Lesbók Morgunblaðsins - 29.08.1998, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 29.08.1998, Blaðsíða 5
komulag. Því til stuðnings er dæmið úr Njálu þar sem sonur Njáls giftist dóttur Ásgríms El- liða-Grímssonar auk þess sem að Njáll tekur son Ásgríms í fóstur. Miller bendir ennfremur á að fóstur hafi takmarkast af framboði á börn- um annars vegar og getu heimila til að taka við nýju barni hins vegar hvort sem um var að ræða ómagafóstur eða samningsbundið fóstur. Þannig hafi fósturkerfið orðið til að dreifa kostnaði og vinnu við barnauppeldi sanngjarnt á búin og stuðlað að kjarajöfnun. Miller nefnir innan sviga að barnaútburðir hafi hugsanlega einnig getað jafnað kjör en er vantrúaður á að þeir hafi verið algengir. Þetta er undarlegt í Ijósi þess að bamaútburðir og -morð eru al- mennt talin hafa verið tíð hér á landi á þjóð- veldisöld eins og annars staðar í Evrópu á sama tíma. Ef fósturkerfið var eins skOvirkt og lög og fornbókmenntir gefa til kynna hafa barnaút- burðir verið næsta óþarfir. Aftur á móti er ólfk- Iegt að fólk hafi alltaf samþykkt ómagafóstur þegjandi og hljóðalaust. Kannski hefur fátæk- um foreldrunum sjálfum þótt skammarlegt að eignast barn sem þau gátu ekki séð fyrir og þurftu að íþyngja samfélaginu með. Barnamorð hafa líklega verið fyrir hendi að vissu marki. Hins vegar hlýtur fósturkerfið oft að hafa verið hentugur valkostur og hefur áreiðanlega dregið úr barnamorðum að einhverju leyti. Þótt ástæðurnar fyrir því hvers vegna for- eldrar sendu börn sín viljugir í fóstur liggi fyr- ir er enn eftir að útskýra hvers vegna það var svo sársaukalaust að láta barn alast upp hjá ættsmærra fólki en kynforeldrunum. Væri barninu nokkuð innrætt sama göfuga siðferðið hjá lágættaðri fósturforeldrum eða jafnvel ein- hverju ómenni sbr. Þjóstólf, fttetra Hallgerðar langbrókar? Ef marka má íslendingasögur hafa þjóðveldismenn ekki talið umhverfið mik- ilvægan áhrifaþátt í mótun mannsins. Viðhorf- ið, sem kemur fram í Njáls sögu í setningunum „þat er mælt, at fjórðungi bregði til fóstrs" og ,,[þ]at var mælt, at [Þjóstólfur] væri engi skap- bætir Hallgerði" er nefnilega mjög fágætt í Is- lendingasögum. Þetta viðhorf kemur varla nokkurs staðar eins skýrtfram og í Njálu. Al- gengara er það viðhorf að erfðir ráði öllu um hvern mann barnið hafi að geyma. Þetta kemur fram í mörgum dæmum um að börn voru höfð í umsjá skúrka eins og Þjóstólfs. Einnig kemur fram í íslendingasögunum að karlmannlegir eiginleikar kvenna, eins og skapharka og ör- lyndi, geri þær aðlaðandi þótt ekki þætti við hæfi að þær létu mikið á þeim bera. Frægustu dæmi slíkra kvenkosta eru Hallgerður lang- brók og Bergþóra Skarphéðinsdóttir. Þetta sýnir hve mikilvægar erfðir voru í augum þjóð- veldismanna. Synirnir áttu helst að erfa karl- mennsku sína frá báðum foreldrum en mæð- urnar áttu að bera hana hávaðalaust til sona sinna. Trúin á mátt erfða fram yfir umhverfi kemur þó lfklega skýrast fram í vinsælu sagna- minni um umskiptinga. Gott dæmi um þá eru Geirmundur og Hámundur Hjörssynir sem segir frá í Sturlungu. Þeir bræður voru kon- ungssynir en voru svo ljótrr við fæðingu að drottningin skipti þeim fyrir myndarlegan