Lesbók Morgunblaðsins - 20.06.1998, Blaðsíða 19

Lesbók Morgunblaðsins - 20.06.1998, Blaðsíða 19
TÖIVLIST Sfgildir diskar TELEMANN G.P. Telemann: Orpheus. Roman Trekel (Bar.), Dorothea Röschmann (S), Kuth Ziesak (S), Werner Gttra (T), Maria Cristina Kiehr (S), Hanno Mttller-Brachmann (B-bar.) Isabelle Pou- lenard (S), Axel Köhler (KT); RIAS-kammerkór- inn og Akademie fttr alte Musik Berlin u. slj. Renés Jacobs. Harmonia Mundi HMC 901618.19. Upptaka: DDD, Berlfh 10/1996. Út- gafuár: 1998. Lengd (2 diskar): 2.39:24. Verð (Japis): 3.499 kr. „HÆGINDASTÓLSÓPERUR" hafa áður komið við sögu hér í þættinum, þ.e.a.s. langar og úthaldsfrekar opere seríe barokktímans um goðsöguleg efni sem sjaldan er borið við að sviðsetja, en geta engu að síður verið upp- fullar af frábærri tónlist. Núorðið fást t.a.m. flestallar ítölsku óperur Hándels í góðum inn- spilunum, og í vaxandi mæli hafa forlögin grafið upp verk úr alda gleymsku sem mörg hafa reynzt sérlega þakklát fyrir glymskratt- ann. Eitt slíkt er ópera Telemanns um uppá- haldsviðfangsefni óperufrumherja 17. aldar (og þótt síðar væri talið), Orfeif, þrakneska lýruleikarann sem líkt og hörpuslagari Bósa sögu gat fært innanstokksmuni úr stað með hljómlistinni einni saman og sem heimti Evri- dísi sína úr hebu með því að leika fyrir Plútó (Hades) myrkrahöfðingja. Með einu skilyrði þó - sem hann stóð ekki við, eins og frægt varð. Þetta ígildi máttar og sjálfseyðingar ástar hefur síðan orðið skáldum yrkisefni um aldir. „Die wunderbare Bestandigkeit der Liebe, oder Orpheus" er frá Hamborgarárum Tel- emanns, frumflutt 1726 og síðast flutt 1736, þá undir nafninu „Die rachbegierige Liebe oder Orasia, verwittwete Königin in Thracien". Verkið var fyrst uppgötvað aftur fyrir 20 árum og endurfrumflutt í Eisenach 1990, og mun hér koma út á hljómplötu í fyrsta sinn. Þrátt fyrir fáeinar eyður í handriti, sem að- standendur hafa bætt í með lánsefni úr öðrum verkum Telemanns, leynir sér ekM, að Orpheus er meistaraverk, hvorki meira né minna. Tilhöfðun þess til vorra stílblöndutíma minnkar ekki við það, að hér er frjálslega vitnað í helztu þjóðstíla öndverðrar 18. aldar - þýzkrar, franskrar og ítalskrar óperu - og HEILLANDI HÆGINDA- STÓLSÓPERA söngtextar, þótt oftast séu á þýzku, eru stundum á frönsku eða ítölsku, og sumir m.a.s. sóttir úr fórum kunnugra samtímaóp- eruhöfunda, þ.á m. Hándels. Hamborg hefur greinilega verið meiri heimsborg á þessum tímum en halda mætti. Fjölbreytni tónlistarinnar gengur nærri fram af manni. Þessi langa ópera (48 númer alls) er svo barmafull af ferskri og frumlegri músík, að líkist helzt úttroðnu nægtahorni. Fyrir utan aríur á öllu tilfinningaregistrinu frá nístandi afbrýði til hjartnæmrar angur- værðar og hjarðsælu, er m.a.s. stundum leiMð á skoplegum nótum. Þá má finna glæsilega kóra og dunandi dansa, oft í þjóðlegum sveita- stíl, eins og Telemann var lagið, og hvað eftir annað kemur eyrnasperrandi tónlistin manni á óvart. Það má að verulegu leyti þakka eldsnarpri hljómsveit og vökrum kór undir sveigjanlegri stjórn Renés Jacobs, sem leyfir tónlistinni að anda með smekklegum hvíldum á réttum stöðum, án þess að gefa neitt eftir í hraðari atriðum. Söngvararnir eru einvalalið, sérstaklega kvenfólkið. Bitastæðasta hlutverkið er Orasia ekkjudrottning er Telemann fékk að láni úr óperu Lullys Orphée. Setur sú persóna ólíkt meira bragð í dramað en hin hefðbundna lit- daufa Örlagagyðja úr öðrum Orfeifstónsetn- ingum með mannlegri afbrýði sinni, heift og harmi, sem Dorothea Röschmann „fílar í botn" með glæsilegum dramatískum tilþrifum og flúrsöng. Röschmann bar einnig á gómá í síðustu Sígildum diskum í veraldlegum kan- tötum