Lesbók Morgunblaðsins - 08.11.1997, Blaðsíða 9

Lesbók Morgunblaðsins - 08.11.1997, Blaðsíða 9
Stephanssonar, jafnvel þótt „hörundslitur og höfuðskejjar" eigi ekki saman?6 Hvernig ætla pm-istar að andmæla þeirri ríkjandi skoðun flestra hefðbundinna siðfræðinga að hreinn málmur hins sammannlega skyggi hvarvetna á glópagull breytileikans? Pm-istar ráfa um á fræðilegum vegleysum og reisa „villivörður"; en svo segir Stephan G. okkur að sveitafólk á íslandi hafi nefnt þær vörður sem einhver hlóð að óþörfu í nánd við vel merkta vegi.7 Slíkt villuráf er engin nýlunda í hugmyndasögunni heldur virðist einatt fylgja lokum ákveðinna tímabila eða blómaskeiða. Tómhyggjan - nöiilisminn - sem reið húsum meðal menntamanna í lok 19. aldar er þar gott dæmi og að ýmsu leyti sam- bærilegt við pm-ismann nú. Er skýringarinnar á hnignunarheimspeki pm-ismans að leita í loftfimleikum hefðbund- inna heimspekinga sem fjarlægst hafi við- fangsefni hversdagsins? Þvert á móti: Ýmis samtímaheimspeki er nú hagnýtari en nokkru sinni fyrr. Það er frekar, eins og ég drap á í fyrstu grein, að samtímaheimspekin sé ekki nógu altæk lengur til að þjóna þörf- um fjöldans. Hugur fólks - ekki síst mennta- manna - hneigist að hinu ótrúlega fremur en hinu nærtæka. Þorstinn í allsherjarskýringar og víðfeðmar samsæriskenningar er óslökkvandi. Sigurður Nordal minnti okkur eitt sinn á hvernig það hefði orðið hlutskipti margra mætra manna að gleypa í æsku í sig kreddur sem seinna hafi orðið sem „bögglað roð fyrir brjósti þeirra" og þeir loks hafnað án þess að verða lausir við eftirstöðvarnar. Þeir hafi reynt að hrista þær af sér með yfir- borðsvisku en eftir hafi setið niðurbældur ótti við öll trúarbrögð sem í raun sé ekki ann- að en umhverfð kreddufesta.8 Ég held að þarna sé komin enn nærtækari skýring á sál- arlífi pm-ista en sú, sem sumt raunvísinda- fólk hefur stungið upp á, að þeim hafi einfald- lega gengið illa í skóla sjálfum og því fengið óbeit á öllum skólasannindum (damnant quod non intelligunty. Nei, mergurinn málsins er sá að flestir pm-istanna eru uppflosnaðir marxistar og fagna nú nýrri alheimskreddu gegn ðllum alheimskreddum, fyrst þeirra eigin er fallin. Ekki sakar heldur að nýja kreddan lætur þeim í té allt það bitastæðasta úr hinni gömlu: rómantíska lotningu fyrir duldum öflum sem engir nema kjaftastéttirn- ar geti fengið innsýn í; hulið samsæri hóps gegn hópi, manns gegn manni - og þar fram eftir götum. Hvenær hjaðnar arnsúgur pm-ismans? Enginn veit hvað býr undir stakki nýrrar aldar; en þverrandi áhugi á pm-isma í bygg- ingarlist vekur vonir um að þessi lista- og fræðakross ofanverðrar 20. aldar verði ekki eilífur. Víðar í listheimum má greina viðreisn handverks í stað froðusnakks. Óskandi væri að hruni pm-ismans fylgdi almennt aftur- hvarf til hugsjóna upplýsingarinnar, er hafa sem betur fer varðveist í hópum hefðbund- inna heimspekinga og raunvísindamanna: hugsjóna þar sem hlutlæg þekkingarleit, sammannlegur skilningur og eining alls mannkyns eru höfuðkeppikeflin. Fráleitt er að túlka slíkar hugsjónir, eins og pm-istar gera, sem eftirsókn eftir Stóra Sannleik. Engir gera sér betur grein en heimspekingar og raunvísindamenn fyrir vansönnun