður á flestu sýnilegt að þeir sem höfðu völdin og auraráðin á íslandi vildu njörva samfélagið niður óbreytt. En það var danska stjórnin sem vildi breytingar og þær í frjáls- ræðisátt. íslenskir ráðamenn á 19. öld vildu herða á hjúalögunum sem skylduðu almenning til að fara í vist. Gegn þessu stóð stjórnin í Kaupmannahöfn. Við sjálft lá að menn væru sveitfastir í fæðingarhéraði sínu svo ríkt var gengið fram í því að bægja utan- sveitarmönnum frá. Sá varnagli var þó sleginn í lögunum frá 1863 um slíkar boð- flennur, að ef sveitastjórnir meinuðu þeim vistar í héraðinu þá áttu þær alltaf þann kost að áfrýja til sýslumanns (eða bæjarfóg- eta) og síðast til amtmanns. íslenskir ráðamenn vildu helst koma þessu áfrýjun- arákvæði fyrir kattarnef en stjórnin í ## Niðurstaðan yerður sú að þjóðernisstef na íslendinga hafi verið lærð, innf lutt, en rótf estu í landinu f ékk hún vegna of ríkis Dana. Gunnar Karlsson prófessor heldur því þó fram, að Islendingar haf i ekki verið arðrændir af Dönum og þaðan af síður menningarlega kúgaðir. Hann fullyrðir að rætur íslenzkrar þjóðernishreyf ingar liggi í sögu þjóðarinnar en hvorki iðnvæðingu né yf irtroðslum voldugri þjóðar. ## V, Sé ég brosa bláu fjöllin beint á mót, á Svíagrund; þau eru há og hrein og fögur, horfa tígin fram á sund. Þó er eitthvað - eitthvað vantar, augu mín því hjúpa tár; það er ekki Esjan bláa, ekki Snæfellstindur hár. Nú er heima haust og kuldi; heiðló flúin burtu _er, og þó finnst mér ísland aldrei eiga haust í brjósti mér,6 Hefði Gestur Pálsson ort þetta á 18. öld hefði hann þótt góður og gegn íslendingur en á ofanverðri 19. öld nægði ættjarðarást- in ein ekki fyrir þeim stimpli. Raunar var meira blóð í kúnni. Gestur var sem sé ekki við eina fjölina felldur. Hann skrifaði smá- sögur af hreinni snilld en var svo ósvífinn að nota þær til að veitast að hinu íslenska bændasamfélagi. Hér erum við farin að nálgast kjarna málsins. Það er alveg rétt hjá Gunnari Karlssyni að þjóðernisstefna íslendinga var vafalítið innflutt, sést það hvað best í því að helstu frjálsræðishetjurnar voru lengi vel íslenskir námsmenn búsettir í Kaupmannahöfn um lengri eða skemmri tíma. Hitt er öllu vafa- samara að hún hafí fengið jafn góðan byr á íslandi pg raun bar vitni einungis vegna sögu þjóðarinnar, bókmennta hennar og tungumáls. Það virðist miklu nær sanni að ráðamenn á íslandi hafi gripið þjóðernis- stefnuna tveimur höndum til að verjast ágangi Dana. Til að byrja með átti hún frem- ur erfitt uppdráttar en á síðari hluta 19. aldar var henni skipað til öndvegis og sá íslendingur kallaður þjóðníðingur sem ekki tók þjóðernislega afstöðu til allra mála er á annað borð snertu frelsisbaráttu þjóðar- innar eitthvað. Hér er ekki ólíklegt að hugtakanotkun 19. aldar mannsins villi um fyrir hinum sem lifir og hrærist í tíðaranda ofanverðrar 20. aldar. Okkur er tamt að tengja hverskonar frelsisbaráttu þjóða við frelsi einstakling- Kaupmannahöfn stóð í veginum fyrir því. Taldi hún það hefta atvinnufrelsi manna meira en verjandi væri ef sveitastjórnir hefðu um þetta síðasta orðið. Jafnvel komu fram hugmyndir um ekki ósvipaða vega- bréfaskyldu og svartir menn búa nú við í Suður-Afríku. Einnig þá hugmynd kæfðu dönsku stjórharherrarnir í fæðingu. En auð- vitað var tilætlunin sú að auðveldara yrði að fylgjast með hverjum einstökum og verj- ast ágangi óæskilegra persóna. Af framantöldu má vera orðið ljóst að frelsisbarátta íslendinga á öldinni sem leið snerist um stjórnfrelsi eingöngu en laut í engu að einstaklingsfrelsi. I öllu því er við köllum mannréttindi stóðu Danir okkur miklu framar og það sem meira var; þeir voru Þrándur í Götu íslenskra ráðamanna að auka völd sín á kostnað