Bachs, en hér fær hún mun meira svig- rúm og nýtir sér það út í æsar með sinni svip- miklu, dimmleitu en kattliðugu sópranrödd. Hin kvenhlutverkin eru mun smærri, að- eins ein aría hvert, en hver fer vel með sitt. Ruth Ziesak er íjörmikil og barnslega bjart- sýn sem Euridice, Maria Cristina Kiehr ynd- islega ung og tær í aríu Ismene, og Isabelle Poulenard syngur dísina Chephisu og Hof- gyðju Bakkusar af krafti. Roman Trekel syngur Orfeif af nákvæmni og tilfinningu, og næststærsta karlhlutvertóð, Eurimedes vinur hans, er ágætlega túlkað af hinum unga og efnilega tenór Werner Giira. Ein aría hans, „A l'incendio", byrjar lygilega líkt og „Et in spiritu sanctu" úr H-moll-messu Bachs. Frábært diskasett - burtséð frá einu: af hverju í ósköpunum eru plötubæklingar ektó innbundnir til að endast? Þessi fór að detta sundur eftir fáeinna daga notkun. STENHAMMAR Wilhelm Stenhammar: Sinfónía nr. 2 Op. 34; Excelsiorí, sinfóm'skur forleikur Op. 13. Kgl. skozka ríkishljómsvoitin u. s(j. Petters Sund- kvists. Naxos. 8.553888. Upptaka: DDD, Glas- gow 8/1996. Lengd: 57:41. Verð (Japis): 690 kr. ÞRÁTT fyrir náið menningarsamstarf okk- ar við Norðurlönd, sem m.a. kemur fram í norræna tónlistarsjóðnum NOMUS sem ís- lenzk tónskáld hafa notið góðs af undanfarna áratugi, hefur farið furðu lítið fyrir norrænni tónlist í íslenzkum hljómplötuverzlunum. Þó virðist hún örlítið hafa tetóð við sér eftir geisladiskavæðingu 9. áratugar, og kannski ekki sízt eftir að Sjónvarpið hóf að útvarpa Kontrapunkts-spurningakeppninni árið 1990. Þar laukst upp fyrir mörgum, hversu mitónn og frumlegan fjársjóð megi finna þar í landsuðri, sérstaklega frá lokum 19. aldar, þegar Norðurlandatónskáldin tóku að losa sig undan þýzku rómantátónni, og fram eftir þeirri tuttugustu. Mun einkum fyrsti þriðj- ungur þessarar aldar hafa verið gjöfull í þeim efnum og mikið frumútgefið á síðustu 6-8 ár- ¦ um sem til skamms tíma var lítt þekkt, þó að íslenzkir innkaupastjórar virðist enn varla þekkja annað en Grieg, Sibelius og Nielsen. Fyrir utan hið aumkunarverða úrval af kammertónlist almennt er norræna tónlistin lítóega stærsta gloppan í reykvískum plötu- búðum. Það segir þó sitt um framgang norrænnar tónlistar á alheimsvísu, að risavaxna lág- verðsútgáfan Naxos skuli æ meir farin að gefa út tónlist frá okkar heimshluta, og ektó bara eftir áðurnefnt þrístirni, en umræddur diskur mun fyrsta dæmi um hljóðritun á hljómsveitarverkum Stenhammars utan ' Norðurlanda. Wilhelm Stenhammar (1871-1927) var aðal- stjórnandi sinfóníuhljómsveitarinnar í Gauta- borg frá 1907. Hann lagði þar mikla áherzlu á norræna tónlist og voru sumir fremstu sin- fónistar Norðurlanda meðal vina hans, eins og Carl Nielsen, Hugo Alfvén og Jean Sibelius. I hinum ágætu bæklingsnótum P-G. Bergfors kemur fram, að Önnur sinfónían (1911-15) spratt af löngun til að skrifa „gegnsæja og heiðarlega tónlist án skrílslegrar sýndar- mennsku", og átti hann þar líklega við hina brucknersku Fyrstu sinfóníu sína í F-dúr frá 1902 fyrir risahljómsveit, sem hann dró síðan til baka, að því er virðist eftir að hafa heyrt hina ertónorrænu 2. sinfóníu Sibeliusar. Það má til sanns vegar færa, að ósvitón nor- ræn sumarbirta svífi yfir Tvisti Sten- hammars. Orkestrunin er gegnsæ og fag- mannleg, og sænska þjóðlagið stón víða í gegn. Ofuráhrifin frá þýzku meisturunum eru að mestu horfin, nema vera skyldi í síðasta þætti, sem er einskonar sinfónísk „Grosse Fu- ge" í frjálsu tilbrigðaformi. I Excelsior!