vísinda- legra kenninga: að öll vísindi séu eðli sínu samkvæmt barmafull af ósönnuðum - og jafn- vel ósannanlegum - tilgátum.9 Það eru pm- istarnir og andlegir lagsnautar þeirra fyrr og síðar sem leita Sannleikans með stóru S-i. Við hin höfum meira áhuga á safni litlu sann- indanna sem skref fyrir skref gera okkur lífið bærilegra og tilveruna bjartari, eins og raun- in hefur orðið fyrir allan þorra jarðarbúa á 20. öld. Tilvísanir: 1 Um Sokal-málið má m.a. lesa hjá Boghossian, P., „What the Sokal Hoax Ought to Tell Us", Tfmes Literary Supplement, 13. des. (1996). 2 „Vofa gengur nú Uósum logum um heiminn - vofa Marx!" (viðtal við Derrida frá árinu 1993), Tímarit Méla og menningar, 55 (1994). 3 Páll Skúlason, „Að vera á skilafrestí: Um heimspeki Jacques Derrida", Tímarit Máls og menningar, 55 (1994). 4 Hugtakið „scriptocentrism" þigg ég úr ágætri bók Dissanayake, E., Homo Aestheticua (New York: Macmillan, 1992) en þar skilgreinir hún m.a. „heims- list" í dásamlegu ósamræmi við allan pm- isma. 5 Gísli Pálsson, „Hið islamska bókmenntafélag: Mann- fræði undir jökli" .Skírnir, 167 (vor 1993), bls. 98 og 110. 6 Stephan G. Stephansson, Bréf og ritgerðir, III (ReykjavflK Gutenberg, 1947), bls. 220. 7 Sama rit, IV (1948), bls. 315. 8 Nordal ræðir um þetta í formála sinum að Þyrnum Þorsteins Erlingssonar (Reykjavík: Helgafell, 1943). 9 Þorsteinn Gylfason fjallar m.a. um vansönnun vísinda- kenninga í ritgerð sinni, „Sannleikur", ( Er vit / vís- indum?, ritstj. Andri Steinþór Björnsson, Torfi Sig- urðsson og Vigfús Eiriksson (Reykjavík: Háskólaút- gáfan, 1996). Höfundur er doktor f heimspeki og dóscnt við Háskólann á Akureyri. FRANKL ER FARINN EFTIR HÓLMFRÍÐI GUNNARSDÓTTUR Kjarni kenningg Fronkl er, að mestu máli skipti fyrir ein- staklinqinn ao hann qeri sér qrein fyrir til hvers hann lifi, - oð hgnn hgfi eitthvað til gð lifa frrir. Tilgan^urW er einstaklingsbundinn og breytilegur frá degi til dags. VIKTOR Frankl, höfundur bókarinnar Leitín að til- gangi lífsins er farinn. Vinkona mín, sem er sannkristin kona, er vön að nota þetta orðalag um dauðann. Hjarta Frankls hætti að slá 2. september siðastnðinn. rians hefur verið minnst víða um heim, enda hefur bókin hans um leitina að tilganginum selst í milljónum eintaka og verið þýdd á fjölmörg tungumál. Hún hefur verið tahn ein af tíu áhrifamestu bókum heimsins. Velgengni heiinar fór reyndar dálítið í taugarnar á höfundinum því að hann skrifaði yfir þrjátíu bækur til viðbótar en engin þeirra náði viðlíka fótfestu og þetta litla kver, sem hann skrifaði í striklotu á níu dögum. Hann ætlaði fyrst að gefa bókina út undir dulnefni, en var svo tal- inn á að gangast við henni, nafh hans yrði kverinu til framdráttar. Aratugum síðar, þegar höfundurinn var níræð- ur, kom fram í viðtali að hann fengi að meðaltali 23 þakkar- bréf á dag frá fólki sem segði að bókin hefði breytt lífi þess. Frankl fæddist í Vínarborg árið 1905. Þegar hann var sextán ára las hann grein eftir Sigmund Freud sem hafði þau áhrif á hann að hann hleypti í sig kjarki og skrifaði hinum heimsþekkta sálgreini. Freud varð svo hrifinn af tilskrifinu að hann hafði samband við piltinn og bauðst til að koma athugasemdum hans á