Lesbók Morgunblaðsins - 31.05.1997, Blaðsíða 15

Lesbók Morgunblaðsins - 31.05.1997, Blaðsíða 15
• • KANTOTUR OG KVARTETTAR TONLIST Sígildi r diskar BEETHOVEN L. van Beethoven: Minningarkantata um Jósep keisara II, WoO 87; Krýningarkantata Leop- olds keisara B, WoO 88. Opferlied Op. 121b; MeeresstiUe und gltickliche Fahrt Op. 112. Judith Howarth & Janice Watson (S), Jean Rigby (MS), John Mark Ainsley (T) & José van Dam (B). Corydon-kórinn og h Ijóms veitin u. stj. Matthews Best Hyperion CDA66880. Upp- taka: 9/1995 & 6/1996. Lengd: 79:39. Verð (JAPIS): 1.499 kr. EFTIR ærna fjarveru er upphaflegur umsjónarmaður þessa hálfsmánaðarpistils aftur mættur til leiks. Þakka ber Valdemari Pálssyni fyrir vel unnin afleysingarstörf. Keisari er nefndur Jósep annar af Austurríki (1765-90), sonur Maríu Theres- íu. Lesendur muna kannski eftir honum í kvikmyndagerð Milosar Formans af leikriti Peters Shaffers, „Amadeus," þar sem hann var gerður að broslegu gauði, svo illa að Kantöturnar gleymdust síðan gjörsam- lega og virðast ekki hafa verið fluttar fyrr en á okkar tímum. Nóturnar voru fyrst end- uruppgötvaðar 1884, og er þær komu Brahms fyrir sjónir, skrifaði hann gagnrýn- andanum Hanslick: „Jafnvel þótt ekkert nafn væri á titilblaðinu, kæmi enginn annar til greina - þetta er Beethoven út í gegn!" Orð að sönnu. Þegar við fyrstu heyrn má kenna fyrirboða um seinni verk eins og Fidelios, jafnvel kórkafla Níunnar, eins og heyra má af lokakór Krýningarkantötunnar. Ótrúlegt afrek fyrir tvítugt upprennandi tónskáld, enda kantöturnar líklega metnað- arfyllstu og frumlegustu tónsmíðar Beetho- vens frá Bonnárunum. Ásamt smekklega völdu kórverkunum Opferlied (1824; við texta eins af uppáhalds- skáldum Beethovens, Matthissons) og Meer- esstille und glöckliche Fahrt (1815; texti eftir Göthe), hefur þetta sumpart fágæta efnisval náð að mynda eigulegan hljómdisk, þökk sé einnig snörpum og æskuþrungnum flutningi þeirra Corydon-félaga í skarpri upptöku Hyperion-liðsins. BEETHOVEN L. van Beethoven: The Lnte Quartets. StrengjakvartettarOp. 127,132,130,133 (Grosse Fuge), 131 og 135. Búdapest-kvart- ettinn. Bridge 9072 A/C. Upptaka: Salur Þingbókasafns Bandaríkjanna, 1941/1943/1960. Lengd (3 diskar): 3.11:05. Verð(JAPIS): 2.499 kr. sér um tónlist, að hann þurfti að lepja eftir- farandi gullkorn upp eftir hirðmanni sínum um nýflutta óperu, þegar tónskáldið spurði hann álits: „Of margar nótur, minn kæri Mozart!" En hvað sem líður listrænni ástæðu Shaff- ers fyrir að gera samtímamenn „krafta- verksins sem guð lét fæðast í Salzburg" að hálfvitum, þá var hinn raunverulegi Jósep keisari ekki aðeins smekkmaður um tónlist, heldur einnig einn mestí merkisberi Habs- borgara fyrr og síðar fyrir hönd upplýsingar og framfara; svo mikill, að íhaldsöfl aðals og kirkju vörpuðu öndinni léttar, er hann lézt, ári eftir fall Bastillunnar í París. Að sama skapi var hann umbótasinnum harmdauði. Einn þeirra var Severin nokkur Averdonk, hverjum bókmenntafélag (Les- engesellschaft) Bonnborgar fól að yrkja minningarljóð í kantötu, er tíðindin um frá- fallið bárust þangað. Höfundur diskbækl- ingsins lætur að því liggja, að Averdonk hafi farið full geyst í að minnast ftjáls- hyggju hins látna - í kantötutextanum er Jósep m.a. sagður hafa troðið „óargadýri ofstækis" undir fót - og því hafi verkið aldr- ei verið flutt, þó að kröfurnar sem tón- setjari kantötunnar gerði til flytjenda kunni einnig að hafa þótt óárennilegar. Tónskáldið var ekki nema tvítugur piltur, á launum sem víóluleikari í hirðsveit bróður hins látna, kjörfurstans af Köln (er bjó í Bonn), að nafni Ludwig van Beethoven. Téður kjörfursti hefur þó varla verið alls óánægður með tónverkið, þvi þegar hann fór til Vínar að taka við kórónu bróður síns hálfu ári síðar undir nafninu Leopold II, var Beethoven falið að semja krýningarkantötu af því tilefni. En einhverra hluta vegna var hún ekki flutt heldur. ROSKNIR og reyndir dómarar erlendra hljómplötutímarita eiga til að mikla svo fyr- ir sér og lesendum afrek löngu liðinna flytj- enda, að jaðri við að vera grunsamlegt hvað lárviður dafnar vel á leiðum. Bornar saman við frammmistöðu flinkustu nútímalista- manna í topp-upptökum virðast furðumarg- ar fornfálegar hljóðritanir á suðandi 78 snúninga lakkplötum með pappakassa-akú- stík eiga ótrúlega mikla náð fyrir eyrum þessara elztu hunda í hettunni. Til skamms tíma var ég meðal þeirra sem hafa tilhneigingu til að brosa góðlátlega að fortíðarsnobbinu. Þangað til ég heyrði um- ræddar upptökur með Budapest-kvartettn- um. Þá féll hulan. Þetta var upplifun sem gerði hljómgæðaraus ádíófíla að hégómlegu tildri. Maður freistast til að endurtaka orð Brahms hér að ofan - Þetta er Beethoven út í gegn! - því að í samanburði við varfærn- islega meðferð hins annars ágæta Quartetto Italiano á sömu öndvegisverkum kamm- ertónmennta [Sígildir diskar 23.3. 