alþýðu. Það er vert að undirstrika að jafnframt því sem barist var fyrir aukinni sjálfsstjórn þjóðar- innar, en stjórnartaumarnir lágu í höndum fámennrar valdaklíku, þá spyrnti sama klíka við fótum gegn öllum hugmyndum um auk- ið frelsi undirsáta sinna. Að þessu samfélagi veittist Gestur Páls- son og fékk skömm í hattinn fyrir. Dönsk stjórnvöld vildu einnig breyta því en mættu harðri andstöðu. Umbótatilraunir þeirra voru ógnun við hið gróna kerfi landeigenda og embættismanna á íslandi. IV Það var einkennandi fyrir íslendinga, en þó ekki einstætt samanber Walesbúa, að þeir gerðu sér snemma ljósa grein fyrir því að þeir væru sérstakir, öðruvísi en aðrir og ættu saman. Svo síðla sem á 19. öld kom þetta fram í því að íslendingar tóku seint við sér að búa til þjóðernistákn, þjóðbúning, þjóðsöng og þjóðfána. Meðvitundin um þjóð- emi þeirra var svo sterk að slfkra jarðneskra tákna gerðist ekki þörf. Og það sem meira var, sérstaða íslendinga var viðurkennd af erlendum fræðimönnum strax á 12. öld en um 1180 skrifaði Theodric munkur í for- aknandi stjórnmála- áhugi Viðbyggingu Alþingishússins 1880-81 varséðfyrir áheyrendapöilum, sem voru strax mikið notaðir, þegar hitamál voru á dagskrá. mála að Noregskonungasögu sinni að helstu heimildarmenn hans væru þeir „ .. .sem vjer köllum íslendinga;" ' Því var það að allan þann tíma sem íbúum stórveldanna Englandsog Frakklands að- eins bauð í grun að þeir væru þjóð voru íslendingar vissir í sinni sök. En lengi vel var mörlandinn þó á báðum áttum um eigið ágæti. Á 18. öld má ætla að þeir hafi, þrátt fyrir hörmungar og óáran, byrjað að styrkj- ast heldur í trúnni um tilvistarrétt sinn, aðallega fyrir áhrif erlendis frá. Eggert Ólafsson orti þá um ævilok og undarlega útför íslenskunnar. Sagði hann meðal ann- ars: Sérílagi sé það oss sannhvetjandi blyggðar kross, að Islenzkan er haldin hnoss hjá Evrópu lýðum; Nokkrum áratugum síðar benti Tómas Sæmundsson á að Islendingasögurnar væru orðnar frægar „ .. .um allan heim að mak- legleikum."8 Það var Daninn Rasmus Kristján Rask sem fyrstur manna á 19. öld gerði sér einhverja rellu út af íslenskunni sem honum sýndist því miður ekki eiga langa framtíð fyrir höndum. Og það var Trampe greifí og stiftamtmaður sem um miðja öldina tók upp þá nýbreytni að láta skrifa allt á íslensku er embætti hans sendi hinum íslensku embættismönnum vfðsvegar um landið. Þá var svo komið að nær öll kennsla í barnaskólanum í Reykjavfk fór fram á dönsku, dómstólar landsins notuðu margir danskt ritmál og bæjarstjórnin í Reykjavík ritaði fundargerðir sínar og bréf á dönsku. Sá áhugi sem Danir sýndu íslenskri menn- ingu á þessum árum tengdist vaknandi ættjarðarást og síðar sterkri þjóðernisstefnu þar í landi. Lengi vel höfðu danskir ekkert veður af því að þeir væru þjóð. Það var fyrst á ofanverðri 18. öld að þjóðrækni þeirra fór að vakna sem andsvar við sterkum ítökum þýskra manna í stjórnkerfi landsins. Málhreinsunarstefna hófst til vegs og leitað var dyrum og dyngjum að fornum dönskum venjum og hefðum. í þeirra augum var ís- land fjöregg hinnar fornu norrænu menning- ar. Þar var norræna tungumálið enn talað og þaðan komu mennirnir semgátu lesið hinar forn-norrænu bókmenntir. íslendingar nutu góðs af þessu, Danir voru ófúsir að beita þá hörðu og virðist Gunnar hafa hitt naglann á höfuðið þegar hann þakkar fram- gang þjóðernisstefnunnar menningararf- leifð þjóðarinnar. En þessi menning var ekki uppspretta íslensku þjóðernisstefnunn- ar heldur vopn í höndum þjóðernissinna. Samheldnin um málstaðinn byggðist á ofríki Dana. En þetta ráðríki birtist á tvennan hátt; sem stjórnsemi, reynt var að troða lýðræðislegri stjórnarháttum upp á íslend- inga í óþökk