-for- leiknum frá 1898 - latneska heitið merkir „Hærra!" og einkennist af uppleitu rísandi lagferli - ræður þýzka rómantikin hinsvegar enn ríkjum, þrungin ólgandi ástríðu. Sundkvist þektór greinilega sína tónlist inn og út, því Skotarnir leika verkin eins og inn- fæddir og með miklum glæsibrag. Upptakan er hæfilega nálæg en ofurlítið þurr. Ríkarður Ö. Pálsson ÞJOÐVERJAR I STRIÐI kVKMYMIMS Bæjarbíó f llafnarliirði PÓLSK KVIKMYNDAHÁTÍÐ Þjóðverjar „Niemcy" Leiksljóri: Zbigniew Kaminski. Handrit: Kam- inski, byggt á samnefndu leikriti Leon Kruczkowski. Kvikmyndatökustjóri: Zbigniew Wichlacz. Tónlist: Maciej Zielinski. Aðalhlut- verk: Per Oscarson, Matthew Sullivan, Vivian Schilling, Scott Cleverdon, Beata Tyszkiewicz, Peter Thoemke. Enskt tal. OPNUNARMYND pólsku kvikmyndahá- tíðarinnar, sem hófst í Bæjarbíói í Hafnar- firði í gærkvöldi, var Þjóðverjar eftir Zbigni- ew Kaminski, sem er gestur hátíðarinnar. Alls eru sýndar átta myndir á pólsku hátíð- inni er stendur til 26. júní og markar upphaf- ið að kvikmyndasýningum í Bæjarbíói eftir áralangt hlé nú þegar Kvikmyndasafn fs- lands hefur tekið við húsinu og er ánægju- legt til þess að vita að bíóið er farið að gegna á ný sínu gamla hlutverki. Þjóðverjar byggist á samnefhdu leikriti eftir Leon Kruczkowstó og ber myndin þess stundum mertó að vera gerð eftir sviðsverki, en leikstjóranum, Kaminski, tekst að mörgu leyti vel að „opna" það og víkka svið þess fyrir kvikmyndina. Myndin segir frá fjöl- skyldu i þýskum háskólabæ í miðri seinni heimsstyrjöldinni árið 1943. Fjölskyldumeð- limir og vinir safnast saman hvaðanæva að, frá Noregi, Frakklandi og Póllandi, í tilefni þess að nú skal heiðra fjölskylduföðurinn, líf- fræðinginn Walter Sonnenbruch, fyrir 40 ára starf að vísindum. Gamli maðurinn er ektó hrifinn af stríðsbrölti landa sinna en hefur ektó uppi orð um það opinberlega. Einn son- ur hans er kaldrifjaður nasisti í SS-sveitun- um, staðsettur í Noregi. Dóttir hans skemmtir sem söngkona í Frakklandi og er ÚR mynd Kaminskis, Germans, sem veltir upp siðferðislegum spurningum um breytni í strfði undir mjög öfga fullum kringumstæðum. öllu frjálslyndari en bróðir hennar, lítóst meira föður sínum. Einn heimilisvinurinn, sem snúið hefur til baka að heiðra gamla manninn, er lágtsettur hermaður, staðsettur í Póllandi. Kvöldið sem vísindamaðurinn er heiðraður er þetta fólk samankomið á heimili hans ásamt öðrum í fjölskyldunni (maðurinn hefur einnig misst fjölskyldumeðlimi í stríð- inu) þegar gyðingur á fiótta rekst til þeirra. Hér er á ferðinni mynd sem veltir upp sið- ferðislegum spurningum um breytni í stríði undir mjög öfgafullum kringumstæðum. Hvað er það á endanum sem ræður því hvort hermaðurinn frá Póllandi ákveður að ungur gyðingadrengur fær að lifa eða er skot- inn? Hvers vegna gefur ungi nasistinn í Noregi móður von um að sonur hennar • er á lífi þegar hann veit betur? Hvað ger- ir þýska fjölskyldan þegar gyðingurinn kemur inná heimilið? Fjölþjóðlegur hóp- ur leikara kemur saman í myndinni og leika allir á ensku með misjöfnum ár- angri. Kaminski not- ar endurlit, sem öll tengjast ódæðisverk- um nasista í stríðinu, með áhrifaríkum hætti til þess að segja söguna og varpa ijósi á persónur hennar. Uppbygging mynd- arinnar gerir að verkum að brotin raðast smámsaman í heildstæða mynd. Hið myrka innilokun- arkennda andrúms- loft sem skapað er með klippingu, lýs- ingu og bráðgóðri kvikmyndatöku Zbigneiw Wichlacz ýtir undir það hrollvekjandi ástand sem gamli maðurinn veit fullvel af en þorir ekki að tala um. Kaminstó nær fram einhverjum nákulda í lífi og aðstæðum fólks sem bjó við hið geðsýkislega samfélag nasista og lét stjórnast af hatri, hefndarþorsta og ótta. Arnaldur Indriðason LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/USTIR 20. JÚNÍ1998 19

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.