1996] er hér spilað líkt og um líf og dauða væri að tefla. BQ hefur eitt til að bera umfram ítal- ana sem er algert höfuðatriði í Beethoven, nefnilega rytma, og miðað við lifandi kon- sertupptökur er áhættan sem BQ-karlarnir taka á köflum hreint lygileg; hún sést m.a. af því að heildarsett þeirra er stundarfjórð- ungi styttra en hjá QI. Hér er hvergi slegið af, þegar beðið er um presto. En spilamennskan er af þvílíkum kalíber, að BQ-félagarnir komast upp með það. Það er ekki aðeins að feilnótur heyrist varla, heldur sannfærist rriaður um að einmitt svona flutningur var sá sem Beethoven hafði í huga, þegar prímaríusinn Schuppanzigh (úr samnefndum strokkvartett) spurði tón- skáldið á æfingu varðandi tiltekinn níðings- Iega erfiðan stað, hvort hann væri að grín- ast - enda þóttu kvartettarnir framan af nánast óspilandi, sem kunnugt er. Kanadíska útgáfufyrirtækið Bridge er á sérsamningi við Þingbókasafnið í Washing- ton við dreifingu á konsertupptökum þess, er hófust laust fyrir seinna stríð. Hér komst útgáfan sannarlega í feitt, því að Búdapest- kvartettinn var „hús-sveit" safnsins í rúm- lega 20 ár og urðu hljómleikar hans nafntog- aðir. í þessum hljóðritunum heyrist hvers vegna. Upptökugæðin eru eins og gefur að skilja ekki í samræmi við nýjustu kröfur - t.a.m. á einstaka sterkur tónn til að rifna - en tekizt hefur að lágmarka suð án þess að glata nálægð. Mestu skiptir þó, að þegar hljómlistarmenn af þessum gæðaflokki gefa allt sem þeir eiga, verður flest annað hjóm eitt. Ríkarður Ö. Pálsson STURLA FRIÐRIKSSON SNJOMAÐURINN 4ETTI Minnisstæð er fjallafara fregn af snjómanninum Jetti, sem hann nyrst í Nepal frétti norpaði á ysta hjara, og er sumir segja bara sé að finna hér á hnetti lifandi á litlum bletti. Leitarmenn þó taka vara fyrir von um vissu snara. Virðast þar í sínum rétti, er þeir mæna klett af kletti, kanna för og leita svara. Vindar kafaldsklökkum hranna, kólgu upp úr dölum sjóða. Neðar þynnist þokumóða. Þá má greina milli fanna ókunnugleg spor er spanna spöng á milli jökulflóða, fótatraðk og troðinn slóða, táknræn för, er virðast sanna einmitt það, sem átti að kanna, undanfara vorra þjóða, týnda ættarhlutann hljóða, hlekkinn milli apa og manna. Gnæfa hvítir tröllatindar, tætast ský á veðramótum. Jökulsúgur gnýr í gjótum, gnauða í skörðum monsúnvindar. Árla morguns roðna rindar, rennur dögg af klakaspjótum. Vætla eftir urðarhnjótum undir holds og beinagrindar fjallsins. Þegar birtan blindar birtist sýn í skriðurótum. Einn þar gengur fimum fótum feiknaspor í snjóinn myndar. Öslar hann um kaldan krapa kafaldið í förin drífur. Undravel hann krappan klífur klettinn, þar sem flestir hrapa. Þar sem jökulgljúfrin gapa greiðlega hann yfir svífur. Upp úr hjarni röskur rífur ræfil, þar sem aðrir snapa bjargarlaust og lífi tapa. Lík þeirra hann með sér þrífur loðínbrýndur, bartastífur blendingur af manni og apa. Fram um herðar hárið síða hangir líkast ullartrafi. Eins og flóknir lokkar lafi lausir yfir togið stríða. Manni virðist veran skríða, vaða fannir hálf í kafi. Þá er sem hún gryfju grafi gegnum skafla undirhlíða. Þessi sýn var lengi að líða leikur á því enginn vafi, að veruleiki verið hafi - Vitrun milli kafaldshríða. Höfundur er náttúrufræðingur, sem áður starfaði við Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Kvæðið er ort við rætur Himalajafjalla. Er það úr bókinni Ljóð langföruls, sem út kom 1988. Kvæðið er birt til gamans í tilefni af fyrsta sigri íslendinga á Everestfjalli. LESBÓK MORGUNBLAOSINS ~ MENNING/LISTIR 31. MAÍ 1997 15

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.