þrælsson, Leif Loðinhattarson. Þótt synirnir væru aldir upp sem þrælar urðu þeir stórhuga mjög. Leifur „guggnar" en bræðurnir „gangast við, því meir sem þeir eru eldri, og bregður því meir til síns ætternis." Sagan segir frá því er þeir hrekja Leif úr hásæti sínu, þar sem hann var að leik, og ræna hann leikföngunum. Þar þótti konunglegt eðli þeirra koma skýrt fram og skipti drottningin aftur við ambátt sína. Fóstur sem merki um óst Eins og minnst var á í inngangi hefur tíðni fósturs verið taUn vottur um að foreldrar á þjóðveldisöld hafi ekki unnað börnum sínum. Jón Viðar Sigurðsson segir barnadauða hafa gert það að verkum að foreldrar hafi „veigrað sér við að tengjast börnum sínum eins nánum böndum og foreldrar gera í dag" og að það hafi ásamt fleiru auðveldað þeim að láta öðrum eft- ir umsjá þeirra. Ef það er satt að foreldrar hafi ekki þorað að elska börnin sín, hver gerði það þá? Varla hafa fósturforeldrar þorað að elska börnin frekar en kynforeldrar. Gerði barna- dauði það þá að verkum að enginn þorði að elska börn eða var húskörlum og -kerlingum þröngvað til að taka áhættuna á því að bindast börnunum tilfinningalega? Fyrst er að athuga að þegar um þjónustu- fóstur ræðir eru foreldrarnir ekki að yfirgefa barnið. Fósturforeldrið hafði tæpast einkarétt á að umgangast barnið ])egar kynforeldrar bjuggu undir sama þaki. I dag eru börn hins vegar geymd hjá dagmæðrum, á leikskólum, gæsluvöllum og í grunnskólum stóran hluta dagsins flesta daga vikunnar og ekki er það talið til merkis um ástleysi foreldra. Hins vegar þykir mér það hljóma nokkuð ótrúlega að foreldrar hafi bælt niður föður- og móðurást sína en látið hjú sín spila tilfinninga- lotterí með börnin í sinn stað. Þar vil ég vitna til kenningar Else Mundal um þjóðfélagslegt gildi fósturkerfisins. Viljinn til að senda frá sér barn getur þannig eins verið merki um ást á því. Einnig minni ég á athugasemdir Millers um hagnýtar ástæður fósturs í hverju tilfelli fyrir sig. Verndareðlið veldur því að foreldri sendir dótturina burt frá of áköfum karlmönn- um, ekki kaldlyndi. Viljinn til að senda son í umsjá lögfróðs manns sýnir að faðirinn vill búa soninn vel undir framtíðina, ekki að hann vilji losna við hann. Hver voru þá raunveruleg áhrif fósturkerfis- ins? Rannsóknir bandaríska sálfræðingsins Bowlbys frá 1973 sýndu fram á að börn sem ólust upp á stofnunum voru félagslega og til- finningalega vanþroska sem háði þeim jafnvel alla ævi. Hann túlkaði niðurstöðurnar þannig að aðskilnaður við móður væri ástæðan fyrir vanþroskanum. Skoðun Bowlbys náði mikilli útbreiðslu og gerði fólk afhuga dagvistun barna. Bowlby var síðar gagnrýndur fyrir þessa skoðun sína, enda sýndu rannsóknir Cl- arke-Stewarts frá 1989 og 1993 að stofnana- börn gátu jafnvel skarað fram úr börnum sem ólust upp hjá mæðrum sínum. Nauðsynlegt er að börn fái alhliða ðrvun og samneyti við full- orðna og jafnaldra og að þau nái að mynda ná- in tengsl við fullorðna manneskju á fyrstu ár- unum. Hvort sú manneskja er karl eða kona, foreldri eða óskyld barninu breytir engu um þroska barnsins. Af þessu má sjá að fóstur er í sjálfu sér ekki slæm uppeldisaðferð. íslensk þjóðveldislög kveða