Lesbók Morgunblaðsins - 08.11.1997, Blaðsíða 7

Lesbók Morgunblaðsins - 08.11.1997, Blaðsíða 7
ÞAÐ ER nokkuð breytilegt hvað átt er við með hugtakinu „ís- lenskar nútímabókmenntir". En séu þær skilgreindar út frá því hvað eru lifandi bókmenntir á íslandi núna, hefjast þær á öndverðri 19. öld. Þar ræður auðvitað miklu bókmenntaúr- val skólanna, Bjarni Thorarensen, og einkum Jónas Hallgrímsson eru fyrstu ljóðskáld ís- lenskra nútímabókmennta, Piltur og stúlka Jóns Thoroddsen frá 1850 fyrsta skáldsagan, síðan koma smásögur Gests Pálssonar og Einars Kvaran á síðustu áratugum aldarinn- ar. Og skáldsagnagerð á íslensku hófst „fyrir alvöru" í byrjun 20. aldar, með Jóni Trausta og Einari Kvaran. Með tilliti til þessa gegnir mestu furðu hve fljótt og mikið hefur verið þýtt á dönsku af ís- lenskum nútímabókmenntum (hér á eftir verða notaðir islenskir bókatitlar, en danskt útgáfuár). Þar vekur mesta athygli og er með ólíkindum að þjóðsögur Jóns Árnasonar komu að verulegu leyti út á dönsku sömu ár og á ís- lensku, 1862-1864, í þýðingu Carl Andersen. Einnig er athyglisvert að Piltur og stúlka Jóns Thoroddsen birtist þegar á árinu 1874, í danskri þýðingu Kálund, handritavarðar í Árnasafni (undir titlinum Indride og Sigrid), raunar var sagan einnig þýdd bæði á ensku, þýsku og hollensku á 19. öld. Einnig voru smásögur íslenskra höfunda snemma þýddar á dönsku. Má þar nefna Fire fortællinger eftir Gest Pálsson (1896, þýð. H. Wiehe: Kærleiks- heimilið, Sigurður formaður, Tilhugalíf, Vor- draumur), einnig Einar Kvaran; To fortællin- ger fra Island, 1900 (smásögur hans ,Upp og niður" og „Vonir", ein allrabesta smásaga Einars). Furðufljótt voru og skáldsögur hans þýddar. Ofurefli birtist á íslensku 1908, en á dönsku árið eftir, framhald hennar hét Gull og birtist á íslensku 1911, en á dönsku 1919, það var í þýðingu Gunnars Gunnarssonar, en Sögur Rannveigar birtust á dönsku 1923-1924 í þýðingu Valtýs Guðmundssonar. Fyrsta skáldsaga Jóns Trausta, Halla, birt- ist á íslensku 1905, en á dönsku þegar árið 1909 (í þýðingu Helgu Gad). Framhald sög- unnar, Heiðarbýlið birtist á dönsku 1918, (í þýðingu Margarethe L0bner J^rgensen). Hún þýddi líka skáldsögu Jóns, Borgir (Mod strammen, 1912). Eftir Jónas Jónasson frá Hrafnagili birtist smásagnasafnið Sagamenn- esker 1912, en hann þótti þá merkt sagna- skáld. Loks má nefna sögu Guðrúnar Lárus- dóttur Á heimleið, Kbh. 1916. Leikritun var varla orðin til á íslensku, þegar farið er að þýða hana á dönsku; þ.e. Sverð og bagall eftir Indriða Einarsson (Kbh. 1901). Þýðingar á íslenskum trúarkveðskap eru þó fyrr á ferðinni en skáldsögur; 1885 birtust trúarleg kvæði eftir 17. aldar skáld, Sigurð Jónsson, Jón Magnússon, Guðmund Erlends- son, og Hallgrím Pétursson í Nordboernes Ándsliv, III. bindi. Seinna birtist meira af því tagi í Islands lovsang gennem 1000 ár, Kbh. 1923. Vitaskuld hefur verið miklu erfiðara verk að þýða Ijóð þjóðskáldanna íslensku en sög- urnar, en þau fara þó að birtast í byrjun 20. aldar, og er þar fyrst á ferðinni safnið Ny-is- landsk lyrik, 1901 (í þýðingu Olaf Hansen). Þar eru kvæði eftir Bjarna Thorarensen, Jónas Hallgrímsson, Jón Thoroddsen, Grím Thomsen, Benedikt S. Gröndal, Pál Ólafsson, Matthías Jochumsson, Steingrím Thorsteins- son, Hannes Hafstein, Þorstein Erlingsson. Ennfremur skal