Lesbók Morgunblaðsins - 08.11.1997, Blaðsíða 19

Lesbók Morgunblaðsins - 08.11.1997, Blaðsíða 19
HEINRICH von Kleist var af prússneskri hermannaætt en sannfærðist á unga aldri um að enginn æðri tilgangur væri með sköpunarverkinu og dró þá ályktun að skáldskapur væri eina réttlæting tilverunnar. Kleist samdi ótímabær verk en í dag telst hann til höfuðsnillinga þýskrar tungu. Þetta mun vera í fyrsta sinn sem verk eftir Kleist er sett á svið hér á landi. Heinrich von Kleist fæddist árið 1777 í smá- borginni Frankfurt an der Oder um 50 kiló- metra fyrir austan Berlín, þar sem nú eru landamæri milli Póllands og Þýskalands. Þetta var í miðju Prússlandi og mikið veldi á Prúss- um á þessum árum. Kleist var af gamalli prúss- neskri aðalsætt og karlmenn í ættinni höfðu verið foringjar í prússneska hernum í marga ættliði svo framtíðin virtist vera beinn og breið- ur vegur fyrir piltinn. Hann gerðist undirfor- ingi í hernum fimmtán ára gamall og var orðinn liðsforingi aðeins tvítugur. Kleist hefði eflaust átt glæstan frama fyrir sér ef hann hefði ekki verið friðlaus af sannleiksþrá, ofurmannlegum metnaði og banvænni sjálfsfyrirlitningu. Hann ætlaði sér að verða mesta skáld samtíðar sinnar og skaut sig 34 ára gamall. Til eru nokkrar teikningar af Kleist og þær sýna okkur ungan^ mann með stór augu og mjúkt barnsandlit. I bréfi sem hann sendi Ulri- ke systur sinni í febrúar 1801 kvartar hann yfir því að ná ekki að aðlagast fólki. Hann segist ekki geta verið hann sjálfur þegar hann sé á meðal fólks heldur þurfa alltaf að leika eitthvað hlutverk og sér finnist það afar óþægilegt. Samtímamenn segja að hann hafi kunnað best við sig sitjandi uppréttur í rúminu með pípu- stert í munninum og blýant og blað við höndina. Og þeir segja að hann hafi roðnað og stamað ef hann þurfti að tala í fjölmenni. Hann var oft viðutan og þögull en svo gátu flóðgáttir opnast og orðflaumurinn ruddist út þangað til hann rakst á einhverja hindrun - það gat verið undr- unarsvipur eða áhugaleysi viðmælandans - og þá snarþagnaði Kleist. Hann gat aðeins talað í krampakenndum æsingi eða þagað og það er kannski skýringin á því hvernig hann skrifar. Hann skrifar eins og hann standi á öndinni, eins og hann megi engan tíma missa því hann geti tapað þræðinum og þá sé allt tapað. Kleist samdi átta leikrit á sinni stuttu ævi, orti fáein ljóð og skrifaði smásögur, ritgerðir og anekdótur. Hann varð þess aldrei aðnjótandi að sjá leikrit sín sett á svið og lá í meira en hund- rað ár í kaldri gröfinni áður en hann hlaut þann orðstír sem hann þráði í lifanda lífi. Ástæðan fyrir þessu fálæti liggur sennilega í því að þótt Kleist hafi sjálfur verið barn síns tíma, þá voru verk hans ótímabær. Þau flokkast hvorki undir klassík né rómantík sem voru allsráðandi stefn- ur þegar Kleist var að skrifa. Hann var ekki „uppgvötaður" fyrr en á öðrum og þriðja ára- tug þessarar aldar og er stundum kallaður fyrsti þýski módernistinn. Rauði þráðurinn í öilu sem hann skrifar er óttablandin vissan um að engin æðri merking eða tilgangur sé til í sköpunarverkinu, að líf okkar sé algjörlega undirorpið tilviljunum. I dag er Kleist ekki að- eins mest leikna leikskáld Þjóðverja, að undan- skildum Berthold Brecht, heldur eru sögur hans og ritgerðir taldar til þess snilldarlegasta sem skrifað hefur verið á þýska tungu. KLEIST sagði sig úr prússneska hernum 22 ára gamall, trúlofaði sig og skrifaði niður nokkrar lífs- reglur því nú stóð mikið til. Hann ætlaði að vera frjáls maður sem lætur ekki tilviljanir ráða hvað úr honum verður heldur eigið hyggjuvit og dómgreind. Hann ætlaði að helga líf sitt vísindum og fræðum og stúderaði