á um að fóstur- börn skuli hljóta góða meðferð. I Grágás stendur að ef barn sætir ekki góðri meðferð skuli fóstursamningurinn ógildur og fósturfor- eldrarnir jafnvel látnir greiða sekt. Þessi áhersla á gott atlæti er gott merki um að þjóð- veldismenn báru mikla virðingu fyrir börnum. Fyrst þeir trúðu ekki á mótandi áhrif uppeldis eða umhveríis, er hagkvæmmsjónarmið ekki kveikjan að lagaákvæðinu. Það þótti einfald- lega ósæmandi og óeðlilegt að fara illa með börn. Góð meðferð á barni hefur einnig verið nauðsynleg til að vernda sáttargjörð eins og áður sagði. Ef fósturbarn sætti síðri meðferð en önnur börn fósturforeldranna var ekki góðs að vænta af kynforeldrum þess og því væri hagsmunabandalagið og samfélagslegt gildi þess að engu gert. Aftur á móti útskýra hags- munir ekki alla söguna, allra síst þegar ómaga- fóstur áttu í hlut en þau hljóta að hafa verið stór hluti tilfella ef ekki mikill meirihluti. Heimildir benda til þess að sambandið milli fósturforeldra og fósturbarna hafi ekki verið neinu síðra en ef um kynforeldra væri að ræða. Guðríður, ómagi Gísla Súrssonar, er eins og dóttir hans og Auðar konu hans. Hún fylgir þeim hjónum í útlegð Gísla, grætur þegar Auð- ur þykist ætla að svfkja bónda sinn og tefur framsókn Eyjólfs gráa og manna hans í lokaat- lögunni að Gísla. Signý í Harðar sögu tók láti Þórdísar fóstru sinnar illa og Þorgerður í Finnbogasögu unni fóstru sinni mikið og tók hana með sér á bú eiginmanns síns. Njáll á Bergþórshvoli unni Höskuldi, fóstursyni sín- um, meir en sínum eigin sonum, Ari fróði segir Teit, fóstra sinn, þann mann sem hann kunni spakastan og svo má lengi telja. í íslendinga- sögunum er sambandi fóstru og fósturdóttur, sem búa á heimili kynforeldranna, lýst sem nánu og tilfinningarfku. Þegar öllu er á botninn hvolft er alls engin ástæða til að telja fósturkerfið lýsa ástleysi ís- lenskra foreldra á miðöldum. Ærin ástæða er til að ætla að íslenskir foreldrar - og fósturfor- eldrar - hafi verið fullkomlega færir um að hlúa að félags- og tilfinningaþroska barna sinna. Lög og bókmenntir benda heldur ekki til ann- ars en að fósturkerfið hafi gengið með ágætum og skilað heilbrigðum samfélagsþegnum. Því er ekki hægt að setja samasemmerki á milli fósturs og ástleysis. Þvert á móti ber það vott um umhyggju fyrir börnum. í ljósi endur- tekinna sálfræðirannsókna á börnum má ann- ars teljast illmögulegt að ástleysi foreldra sé útbreitt í nokkru samfélagi. Engin ástæða er til að ætla að nokkuð hafi verið athugavert við fóstur sem uppeldisform og í mörgum tilfellum var það lítt frábrugðið því sem enn tíðkast í dag. Sálfræðirannsóknir á ungbörnum sýna fram á að þau geta tekið út félagsþroska sinn hjá hverjum þeim sem veitir þeim nægjanlega athygli. Lög þjóðveldisaldar kveða á um að fósturbörnum beri gott atlæti og fornbók- menntir benda til þess að það hafi gengið eftir. Fósturkerfi þjóðveldismanna hefur stundum hlotið óréttmæta gagnrýni en í reynd var fátt athugavert við fósturkerfið, jafnvel ef það er skoðað með augum nútímamanns. Heimildarskrá: Grágás. Lagasafn íslenska þjóðveldisins. Gunnar Karls- son, Kristján Sveinsson og Mörður Árnason sáu um útgáf- una. (Rv. 