nefna: Islands kultur ved ár- hundredeskiftet eftir Valtý Guðmundsson, 1902 (þar eru m.a. ljóð og lausamál eftir sömu skáld). Ennfremur er að nefna Islandsk Renæssance I Hundredaaret for Jónas Hall- grímssons F0dsel, 1907 (þar eru a.m.k. 8 ljóð Jónasar í þýðingu Olaf Hansen). Nú voru þessi íslensku ljóðskáld ekki síst kunn fyrir ættjarðarljóð, sem þáttur í stjórn- málabaráttu fyrir aukið sjálfstæði frá Dönum. Og framhald þessara Ijóðaþýðinga á dönsku ISLENSKAR BÓKMENNTIR • • A DONSKU Þýoingar íslenskra bókmennta á dönsku og viðtökur danskra lesenda og gagnrýnenda við verkum íslenskra höfunda er efni sem ÖRN ÓLAFSSON mun fjalla um og velta fyrir sér í greinaflokkinum Islenskar bók- menntir á dönsku. JÓNAS Guðlaugsson. Teikning Ásgríms Jónssonar. er ekki síst af stjórnmálalegu tilefhi. Fullveldi íslands í árslok 1918 var markað í Danmörku 1919 þannig að þjóðskáld 19. aldar voru myndarlega kynnt með 200 bls. kvæðabók, Udvalgte islandske digte fra det 19. árhund- rede, í þýðingu Olaf Hansen. Upplagið var 1000 eintök, og verður það að teljast verulegt, hversu skjótt sem það svo hefur selst. Bókinni er skipt í kafla efnislega, og hefur það sjálf- sagt gert ókunn skáld aðgengilegri Dönum. Fyrst eru 7 ættjarðarljóð, þá söguleg ljóð, árstíðabundin Ijóð, ,Á hestbaki", ástaljóð o.fl. Hér birtast mörg helstu kvæði sömu skálda og í safninu frá 1901, um 60 ljóð alls, og inn- gangur fjallar um skáldin. Að framhaldi Ijóða- þýðinga verður hér komið síðar, en þessu fyrsta og glæsilega skeiði þýðinga á íslensk- um nútímabókmenntum í Danmörku má ann- ars segja að lokið hafi þegar fullveldið fékkst, því síðan verður minna um þýðingar íslenskra bókmennta. Enda hófu íslenskir höfundar að semja bækur á dönsku nokkrum árum fyrr. f rumsamlð ó dönslcu Sú bylgja reis með mestum þróttí næstu þrjátíu ár, en hefur gætt a.m.k. fram á síðustu ár, ef ekki enn. Það hefur verið rakið, að þetta þótti ýmsum óþjóðlegt athæfi, en skáldin svöruðu því til, að þeim hefði ekki verið nokk- ur leið að lifa af því að skrifa á íslensku, og því hefði aðeins verið um það að ræða að skrifa á dönsku eða skrifa ekki - eða þá að koðna nið- ur við skriftir í stopulum frístundum frá brauðstriti (Helga Kress, bls. 9-10). Fyrstur varð til hálfþrítugur stúdent í dýralækning- um, það var Jóhann Sigurjónsson sem sendi frá sér leikritið Dr. Rung 1905. það má heita forboði, en annars fer þetta allt af stað af full- um þrótti á árunum 1911-1912.1911 sendi Jó- hann frá sér það leikrit sem gerði hann fræg- an, Fjalla-Eyvind, en það var leikið við góða aðsókn og jákvæða gagnrýni 1912. Hann samdi leikrit sín bæði á íslensku og dönsku. Síðan komu þau ört, hvert af öðru, Bóndinn á Hrauni 1912; Galdra-Loftur (Onsket) 1915; Mörður Valgarðsson (L^gneren) 1917; loks kom ljóðasafn hans á dönsku, Smaadigte 1920, en Jóhann lést ári áður, aðeins fertugur. Vinur hans Helge Toldberg skrifaði ævisögu , hans (hún birtist í íslenskri þýðingu 1965) og lýsti því m.a., að helstu frammámenn í menn- ingarlífi Dana báru Jóhann til grafar. Og ári áður en hann dó var Fjalla-Eyvindur kvik- myndaður af sænska leikstjóranum Victor Sjöström, ég vænti þess að margir íslending- ar hafi séð þá kvikmynd. En nú er Jóhann löngu gjörsamlega gleymdur í Danmörku, ég rakst aldrei á nokkurn mann - utan Árna- safns - sem þekkti nafn