stærðfræði, efnafræði og heimspeki af miklu kappi. Kleist var barn síns tíma í þeim skilningi að hann trúði á mátt menntunar og upplýsingar. Það sem virtist ófullkomið og óskiljanlegt var ekki veröldinni að kenna heldur þekkingarskorti mannsins. En svo hrynur skyndilega þessi bláeyga skynsemistrú og hann fyllist örvæntingu. Tuttugasta og annan mars 1801 skrifar hann unnustu sinni Wilhelminu von Zenge frægt bréf þar hann segist hafa lesið hina „svokölluðu kantísku heimspeki". Honum er mikið niðri fyrir og segir að lesturinn hafi skek- ið sál sína þannig að „æðsta markmið lífs míns er nú sokkið". En nú þarf ég að komast skýrt að orði, skrifar hann, svo þú vitir hvað ég á við: „Ef maðurinn hefði grænt gler í stað augna hlyti hann að álykta að allir hlutir sem hann horfði á með þessum gleraugum væru grænir - og hann gæti aldrei skorið úr um hvort augun sýna hlutina eins þeir eru eða hvort augun ljái ekki hlutunum eiginleika sem tilheyra þeim ekki heldur augunum sjálfum. Og þannig er það með skilningsgáfu okkar. Við getum ekki greint hvort það sem við köllum sannleika er sannleik- ur í raun og veru eða eitthvað sem okkur virðist vera sannleikur". Immanuel Kant var mest lesni heimspeking- ur Þjóðverja um þessar mundir en ekki er vitað til að hin kantíska heimspeki hafi steypt nokkrum manni í hyldýpi örvæntingar og til- vistarkreppu nema Heinrich von Kleist. Lengi HEINRICH von Kleist. Krítarteikning eftir Wilhelmínu frá 1806. HEINRICH VONKLEIST Um helgina hefjast sýningar Islenska dansflokksins á verkinu „Trúlofun í St. Dómingó" effír þýska danshöf- undinn Jochen Ulrich. Það byggist á samnefndri smá- sögu eftir þýska skáldio Heinrich von Kleist. HJALMAR SVEINSSON fjallar hér um skáldið. vel gengu ritskýrendur að því sem vísu að Kleist hafi verið að lesa „Gagnrýni hreinnar skynsemi", sem kom fyrst út 1781, þegar hann varð fyrir áfallinu. En ef svo er þá hefur Kleist misskilið Kant. Kant segir að vísu í þessu verki að allt sem við skynj- um lúti fyrirframgefnum skilyrðum og að þessi skil- yrði ráðist af gerð manns- hugarins. Við erum til að mynda þannig gerð, sam- kvæmt Kant, að við getum aðeins skynjað hluti sem gerast i tíma og rúmi. Það sem er fyrir utan og ofan tíma og rúm getum við ekki skynjað og ekkert vit- að um. En þetta þýðir ekki að allur sannleikur sé af- stæður og þekkingin heila- spuni eins og Kleist virðist halda. Kant tekur skýrt fram að hann haldi ekki að heimurinn sé hugarburður okkar heldur gangi honum það eitt til að athuga hvaða skilyrðum og takmörk- unum þekking okkar á veröldinni er háð. Auðvitað hefur sálarkreppa Kleists átt sér dýpri og sálrænni rætur því hann virðist hafa fyllst einhverjum viðbjóði á lífinu og mikilli sjálfsfyrirlitningu. Margir hafa tekið eftir að bréf hans til unnustu sinnar Wilhelminu eru dá- litið einkennileg því ástríðuhitinn í þeim er ein- göngu í höfðinu á Kleist og hringsnýst um fræði og vísindi. Sennilega hafði Kleist meiri og lík- amlegri áhuga á karlmönnum en konum sem var ekki mjög heppilegt fyrir prússneskan her- mann, embættismann og aðalsmann. En það er erfitt að segja hvaða sálræn áhrif það hefur haft á skrif hans. Talið er að Kleist hafi skrifað rit sem hét „Saga sálar minnar" en það týndist. Á síðari árum hafa sérfræðingar í Kleist rýnt nánar í barnatrú Kleists á sannleika og mátt menntunar. Það er skemmst frá því að segja að Kleist varð strax sem bráðger unglingur fyrir miklum áhrifum af skáldinu Wieland og kenn- ara sínum, eðlisfræðingnum Christian E. Wiinsch, en þeir settu báðir sannleiksþrá og þekkingarviðleitni mannsins í kosmólógískt og guðdómlegt samhengi. í bréfirra til Wilhelminu segist Kleist hafa