framámanna þeirra; og sem arðrán. Gunnar dregur, það stórlega í efa að ís- lendingar hafí verið arðrændir en viðurkenn- ir hins vegar að hugmyndin hafi leikið stórt hlutverk í sjálfsstjórnarstefnu íslendinga. Einkum vegna þess að hún var studd sann- færandi rökum úr sögu þjóðarinnar; úr menningararfleifð hennar.9 Hér blasir við tvennskonar vandi. Annars vegar eru það áhrif sýndar og reyndar í sögunni. Hvað sem 20. aldar sagnfræðingar hafa um atburði fyrri alda að segja þá hlýt- ur tilfinning þeirra manna er upplifðu þá að vega þyngra. Eggert Ólafsson orti Is- lands-sælu og sagði um athæfiannarra ríkja „eigurnar þau af oss svíkja." Árið 1795 leit almenna bænaskráin dagsins Ijós en í henni kvörtuðu sýslumenn landsins sáran undan kaupmönnunum dönsku. Á þjóðfundinum 1851 hafði Guðmundur Magnússon þau orð um verslunarfrumvarp dönsku stjórnarinnar að það væri „því líkast sem nízk móðir gefí barni brauð." Islendingar lifðu verslunaránauð, kúgun og arðrán. Þessari staðreynd fær ekkert haggað og breytir þar engu þó hinir lærð- ustu fræðingar, með aðstoð tölvutækni, fái þær niðurstöður að í raun og veru hafi um aldir ekkert arðrán fylgt verslunarlagi Dana á íslandi. Hinn vandinn sem Gunnar setur okkur í er tenging hans milli vitundar íslendinga um arðrán og menningararfleifðarinnar. Gunnar gefur óneitanlega í skyn að Íslend- ingar hafi þurft að leita ótalda áratugi, kannski aldir, aftur í tímann til að finna arðráninu stað. Eins og sést raunar á þeim dæmum sem að framan eru tiunduð er þessi hugmynd röng. Jón Sigurðsson vann skaða- bótakröfu sinni á hendur Dönum fylgi vegná þess að íslendingar töldu sig enn um hans daga búa við verslunarhætti er voru þeim mjög í óhag. Það var því vegna nútíðarinn- ar að þeir trúðu og studdu kröfu sem byggð var á fortíðinni, þeir töldu sig búa við arð- rán og því var alls ekki ósennilegt í þeirra augum að forfeður þeirra hefðu mátt þola -hrö sama. í upphafi var lagt upp með þrjár kenning- ar, þeirra Nairns, Gellners og Gunnars Karlssonar. Niðurstaðan verður sú að þjóð- ernisstefna Islendinga hafi verið lærð, innflutt, en rótfestu í landinu fékk hún vegna ofríkis Dana. Þetta kemur ágætlega heim og saman við hugmyndir Nairns sem áður voru reifaðar. Menningararfleifð þjóð- arinnar varð í senn áhrifamikið vopn í höndum þjóðernissinna til sameiningar allra landsmanna um einn málstað (á þessa þróun bendir Gellner), jafnframt því að Danir báru mikla virðingu fyrir henni og vildu veg henn- ar sem mestan. Framlag Gunnars er að beina athygli manna að þessu veigamikla atriði. Höfundurinn er sagnfræðingur og var blaða- maður á Morgunblaðinu í sumar. 1) Bogi Th. Melsteð: „Um Baldvin Einarsson, sérprentun úr Tinuiriti liius islenska Bðkmenntafélags, (1904), bls. 174. 2) Tom Naim: „The Modern Janus", New Left Review, (London nóv.-des., 1975), bls. 6 og 14. 3) Ernest Gellnen Natíons and Nationalism, (Oxford 1984), sjáeinkum bls. 1, 24, 34, 49, 51-52, 101 og 125. 4) Biblian, það er heilög ritning, (Reykjavlk 1978), bls. 27. 5) Gunnar Karlsson: „Icelandic Nationalism and the Inspir- ation of llistoiy", The Roots of Natíonalism: Studies in Northern Europa, (Glasgow 1980), bls. 77-89. 6) Gestur Pálsson, rit hans I bundnu og óbundnu máli, útg. Arnór Ámason og Sig. Júl. Jóhannesson, (Winnipeg 1902) bls. 38. 7) Bogi Th. Melsteð: „Töldu íslendingar sig á dögum þjóð- veldisins vera Norðmenn?", Afmælisrít til dr. Phil Kálunds, (Kaupmannahöfn 1914), bls. 27. 8) Tómas Sæmundsson: „Um fólksfjölda á íslandi", (Fjöln- ir 1839) bls. 83. 9) Gunnar Karlsson: sama, bls. 85. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 27. SEPTEMBER 1986 13

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.