hans, hvað þá meir. Þegar hugleitt er hvað gerði Jóhann fræg- an í Danmörku, og hvað hratt honum síðan í gleymsku, hallast ég að því að það sé eitt og sama fyrirbærið. Hann fylgdi táknsæisstefnu (symbolisma), öðru nafni nýrómantík, sem þá setti mikinn svip á ljóðagerð, leiklist o.fl. Leikritin eru oft áberandi ljóðræn, svo sem íslendingar mega minnast af Galdra-Lofti. Sama gildir um sum vinsælustu leikskáld þessa straums um síðustu aldamót, sem eru nú flestum gleymd, t.d. Maeterlink, lengur lifði þetta í írskum leikritum, t.d. hjá J.M. Synge. En auk þess sýnist mér að Jóhann hafi beinlínis gert út á þá hleypidóma sem algeng- ir eru í Evrópu um jaðarþjóðir, sömu fordóm- ar ríkja þar um Norðmenn, Skota, íslendinga, Baska, Sikileyinga og Grikki. Þetta á að vera fámált en traust og hreinskiptið fólk með ólg- andi ástríður undir hæglátu yfirbragði, þetta er stöðluð hugmynd um „frumstæðar" þjóðir, einskonar indjánar Evrópu. Þessi annarleiki eða „exótismi" er sérlega áberandi í Fjalla- Eyvindi, vinsælasta verki Jóhanns, útlagar úr mannlegu samfélagi berjast gegn veðravíti auðnarinnar, þar lenti Halla af því hún fórnaði öllu fyrir ástina, o.s.frv. Þetta sama sigurár, 1911, komu fram tvö önnur þeirra íslensku skálda á dönsku sem mest hefur kveðið að. Fyrst er að nefna Jónas Guðlaugsson, sem hafði áður gefið út þrjár ljóðabækur á íslensku. Sú fyrsta, Vorblóm, birtist þegar hann var aðeins 18 ára, og var þokkaleg. Ari síðar birti hann Tvistirni í félagi við Sigurð Sigurðsson frá Arnarholti, sem þótti bera af þar. En 1909 kom svo Dagsbrún Jónasar, verulega góð bók, með sígildum ljóð- um. Vonandi er enn fáanlegt úrval ljóða Jónasar, sem Hrafn Jökulsson gaf út fyrir fá- einum árum, Bak við hafið. Jónas kvaddi þjóð sína með nokkurri beiskju, í ýmsum ljóðum Dagsbrúnar segir hann hana lítt kunna að meta skáldskap. Þau kvæði bera nokkurn keim af Steingrími Thorsteinsson, sem Jónas dáði mjög, t.d. Þjóðskáldið: Hunangsflugan blóm afblómi bjartan flaug um sumardag, hitti fjólu á haugi eina, henni flutti ástarbrag. Maðkaflugum fannst það skrítið aðfjólan, þessi tildursmíð, hlyti söng - og sögðu reiðar: Svona ljóð erþjóðarníð! Jötunuxinn hafði heyrt það. „Heyrið", sagði 'ann, „annað lag!" Hófsvo söng um haugsins gæði helgan feðra-mykjubrag. Hrifnar allar haugsins flugur hlustuðu á hans mykjuóð: þetta er köllun, />arna er andi. þessi kann aðyrkja ljóð! Hvert hans orð er eins og meitlað út úr vorum mykju-daun, ættlands prýði, haugsins heiður hijóttu þökk - og skáldalaun! Jónas sigldi síðan til Noregs, og birti þar - á norsku - ljóðabókina Sange fra Nordhavet 1911, hún geymdi m.a. þýðingar á ljóðum úr Dagsbrún. Fljótlega fluttist hann til Dan- merkur og gaf þar út frumortar danskar bækur, Viddernes Poesi 1912, og Sange fra de blaa Bjærge, 1914. Jónas þýddi líka Frú María Grubbe eftir J.P. Jacobsen, sem þá var mikil tískuskáldsaga í Danmörku, og telst enn til öndvegisverka bókmenntaarfsins. Ekki var sú þýðing góð (birtist 1910), og seld- ist víst svo illa, að útgefandinn, Gyldendal vildi ekki meira af svo góðu. En Jónas samdi sjálfur tvær skáldsögur á dönsku, Sólrún og biðlar hennar 1913, og Monika 1914, auk þess smásagnasafnið Breiðfirðingar 1915. Þetta var mikil velgengni hjá erlendum höfundi. Sólrún er, eins og titillinn bendir til, borin uppi af