trúað því að „fullkomnunin" væri „markmið sköpunarverksins" og að eftir Henriette Vogel dauðann myndum við þróa áfram það stig fullkomn- unar sem við næðum hér á jörðu niðri á einhverjum öðrum stjörnum og nota þar þekkingu og sannleika sem við hefðum aflað í þessu lífi. „Og þess vegna kæra Wilhelmine" segir Kleist „voru sannleikur og menntun trúarbrögð mín og helgidómur sálar minn- ar". Slíkar hugmyndir voru algengar á upplýs- ingatímanum og ganga all- ar út frá því að veröldin hljóti að vera alfullkomin því hún sé sköpunarverk guðs. Þeir sem skoða og rannsaka veröldina, nátt- úrufræðingar og eðlis- fræðingar, öðlast ekki að- eins innsýn í eðli hlutanna heldur líka í tilgang sköp- unarverksins og þar með vilja guðs. En full- komnun mannsins, sem getur þróast áfram á öðrum stjörnum eftir dauðann, felst einmitt í því að koma auga á þennan tilgang og gera sér grein fyrir þessum viija. Ef maður hefur þennan bakgrunn í huga er sennilegast að Kleist hafi fyllst hinni miklu ör- væntingu við að lesa þriðju gagnrýni Kants: „Gagnrýni dómgreindarinnar". Þar fjallar Kant um tilgangshyggju (Teleologie) og færir sterk rök að því að við getum aldrei vitað með neinni vissu hvort það er tilgangur í náttúrunnni og þð svo væri segði það ekkert um vilja og hugsanir guðs. Það hlýtur að hafa verið áfall fyrir korn- ungan mann með svo háleit markmið að lesa þessi orð því varla fór Kant með staðlausa stafi. Svo mikið er víst að uppfrá þessu varð það að þráhyggju hjá Kleist að sköpunarverkið segi okkur ekkert um vilja guðs, að ekki sé hægt að finna neinn æðri tilgang í veröldinni og að mannlegt líf sé undirorpið tilviljunum. Og hann sér sannanir hvar sem hann kemur. Hann þeys- ir um sumarið til Parísar en einhvers staðar á leiðinni fælir hrínandi múlasni hestana og vagn- inn fer á hliðina. Kleist sleppur með skrekkinn en skrifar hæðnislega til unnustu sinnar að ekki þurfi annað en óhljóðin í múlasna til binda endi á mannslíf. Og hvar er þá tilgangurinn með þessu öllu saman og hinn „guðlegi" vilji? Kleist var ekki lengi í París því hann var ekki aðeins kominn með viðbjóð á vísindum og fræð- um, heldur líka á hræsni og lygi í þjóðfélaginu. Honum finnst parísarbúar ömurlegir og sest að á lítilli eyju í Aare stöðuvatninu í Sviss. Hann ætlar að gerast bóndi og lifa í sátt við náttúruna en missir þolinmæðina og er kominn aftur til Þýskalands eftir hálft ár. Og nú eru góð ráð dýr; sannleikur vísindanna fullnægir honum* ekki og hann er ekki efni í bónda. Hann sveifl-" ast milli vanmáttarkenndar og mikilmennsku- æðis. Hann íhugar sjálfsmorð og ætlar að verða nýr Shakespeare. Úr því engan öruggan sann- leika er að finna hér á jörðu niðri liggur beinast við að skálda hann upp. Héðan í frá verður skáldskapurinn eina réttlæting tilverunnar. Eftir að hafa brugðið búi í Sviss fór Kleist með Ulrike systur sinni til Weimar og var gest- ur hjá skáldínu Wieland í hálft ár en hrökklað- ist þaðan því 13 ára gömul dóttir Wielands varð veik af ást. Hann heldur til Leipzig og Dresden og fer síðan fótgangandi með vini sínum von Pfuel til Bern, Mílanó, Genf og Parísar. Síðan snýr hann aftur til Þýskalands sjúkur á sál og • - líkama. Hann fær lækningu í Mainz og flýtir sér þaðan til Berlínar en er kominn eftir nokkra mánuði til Königsberg sem opinber prússnesk- ur embættismaður. Nokkru síðar hefur hann sagt skilið við embættismannastéttina og er staddur á viðsjárverðum tímum í Frakklandi. Prússnesi herinn hefur beðið ósigur fyrir herj- um Napóleons. Kleist er handtekinn, sakaður um að vera njósnari Prússa, og látinn dúsa í fangelsi í hálft ár. Þegar hann er laus úr prís- undinni fer hann slyppur og