fram- færi í vísindatímariti. Það mun hafa orðið af birtingunni í fyllingu tímans. Frankl kynntist Freud síðar og mat hann mikils þótt hann hefði ýmislegt við kenningar hans að athuga. Frankl mótaði sjálfur kenningu í sálarfræði, sem hann kallaði lógóþerapíu, en logos er grískt orð sem hefur margar merkingar. Hjá Frankl merkir það tilgang eða markmið. Þegar Frankl var tekinn höndum og fluttur til Auschwitz var hann nýgiftur og konan hans með barni. Hann hafði fengið aðvaranir og stóð með vegabréf til Bandaríkjanna í höndunum, þegar honum snerist hugur og hann hætti við að flýja. Honum fannst hann ekki geta yf- irgefið ættingja sína og föðurland. Hann tók þá stefnu sem hann átti síðar eftir að taka miklu oftar, þ.e. að taka því sem forlögin ætl- uðu honum. Hann missti konuna sína, móð- ur, föður og bróður i gasklefunum, en systir hans hélt lífi því að hún hafði flust til Banda- ríkjanna. Frankl skrifaði bókina Leitin að tilgangi Ufsins eftir veru sína í fangabúðum nasista. Þótt þarna segi frá fangavist er megintil- gangurinn ekki að segja sögur úr útrýming- arbúðum heldur eru dæmin tekin þaðan til að leiða rök að kenningum höfundarins. Hann telur nefnilega að fyrst unnt var að finna tilgang í útrýmingarbúðum, sé alls staðar tilgang að finna. Kjarni kenninganna er að mestu máli skipti fyrir einstaklinginn að hann geri sér grein fyrir til hvers hann lifi, - að hann hafi eitthvað að lifa fyrir. Til- gangur lífsins er einstaklingsbundinn og breytilegur frá degi til dags. Það sem máli skiptir er þess vegna ekki tilgangur lífsins almennt, heldur sérstakur tilgangur einstak- lingsins á tilteknum tíma. Frankl taldi að það að hafa haft eitthvað til að lifa fyrir hefði bjargað lífi hans, og að þeir sem höfðu slíkt haldreipi hefðu haft betri lífsmöguleika en aðrir fangar. I hans tilfelli var það handrit að vísindariti sem VIKTOR Emil Frankl hann vildi umfram allt ljiika við sem hélt honum uppiv Það var enginn dans á rósum sem beið þeirra sem komust lífs af úr fangabúðunum. Skilningsleysi og fálæti særðu fangana djúpt og margir urðu að þola það að enginn beið þeirra þegar heim kom. Þeir voru ófáir sem gátu ekki afborið það sem beið þeirra hand- an girðinganna. En Frankl átti framtíð fyrir sér. Hann eignaðist aðra konu. Dóttir þeirra er stjórn- arformaður stofnunarinnar í Vín sem ber nafn föður hennar. Frankl starfaði lengi sem sérfræðingur og kennari í geðlæknisfræði og taugasjúkdómum í Vín. Hann ferðaðist víða og hélt fyrirlestra, var útnefndur heiðurs- prófessor við margar menntastofnanir og síðast í fyrrahaust frétti ég af honum við ræðupúltið. I fyrrnefndu viðtah við Frankl níræðan sagði hann m.a. „Þú spyrð hvort mér verði enn hugsað til þessa [fangavistarinnar]. Það líður ekki sá dagur að ég geri það ekki! Og ég vorkenni hálfvegis yngra fólki sem kynntist ekki fangabúðunum eða stríðinu og hefur ekkert því líkt til að mæla erfiðleika sína við... Enn þann dag í dag, þegar mér er að daprast sýn eða stend andspænis einhverjum alvarlegum erfiðleikum eða mótlæti... þarf ég aðeins að hugsa mig um eitt sekúndubrot, og ég dreg djúpt andann. Hvað hefði ég ekki viljað gefa til þess þá að ég hefði ekki haft við meiri vandamál að