1992.) Else Mundal: „Forholdet mellom born og foreldre i det norrene kjeldematerialet". Collegium Medievale I. (1988 bls. 9-26.) W. I. Miller: Bloodtaking and Peacemaking. (Chicago 1990.) Helga Kress: „Fyrir dyrum fóstru", Tfmarit Háskóla ís- iands 4. (1989 bls. 133-144.) Jón Viðar Sigurðsson: „Börn og gamalmenni á þjóðveldis- öld." YRr íslandséla. Gunnar Karlsson og Helgi Þorláksson höfðu umsjön með útgáfu. (Reykjavík 1991, bls. 111-130.) Henry Gleitman: PsychoJogy. 4. útg. (New York 1995.) Helgi Þorláksson: „Óvelkomin börn?" Saga. Tímarit Sbgufélagsins 24 (1986. bls. 79-120.) Sálfræðibókin. Ritstj. Hörður Þorgilsson og Jakob Smári. (Rv. 1993.) Höfundur er sagnfraeðingur. JÓN FRÁ PÁLMHOLTI MIÐNÆTURGANGA í BUENOS AIRES Nóttin fyllir augu mín söngvum. Ljósin svæfa grænt myrkur götunnar. Gullnir speglar hótelanna kasta töfrum yfir dimm augu næturbarnanna. Ilmur af víni og brenndu kaffi fíkrar sig eftir mjóu stræti milli gamalla húsa. Harmur tónlistarinnar vekur nóttina afsvefni dagsins meðan sólin hvíHst í hótelgarðinum brýst ástin úr viðjum og tangóinn kviknar án taumhalds guðanna. Kona með ungbarn situr á gangstétt og réttir vegfarendum hönd sína í bæn. Borgardúfurnar kurra á svölum húsanna. Skeggjaður maður sefur undir gömlum stiga. Skortítlurnar fara um óhreina staði þarsem kyrrlátt rökkrið ríMr ótruflað. Nóttin fyllir augu mín söngvum. Hótel Bauen er opið og fólkið flæðir um anddyrið út oginn einsog fjársafn. En ljós heimsins lýsa aðeins þeim ríku. Höfundurinn er skáld í Reykjovik. KRISTJÁN HREINSSON HÁGÖNGUSONNETTAN Menn taJa um að bráðum tíðin batni, að börnin okkar lífsins gæði fái, að land og saga verða undir vatni, að vísfc þá drjúpi ál afhverju strái. En takmörk eru fyrir mannsins frelsi, hans flestar kenndir geta stefntí öfgar ogþegar löngun hans er orðin helsi úr huga týnist það sem manninn göfgar. Sú þjóð sem átti falinn miMnn forða mun feðra sinna undraveröld gleyma efaðeins græðgi bömin fá að borða og beiskir drykkir niður kverkar streyma. A milli þess sem var og hins sem verður er vegur manns úr rafmagnsþráðum gerður. Höfundurinn er skáld í Reykjavík. HRAFN SÆMUNDSSON HAUSTBRAÐ Hann gekk einn á móti haustinu ogsólin sendi hlýja geisla niður til hans og hann þræddi jökulröndina og droparnir væfctu íb'Jan haustgróðurinn. Og hann hlustaði á veikt gjálfur dropanna sem féllu úrjökulröndinni og urðu að seitlandi smásprænum sem runnu í lindina. Og lindin var tær og speglaði haustsólina og tók á móti dropunum án skilyrða því lindin vissi að jökulvatnið var hreint og tært. Og lindin og jökulvatnið mættust í lindinni án orða íþögulh' nánd og svalt vatnið fléttaðist óbrotið yfir lindarbarminn á leið til hafsins. MEÐ TOMAN MAL Með fá orð ípokanum gengur hann enn á brattann og finnur böndin skerast í axlirnar afþví að fá orð síga í. Oghann hugsar um útJagann sem geJcJc einn á brattann, lotinn og lúinn afbyrðiþungri, tómum mal. Og hann heyrði kallað úr skýinu dimmum rðmi: Láttu pokann síga þvínúer ekki dagur til að æðrast Höfundurinn er fulltrúi og býr [ Kópavogi. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 29. ÁGÚST 1998 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.