snauður til Dres- den, býr þar um tíma, og ætlar svo að æða til Vínar jafnvel þó hann viti að styrjöld geisar milli Austurríkismanna og Frakka. Hann er handtekinn á vígvöllunum við Aspern og dreg- ur uppjfrumsamin ættjarðarljóð þegar hann er spurður um skilríki. Ekkert er vitað um afdrif hans næstu mánuðina en sá kvittur breiðist út í Berlín og Königsberg að Kleist sé látinn. Svo " skýtur hann upp kollinum í Prag og fer þaðan til Berlínar í ársbyrjun 1810. Hann er 32 ára gamall og dvelur í höfuðborginni þessi tæpu tvö ár sem hann á eftir ólifuð. í Berlín gengur Kleist í klúbb rithöfunda og listamanna og þykir kynlegur kvistur. Hann er búinn að semja öll leikritin sín en enginn vill setja þau upp. Sama ár kemur út fyrra bindið af Frásögnum (Erzáhlungen) og þar eru þekkt- ustu sögurnar hans: Michael Kohlhaas, Das Erdbeben in Chili, Die Marquise von O ... ' I október kemur út fyrsta eintakið af „Berliner Abendblátter". Blaðið var nýjung í blaðaheim-»„ inum, því það kom út daglega og alltaf seinni part dags. Þetta var fjórblóðungur og birti glóðvolgar lögreglufréttir, já fréttir af eldsvoð- um, slysum, ránum, morðum og öðrum æsileg- um atburðum i höfuðborginni. Blaðið var aug- lýst á plakötum út um alla borg og fyrstu ein- tökín gefm út í stórum upplögum.og dreift ókeypis. Allt var þétta mjög nýstárlegt enda leið ekki á löngu þar til blaðið rokseldist. Rit- stjóra blaðsins var hvergi getið en hann hét Heinrich von Kleist. KLEIST birti nokkrar sögur, rit- gerðir og fagurfræðilegar hug- leiðingar í blaðinu sínu og fjöl- margar anekdótur sem eru sum- ar hverjar hreinasta snilld. Því miður leið ekki nema hálft ár þangað til „Berlínska kvöldblað- ið" hætti að koma út. Heimilda- * maður blaðsins hjá lögreglunni hætti störfum og þá var ekki hægt að birta nýjustu löreglu- fréttirnar lengur og við það fækkaði kaupend- um jafn snögglega og þeir höfðu orðið til. Gjald- þrot blasti við. Þar við bættist að Kleist hættir að fá lífeyri sem hann hafði fengið eftir króka- leiðum frá drottningunni. Hann reynir í ör- væntingu sinni að ganga aftur í prússneska herinn, sem liðsforingi auðvitað, en er hafnað enda ekki í náðinni hjá hirðinni. Honum finnst nú að sér séu allar bjargir bannaðar og að allt hafi mistekist. Hann er misheppnað skáld og veit ekki hvernig hann á að lifa. Loksins afræð- ur hann að láta gamlan draum verða að veru- leika. Hann ætlar að fremja sjálfsmorð - en vantar einhvern til að ganga með sér í dauðann því hann vill ekki deyja einn. Þetta er lokasen- an í lifi hans og hún verður að heppnast. Hamv finnur unga og fallega konu í Berlín sem á vi# þungbæran sjúkdóm að stríða. Hún heitir Hen- riette Vogel og fer með Kleíst til stöðuvatnsins Wannsee sem er rétt fyrir utan Berlín. Það er langt liðið á nóvember; þau gista um nóttina á veitingahúsi, biðja um bréfsefni og Ijós upp á herbergi um kvöldið, skrifa nokkur bréf, sofa í sitt hvoru herberginu, eru í ljómandi skapi morguninn eftir, fara í gönguferð í eftirmiðdag- inn, fá þjónustustúlkuna til að bera þeim kaffi upp á lágan hól, senda hana svo eftir skriffær- um. Þá heyrast tvö skot; þjónustustúlkan hleypur til baka og fmnur Henriettu liggjandi á bakinu og Kleist í hnipri við fætur hennar. Hann hafði skotið hana í brjóstið og sjálfan sig í munninn. - Fáeinum mánuðum áður hafði birst' í tímariti í Berlín smásagan „Trúlofun í St. Dó- míngó" eftir Heinrich von Kleist en sagan sú endar á því að söguhetjan skýtur sig í munninn éftir að hafa banað barnungri unnustu sinni með byssunni. J-J LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 8. NÓVEMBER 1997 19

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.