glíma en þessi!" Ég átti því láni að fagna að lesa bókina Leitin að tilgangi lífsins fyrir mörgum árum. Kanski breytti hún lífi mínu eins og svo margra annarra. Að minnsta kosti fylgdi hún mér í mörg ár, og það var erfið glíma að koma textanum yfir á íslensku. Bókin kom út hjá Háskólaútgáfunni fyrir síðustu jól. Þýð- ingin var erfið vegna þess að Frankl bjó til mörg orðasambönd yfir hugtök sem vanda- verk var að koma til skila. Ýmislegt var líka óljóst og á ég skuld að gjalda þeim mörgu sem reyndu að finna með mér lausn á ýms- um viðfangsefnum. Tvisvar var þrautalend; ingin að skrifa til stofnunar Frankls í Vín. I fyrra skiptið kom svar um hæl í rafpóstinum, en þá var spurningin um aðstæður í fanga- búðunum. Seinni spurningin fjallaði um til- vitnun sem ég fann hvergi og guðfræðipró- fessorar, prestar og sérfræðingar í gyðinga- ritum þekktu ekki. Samt var setningin svo kunnugleg, - eins og sjálfsagður hlutur, eins og gamalkunnugt stef. ... Fangarnir eru að staulast áfram snemma að morgni á leið til vinnu. Verðirnir ráku þá áfram með harðri hendi. „Menn mæltu varla orð frá vörum. Napur vindurinn ýtti ekki undir orðræður. Maðurinn sem gekk við hlið- ina á mér og faldi varirnar á bak við uppbrettan kragann hvíslaði allt í einu. - Hugsaðu þér ef konurnar okkar sæju okkur núna. Von- andi hafa þær það betra í búð- unum þar sem þær eru og vita ekki hvað er að gerast hjá okkur. Þá fór ég að hugsa um kon- una mína. Og meðan við staul- uðumst áfram kílómetra eftir kílómetra, hrösuðum í hálku, studdum hvor annan öðru hvoru, drógum hvor annan upp og áfram, sögðum við ekkert en vissum báðir að hvor um sig var að hugsa um konuna sína. Ég leit stundum til himins þar sem stjörnurn- ar voru að fölna og bleikt Ijós morgunsins að brjótast fram á bak við dimma skýjabakka. En hugur minn hélt sér fast við myndina af konunni minni og hugarsýnin var kynlega skýr. Eg heyrði hana svara mér, sá bros hennar, opinská- an, örvandi svipinn. Eg varð gagntekinn. I fyrsta skipti á ævinni fann ég sannleiksgildi þess sem svo mörg skáld hafa kveðið um og margir hugsuðir tahð kórónu viskunnar, þ.e. að ástin er það æðsta og göfugasta sem mað- urinn getur öðlast... Jafnvel við erfiðustu ytri aðstæður sem hægt er að hugsa sér, þar sem ekki er nokkur leið að njóta sín í verkum sínum og þar sem eina afrekið er að þjást á réttan hátt, að þjást með sæmd, - getur maðurinn öðlast sælu með því að hugsa kærleiksríkt til þeirrar mynd- ar sem hann ber með sjálfum sér af elskunni sinni. f fyrsta skipti á ævinni skildi ég hvað átt er við með orðunum: Sælir eru englarnir sem eilíft horfa með elsku á óendanlega dýrð." Það var þessi síðasta setning sem olli mér erfiðleikum. Ég fann ekki tilvitnunina og hvorki lærðir né leikir á íslandi gátu fundið hana. Eg sneri mér því loks til stofnunarinn- ar í Vín og spurði á rafpóstinum. Hvar er þessa tilvitnun að finna? Eftir nokkra daga kom svarið. Dr. Frankl kannaðist við tilvitunina en tnundi ekki hvaðan hún var tekin. Hann kom ekki lengur fyrir sig því kvæði. Höfundur er hjúkrunarfræðingur. ŒSBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/USTIR 8. NÓVEMBER 1997 9

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.