átökum ástarþríhyrnings. Persónur eru samkvæmt fyrrnefndri forskrift um ólg- andi ástríður undir fálátu yfirborði, enda eru íslendingasögurnar í bakgrunni, einkum Laxdæla, og þær eru áberandi fyrirmynd stíls. Þessi danski texti ber auk þess svo mik- ið svipmót íslensku, að það getur naumast stafað af lélegri dönskukunnáttu, heldur er það augljóslega liður í samræmdri skáldskap- arstefnu, að bera fram „þetta villta, ís- lenska". Töluvert er og um gamla íslenska þjóðhætti og þjóðtrú. Sögumaður er alvitur og sínálægur, tekur afstöðu fyrir hönd les- enda, eins og títt er í skemmtísögum, og er bókmenntagildi Sólrúnar ekki áberandi - nema í náttúrulýsingum, sem eru fyrirferðar- miklar, ljóðrænar og fallegar. Sú bók birtíst ásamt Breiðfirðingum fljótlega á íslensku (í þýðingu Guðmundar Hagalín), enda þóttí Jónas með efnilegustu íslenskum skáldum, þegar hann lést úr berklum á Skagen, aðeins 29 ára. Þýsk kona hans hafði orðið að flytjast til foreldra sinna vegna fátæktar þeirra, en þau áttu einn son, sá hét Sturla, og varð síðar atkvæðamikill listfræðingur í Hollandi, starf- aði þar við listasafn, en lést fyrir tveimur ára- tugum. Nú er Jónas löngu gjörsamlega gleymdur Dönum. GUÐNÝ Magnúsdóttir leirlistakona opnar sýningu á neðri hæð í Gerð- arsafni laugardaginn 8. nóvember kl. 15. Saga lífs og menningar er fólgin í jörðinni. Þessa eilífu hringrás frá jörðu til jarðar túlkar Guðný með formum sem um- myndast og taka ýmsum stigbreytingum frá lífsferli til steingervinga. „Mér finnst mjög heillandi tilfinning að lesa sögu í gegnum jörðina," segir Guðný. „Lestur jarðarinnar segir okkur hver við vorum og hvaðan við komum." Sjö formhópar verka eru á sýningunni sem allir tengjast innbyrðis. Brot sem eru eins og grafin úr jörðu með mynstur- glefsum sem vísa til forn-keltneskrar mynstur- gerðar og gróðursins sem er hráefni leirsins. Formfóst brotin, sem við lesum eins og vitnis- burð um forna menningu, ummyndast og verða lífræn, það er líkt og formið sjálft gleypi • • JORÐ AF JORÐU mynstrið svo ytra borðið afmyndast og fer að iða af lífi. Þetta eru form sem höfða til tilfinn- ingarinnar, þau minna á steingervinga eða nýjabrum sem hefur ekM enn skapað sína sögu. Lífsferlið er rakið áfram og til baka aftur. Inn- tak sýningarinnar er fólgið í efninu. Formið, áferð leirsins og teikningin eru samtvinnuð í frásögn af sögu jarðarinnar. Listakonan fetar nýjar slóðir með lífrænum formum. „Það er mikil ögrun að takast á við það að túlka lífrænt efhi," segir Guðný. „Augnablikið er fryst og líkt og þegar tekin er ljósmynd, eftir andartak hef- ur formið ummyndast á nýjan leik." Á efri hæð safnsins verður opnuð sýning á nýjum aðföngum. Þetta eru annars vegar verk sem Listasafn Kópavogs hefur keypt síðastlið- in þrjú ár og hins vegar gjafir sem safninu hafa borist. Á sýningunni eru olíumálverk, vatnslita- myndir, teikningar, þrykk, skúlptúr, gler- myndir og textflverk. Verkin eru eftir íslenska og erlenda Ustamenn en elsti listamaðurinn sem á verk á sýningunni er Barbara Árnason. Sýningunni lýkur sunnudaginn 21. desember. Safnið er opið frá kl. 12-18 alla daga nema mánudaga. Morgunblaðið/Þorkoll GUÐNÝ Magnúsdóttir sýnir í Gerðarsafni. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 8. NÓVEMBER 1997 7

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.